فقرزدایی: تفاوت میان نسخه‌ها

حضرات معصومان در جبهه مقابله با فقر و دفاع از حقوق [[مالی]] فراموش‌شدۀ اقشار آسیب‌پذیر [[جامعه]]، الگوی رفتاری جامع و [[کارآمدی]] را عملیاتی کرده‌اند و بر صفحات [[تاریخ]] نگاشته‌اند که بایسته تحقیق و بررسی و ارائه به همه [[مردم]] اعم از [[ملت‌ها]] و [[حکومت‌ها]] است؛ ازاین‌رو در ذیل در چند گفتار این [[الگوها]] را بحث و بررسی می‌کنیم:

کسب درآمد از این منبع درآمدی در تأمین نیازهای زندگی و مقابله با فقر برای معصومان همچون اقشار عادی از مردم رایج بلکه اجتناب‌ناپذیر بوده است و بر خلاف تصور برخی از مردم، آنان در این عرصه امتیازی بر دیگران نداشته‌اند؛ چنان‌که [[قرآن]] افزون برگزارش از وجود چنین تفکری درباره [[پیامبر خاتم]]{{صل}}، اندیشۀ تأمین درآمد و [[معیشت]] بدون کار را برای آن حضرت [[باطل]] و سخیف دانسته و آن را تقبیح کرده است: «[[دشمنان]] گفتند: چرا این [[پیامبر]] غذا می‌خورد و در [[بازار]] راه می‌رود؟ [نه [[سنت]] [[فرشتگان]] را دارد و نه روش شاهان را] چرا فرشته‌ای بر او نازل نشده که همراه وی مردم را [[انذار]] کند [و [[گواه]] [[صدق]] دعوی او باشد]؟ یا گنجی [از [[آسمان]]] برای او فرستاده شود یا [[باغی]] داشته باشد که از (میوه) آن بخورد [و [[امرار معاش]] کند]؟»<ref>{{متن قرآن|وَقَالُوا مَالِ هَذَا الرَّسُولِ يَأْكُلُ الطَّعَامَ وَيَمْشِي فِي الْأَسْوَاقِ لَوْلَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مَلَكٌ فَيَكُونَ مَعَهُ نَذِيرًا * أَوْ يُلْقَى إِلَيْهِ كَنْزٌ أَوْ تَكُونُ لَهُ جَنَّةٌ يَأْكُلُ مِنْهَا}} «و گفتند: چگونه پیغمبری است این، که خوراک می‌خورد و در بازارها راه می‌رود؟! چرا به سوی او فرشته‌ای فرو نفرستاده‌اند تا بیم‌دهنده‌ای همراه او باشد؟ * یا چرا گنجی به سوی او (از آسمان) نمی‌افکنند یا باغی ندارد که از (بار و بر) آن بخورد؟» سوره فرقان، آیه ۷.</ref> [[غافل]] از اینکه شاید [[مشیت الهی]] بر این بود که او هم از جنس [[بشر]] باشد و هم از طریق [[امداد غیبی]] رفع نیاز و [[تأمین معیشت]] نکند، بلکه او را هم گریزی از تن‌دادن به [[کار و تلاش]] در [[کسب درآمد]] برای تأمین نیازهایش در [[زندگی]] نباشد تا بتواند الگویی شایسته و مقبول برای همگان باشد. دیگر حضرات [[معصومان]] نیز به لحاظ اینکه [[پیشوا]] و الگوی [[مردم]] در همه ابعاد زندگی آنان هستند، می‌باید مانند دیگران و بر اساس [[قانون]] [[حاکم]] بر [[جهان هستی]] از طریق کار و تلاش کسب درآمد کنند تا اقتدای به آن حضرات برای پیروانشان در همه عرصه‌ها از جمله در حوزه کار و تلاش سزاوار [[مقبولیت]] لازم در تأمین نیازهای زندگی آنان گردد؛ ازاین‌رو آنان نه‌تنها [[اهل]] کار و تلاش بودند و از این منبع در‌آمدی کسب درآمد و [[امرار معاش]] داشته‌اند، بلکه بیش از دیگران به آن اهتمام می‌ورزیدند و مردم را بر اهمیت‌دادن به کسب درآمد از راه کار و تلاش سفارش می‌کرده‌اند؛ چنان‌که [[امام صادق]]{{ع}} مردم را به [[پیروی]] از پدران خود فرا خوانده و فرموده است: «هرگز در [[طلب]] [[معیشت]] و کسب روزی خود [[سستی]] نکنید؛ زیرا پدران ما همواره بر [[طلب روزی]] خود [[اصرار]] می‌ورزیده‌اند»<ref>{{متن حدیث|لَا تَكْسَلُوا فِي طَلَبِ مَعَايِشِكُمْ فَإِنَّ آبَاءَنَا كَانُوا يَرْكُضُونَ فِيهَا وَ يَطْلُبُونَهَا}} (شیخ صدوق، من لایحضره الفقیه، ج۳، ص۱۵۸).</ref>؛ همچنین [[موسی بن جعفر]]{{ع}} در پاسخ [[علی بن ابی‌حمزه]] که آن حضرت را مشغول [[کار در مزرعه]] با پاهای خیس در عرق می‌بیند و می‌گوید: فدایت شوم! [چرا شما کار می‌کنید؟] مگر مردانِ شما کجا هستند؟ می‌فرماید: علی بن حمزه، شخصیت‌هایی بهتر از من و پدرم با دست خودشان در [[زمین]] خود کار می‌کرده‌اند. وقتی می‌پرسد آنان که بوده‌اند؟ می‌فرماید: [[رسول خدا]]، [[امیر مؤمنان]] و همه پدرانم بوده‌اند که با دستان خود کار می‌کرده‌اند و این نوع از تلاش، کار [[انبیا]] و [[رسولان]] و [[اوصیا]] و [[صالحان]] است<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۵، ص۷۵.</ref>.

 

امیر مؤمنان{{ع}} نیز بدون التفات به مقام و موقعیت از کار بلکه از اجیری برای دیگران در [[کسب درآمد]] و [[تأمین معیشت]] خود و [[فقیران]] همچون [[پیامبر]]{{صل}} ابا و گریزی نداشته است؛ چنان‌که فرموده است: «روزی به [[گرسنگی]] [[سختی]] در [[مدینه]] دچار شدم. برای پیداکردن کار به اطراف مدینه رفتم. دیدم زنی مقداری خاک انباشته است و می‌خواهد آن را آب بگیرد. نزدش رفتم و بنا شد برای گل‌شدن خاک آب بیاورم و برای هر دلوی دانه خرمایی به من دهد. شانزده دلو کشیدم که دستانم تاول زد. مزدم را گرفتم و نزد پیامبر{{صل}} رفتم و با آن حضرت آن خرماها را تناول کردیم»<ref>ابن‌شهرآشوب، مناقب آل أبی‌طالب، ج۲، ص۱۲۵؛ محمدباقر مجلسی، بحار الانوار، ج۴۱، ص۳۹؛ علاءالدین علی متقی هندی، کنز العمال، ج۶، ص۶۱۸، ح۱۷۱۱۱؛ محمد بن یزید ابن‌ماجه، سنن ابن‌ماجه، ج۲، ص۸۱۸، ح۲۴۴۶ و۲۴۴۸ (با اختلاف در عبارت).</ref>؛ چنان‌که گفته آمد<ref>ر.ک: همین نوشتار، «بحث وضعیت مالی».</ref> گاهی شب را تا به صبح برای آبیاری نخلستانی [[اجیر]] می‌شد و مقداری جُو برای [[خوراک]] [[اهل]] و عیالش فراهم می‌کرد<ref>علی بن عیسی اربلی، کشف الغمّه، ج۱، ص۱۶۹.</ref>. آن [[بزرگوار]] از تن‌دادن به کارگری برای شخص [[یهودی]] دریغ نورزید و برای تأمین [[زندگی]] در مقابل آب‌دادن هر نخلی، یک مدّ (۷۵۰ گرم) جو دریافت می‌کرد و با آن قرص نانی می‌پخت و هنگام [[افطار]] آن را به [[نیازمندی]] می‌داد و خود گرسنه سر به بالین می‌گذارد و این‌چنین با خدای خویش [[معامله]] می‌کرد<ref>ابن‌ابی‌الحدید، شرح نهج البلاغه، ج۱۹، ص۱۰۱.</ref>.

 

[[حضرت زهرا]]{{س}} نیز همچون پدر بزرگوار و همسرش به منظور [[تأمین معیشت]] خود، بلکه [[نیازمندان]] از کارکردن برای دیگران در [[خانه]] دریغ نداشت. در ماجرای [[بیماری]] [[حسنین]]{{ع}} و [[نذر]] [[روزه]] برای [[عافیت]] آنان، کار پشم‌ریسی برای [[شمعون]] را در مقابل دریافت سه صاع جو بر عهده گرفت و همسرش [[علی بن أبی‌طالب]] را در تأمین معیشت و تهیه افطاری اعضای خانواده‌اش [[یاری]] کرد<ref>علی بن عیسی اربلی، کشف الغمه، ج۱، ص۳۰۲.</ref> و سرانجام دیگر نیازمندان را بر خود و فرزندانش ترجیح داد<ref>[[محمد حسین علی اکبری|علی اکبری، محمد حسین]]، [[سیره معصومان در فقرزدایی (کتاب)|سیره معصومان در فقرزدایی]]، ص ۱۱۸.</ref>.

 

گزارش [[ابوعمرو شیبانی]] نیز از دیگر گزارش‌های در این موضوع است که می‌گوید: «امام صادق{{ع}} را در حالی دیدم که در باغ خودش بیل به دست گرفته کار می‌کند و عرق از پشت مبارکش جاری است. عرض کردم فدایت شوم! [[اجازه]] بفرمایید من این کار را انجام دهم. فرمود: دوست دارم [[انسان]] در طلب [[معیشت]] [خود] [[رنج]] حرارت [[آفتاب]] را [[تحمل]] کند»<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۵، ص۷۴.</ref>.

 

 

آن حضرت گوسفندانی نیز داشته است که [[حمزه بن میثم]] از آن گزارش داده است و می‌گوید: پدرم از خاطرات سفر [[عمره]] برایم این خاطره را گفت: از [[امّ‌سلمه]] [[اذن ورود]] گرفتم و بر او وارد شدم؛ درحالی‌که بین من و او پرده‌ای آویخته بود. از من پرسید: تو میثم هستی؟ در پاسخ گفتم: آری من میثم هستم. سپس گفت: بسیاری از مواقع [[حسین بن علی]]{{ع}} از تو یاد می‌کند. پرسیدم: هم‌اکنون آن حضرت کجا است؟ امّ‌سلمه در پاسخ من گفت: لحظاتی پیش با گوسفندان خود بیرون رفت. گفتم: به [[خدا]] قسم من هم فراوان از آن بزرگوار یاد می‌کنم. [[سلام]] مرا به آن حضرت برسان که هم‌اکنون من ناگزیر از رفتنم<ref>شیخ طوسی، رجال الکشی، ص۸۰؛ محمدباقر مجلسی، بحار الانوار، ج۴۲، ص۱۲۸.</ref>.

درباره دیگر [[ائمه]] هم در بحث از «اوضاع و شرایط [[مالی]] سایر [[امامان]]» به [[تجارت]] ایشان و خرید [[اراضی]] برای [[حمایت]] از [[تولید]] و مصرف‌کننده اشاره شد که هر یک در ارتقای سطح تولید و [[تأمین معیشت]] اثرگذار بوده‌اند. به [[گواهی]] بسیاری از [[روایات]]، این حضرات افزون بر بهره‌مندی از منبع درآمدی [[کشاورزی]]، به عرصۀ تجارت ورود پیدا کرده‌اند و از آن نیز [[کسب درآمد]] داشته‌اند. در ذیل به روایت‌هایی در این زمینه اشاره می‌کنیم: [[روایت]] [[حلبی]] از [[امام صادق]]{{ع}} که از آوردن کالایی برای [[امام باقر]] از [[مصر]] و فروش آن به گروهی از [[تجار]] به مبلغ [[دوازده]] هزار درهم گزارش کرده است<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج‌۵، ص۱۹۷؛ شیخ طوسی، تهذیب الاحکام، ج۷، ص۵۴.</ref>. یا گفته‌اند برای [[امام جواد]]{{ع}} کالای بزّازی با قیمت بسیار گرانی می‌آوردند که در بین راه ناپدید شد و به [[سرقت]] رفت. حامل بار در نامه‌ای خبر را به اطلاع [[امام]] رسانید و حضرت در پاسخ نامۀ او به خط خود نوشت: [[جان]] و [[مال]] ما از [[مواهب الهی]] است و نزد ما به [[امانت]] و عاریه سپرده شده است. تا زمانی که از آنها بهره‌مند باشیم، مایۀ [[خوشی]] و [[شادکامی]] است و زمانی که از ما گرفته شود و از دست برود، [[اجر]] و [[پاداش]] آن در پی آن است؛ ولی کسی که [[بی‌صبری]] و [[جزع]] و فزع داشته باشد، اجر و پاداش خود را ضایع می‌کند و ما از چنین رخداد و شرایطی به [[خدا]] [[پناه]] می‌بریم<ref>حسن بن شعبه حرانی، تحف العقول، ص۴۵۶.</ref>.

البته این گزارش به صراحت مال‌التجاره‌بودن مال را [[اثبات]] نمی‌کند، اما بر خلاف برخی<ref>نعمت‌الله صفری فروشانی و معصومه اخلاقی، مقاله «جایگاه هدایا در منابع مالی ائمه{{ع}}»، در مجلّه تاریخ در آینۀ پژوهش مهر ۱۳۹۱، ص۱۶۵.</ref> که بدون ترجیح احتمال هدیه‌بودن آن را تقویت کرده‌اند، احتمال تجاری‌بودن آن قوی‌تر است؛ زیرا اولاً معمولاً هدایایی که برای حضرات [[ائمه]] از بلاد دیگر می‌آورده‌اند یکدست نبوده، بلکه مختلط بوده است، ثانیاً تعبیر [[امام]] به {{متن حدیث|أَمْوَالَنَا}} عرفاً بر [[مالی]] صادق است که [[قبض]] شده و در [[اختیار]] بوده است، نه بر مالی که هنوز به [[تصرف]] در نیامده است، ثالثاً [[مال]] مفقود و مسروقی بایستۀ [[صبر]] است؛ زیرا در اختیار بوده و ناگهان به [[سرقت]] رفته است و از دگرسو هدیه‌بودن یا بودن آن از وجوه شرعیه، دلیل یا قرینه می‌خواهد؛ اما تجاری‌بودن آن مطابق با ظاهر آن است و همین در استناد به تجاری‌بودن آن کفایت می‌کند، هرچند محتمل است کالایی [[تجاری]] بوده باشد؛ چنان‌که احتمال هدیه‌بودن یا از وجوه شرعی‌بودن آن نیز بعید به نظر نمی‌رسد<ref>[[محمد حسین علی اکبری|علی اکبری، محمد حسین]]، [[سیره معصومان در فقرزدایی (کتاب)|سیره معصومان در فقرزدایی]]، ص ۱۲۹.</ref>.

پذیرفتن هدیه و اهدای آن به دیگران افزون بر اینکه در کاهش و ازبین‌بردن کدورت‌ها و جلب [[محبت]] و پیوند [[دل‌ها]] به یکدیگر و سرانجام برقراری ارتباط میان گروه‌ها و [[قبایل]] مختلف [[جامعه]] برای [[حل مشکلات]] بزرگ [[مردم]] اثرگذار است، در مواردی می‌تواند [[کمک به نیازمندان]] و [[درماندگان]] جامعه باشد. از همین رو [[معصومان]]، هم پذیرای هدایای مردم بوده‌اند و هم در هدیه‌دادن به دیگران پیشی می‌گرفته‌اند؛ چنان‌که در بحث «اوضاع و شرایط مالی [[پیامبر]]» گفته آمد [[پیامبر خدا]] پذیرای هدایای سران [[حکومت‌ها]] و سران قبایل و گروه‌های مردمی از سوی افراد یا [[نمایندگان]] قبایل گردید و [[هدیه]] از جملۀ منابع درآمدی آن حضرت بوده است. پس آن حضرت با التفات به چنین آثار و برکاتی هدیه را می‌پذیرفته است؛ چنان‌که در روایتی [[امام باقر]]{{ع}} این موضوع را تصریح کرده است: «[[رسول خدا]] هدیه را می‌پذیرفت، اما از پذیرش [[صدقه]] [[استنکاف]] می‌فرمود»<ref>{{متن حدیث|كَانَ رَسُولُ اللَّهِ{{صل}} يَأْكُلُ الْهَدِيَّةَ وَ لَا يَأْكُلُ الصَّدَقَةَ}} (محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۵، ص۱۴۳؛ علی بن حسن طبرسی، مشکاة الانوار، ص۲۱۹).</ref> و حتی کمی و زیادی اهدایی در پذیرش و رد آن تأثیری نداشت. آن حضرت [[هدیه]] «ایماء بن رحصه» را که چند گوسالۀ پروار و صد گوسفند و دو شتر بود، پذیرفت<ref>محمد بن عمر واقدی، المغازی، ج۱، ص۵۷۷.</ref> و هدیه اندک را نیز هرچند جرعه شیری بود، می‌پذیرفت اما [[صدقه]] را رد می‌کرد و میل نمی‌فرمود<ref>ابن‌شهرآشوب، مناقب آل أبی‌طالب، ج۱، ص۱۴۶؛ قطب‌الدین راوندی، فقه القرآن، ج۲، ص۲۹۴.</ref>؛ چنان‌که هدیه افراد، گروه‌ها، سران [[قبایل]] و [[زمامداران]] جز بعضی از آنان را می‌پذیرفت<ref>ر.ک: همین نوشتار، «اوضاع و شرایط مالی پیامبر{{صل}}».</ref>.

گاهی هم هدیۀ به امام صادق{{ع}} ثبات و استمرار داشته است؛ چنان‌که بر پایۀ گزارشی هر ساله فردی [[خراسانی]] هنگام [[حج]]، هزار دینار و نیز جواهرات و پارچه‌های گرانبهایی به امام صادق{{ع}} و [[خانواده]] او هدیه می‌داد<ref>قطب‌الدین راوندی، الخرایج و الجرایح، ج۲، ص۶۲۷.</ref>. در مواردی هم هدیه به آن حضرت، هدیه‌ای [[خانوادگی]] بوده است؛ چنان‌که در روایت پیش‌گفته به آن اشاره شده است و افزون بر آن در روایت دیگری هم از رواج چنین هدیه‌ای (خانوادگی) گزارش شده است و گفته‌اند شخصی به نام «[[فیض بن مختار]]» هزار دینار برای امام صادق{{ع}} و هزار دینار برای فرزندش [[موسی بن جعفر]]{{ع}} که در آن [[زمان]] [[کودک]] خردسالی بود، فرستاد<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۱، ص۳۱۱.</ref>. گاهی هم هدایای تقدیم‌شده غیرنقدی بود؛ همچون هدیه خیمه‌های «[[عمران بن عبدالله قمی]]» به امام صادق{{ع}} در یکی از سفرهای حج خود که همراه همسرانش بود و قصد خریداری آنها را داشت؛ اما [[عمران]] از آن حضرت خواست خیمه‌هایی را که کرباسش را با دست خودش بافته است، از او به عنوان هدیه بپذیرد؛ ازاین‌رو [[امام]] این هدیه را پذیرفت و برای او [[دعا]] کرد<ref>شیخ طوسی، اختیار معرفه الرجال، ص۳۳۱؛ شیخ مفید، الإختصاص، ص۶۸.</ref>. پس با استناد به [[روایات]] مزبور می‌توان گفت: اموالی که در عصر امام صادق{{ع}} به نام هدیه پرداخت می‌شده از نظر کمی و کیفی افزایش یافت که احتمالاً به دلیل فضای باز [[سیاسی]] برخاسته از شیوه [[بنی‌امیه]] و [[حکومت]] تازه‌بنیاد [[بنی‌عباس]] و ممانعت نکردن از فعالیت [[شیعیان]] بوده است.

 

در زمان امام کاظم{{ع}} نیز همچنان هدایای [[مردم]] به [[امام]] [[شیعیان]] رو به افزایش بود و در فضایی همراه با [[آرامش]] فرستاده می‌شد؛ از همین رو افرادی افزون بر هدایای نقدی، هدیه‌های غیرنقدی خود را نیز از راه‌های دور و نزدیک برای آن حضرت می‌فرستاده‌اند و اشخاصی همچون [[علی بن یقطین]] با فرستادن هدایای نقدیِ صد تا سیصد هزار دیناری<ref>شیخ طوسی، رجال کشی، ص۴۳۴.</ref> و [[اموال]] غیرنقدی خود به [[مدینه]]<ref>شیخ طوسی، رجال کشی، صص۴۳۵ و ۴۳۶.</ref>، امام را در [[تأمین معیشت]] و [[دستگیری از فقیران]] و [[درماندگان]] [[یاری]] کرده‌اند. این گونه افراد و دیگر ارادتمندان به [[امامان شیعه]] حتی پیش از [[مرگ]] خود [[وصیت]] می‌کردند تمام یا بخشی از اموال خود را به امام اهدا کنند؛ چنان‌که بر پایه گزارشی [[محمد بن عبدالله بن زراره]] به [[احمد بن حسن]] وصیت کرد [[خانه]] و دیگر اموالش را بفروشد و مبلغ آن را به [[امام کاظم]]{{ع}} برساند. [[حسین بن احمد حلبی]] نیز وصیت می‌کند از دویست درهم پس‌اندازش مازاد بر بخش همسرش، [[هدیه]] برای امام کاظم{{ع}} باشد<ref>شیخ طوسی، تهذیب الاحکام، ج۹، ص۱۹۶-۱۹۵.</ref>.

 

این [[سنت]] همچنان در زمان امام رضا{{ع}} رایج بوده است و مردم خودشان به‌طورمستقیم هدایایی به آن حضرت تقدیم می‌کرده‌اند یا به وسیلۀ شخصی هدایای خود را برای آن حضرت می‌فرستاده‌اند که از جمله آن موارد فرستادن مبلغی از [[هدایای مردمی]] برای [[امام رضا]]{{ع}} است که [[اسماعیل بن بزیع]] از آن گزارش داده است<ref>شیخ طوسی، تهذیب الاحکام، ج۴، ص۶۰.</ref>.

[[امام حسن]]{{ع}} نیز [[املاک]] باقیمانده از آن [[بزرگوار]] برای ادای [[قرض]] آن حضرت که هشتصد درهم بود، فروخت<ref>سیدعلی بن موسی ابن‌طاووس، کشف المحجه لثمره المهجه، ص۱۸۳.</ref>.  

 

دیگر حضرات [[معصومان]] نیز [[فقیر]] نبوده‌اند و از مال و ثروتی برخوردار بوده‌اند؛ اما به لحاظ اینکه [[سنت]] و [[سیره رسول خدا]] و امیر مؤمنان{{ع}} را در [[انفاق]] به [[مستمندان]] و [[درماندگان]] اتخاذ کرده بودند، ذخیره و اندوخته‌ای نداشته‌اند تا از خود ارثی به جای گذارند، جز مال و ثروتی که فرصتی برای انفاق آن فراهم نیامده بود یا در دست وکیلی از [[وکیلان]] آنان بوده است و دستی بر آن نداشته‌اند؛ همچون اموال باقیمانده نزد [[علی بن راشد]] [[وکیل]] [[مالی]] [[امام جواد]]{{ع}} که از [[امام هادی]]{{ع}} برای آن کسب [[تکلیف]] کرد و آن حضرت فرمود: «آنچه به سبب [[امامت]] در [[اختیار]] پدرم قرار می‌گرفته به من سپرده می‌شود و باقیماندۀ آن طبق [[فرمان خدا]] و [[کتاب و سنت]] بین [[ورثه]] تقسیم می‌شود». پس معلوم می‌شود گاهی به دلیل اینکه اموالی از [[اموال]] متعلق به شخص حضرات [[معصومان]] نزد [[وکیل]] آنان باقی می‌ماند و [[فرصت]] [[هزینه]] و [[انفاق]] آن فراهم نبود و بدون اینکه انگیزه‌ای بر ذخیره‌کردن آن باشد، به میراثی برای [[وارثان]] تبدیل می‌شد؛ ازاین‌رو به نظر می‌رسد عمده منابع درآمدی خصوصی حضرات معصومان در فقرزدایی از چهره [[زندگی فردی]] و [[اجتماعی]]، منابعی همچون [[کشاورزی]]، کارگری، [[تجارت]] و [[هدایای مردمی]] بوده است<ref>[[محمد حسین علی اکبری|علی اکبری، محمد حسین]]، [[سیره معصومان در فقرزدایی (کتاب)|سیره معصومان در فقرزدایی]]، ص ۱۳۸.</ref>.

هبه بعضی از حضرات [[معصومان]] به برخی دیگر از آنان از جمله منابع مالی دیگر حضرات در [[تأمین معیشت]] و مقابله با فقر بوده است که از جمله آنها [[اموال]] [[امیر مؤمنان]]{{ع}} در «[[وادی‌القری]]» است که آنها را به [[فرزندان زهرا]]{{س}} هبه کرده است<ref>شیخ طوسی، تهذیب الاحکام، ج۹، ص۱۴۵-۱۴۸؛ محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۷، ص۴۹.</ref>.<ref>[[محمد حسین علی اکبری|علی اکبری، محمد حسین]]، [[سیره معصومان در فقرزدایی (کتاب)|سیره معصومان در فقرزدایی]]، ص ۱۴۳.</ref>

اصولی بر کسب درآمد معصومان در تأمین معیشت و زدودن فقر از چهره [[زندگی]] حاکم بوده است که برخی از آنها عبارت‌اند از:

#'''اصل کار و تلاش''': کار و تلاش از اصول مهم حاکم بر کسب درآمد حضرات معصومان{{عم}} بوده است و چنان‌که گفته آمد<ref>ر.ک: سیره فردی در کسب درآمد از منابع خصوصی (کار و کارگری).</ref> همه آنان حضوری جدی در عرصه کار و تلاش داشته‌اند و در [[قداست]] آن را همچون [[عبادت]] می‌دانسته‌اند؛ افزون بر این دیگران را نیز بر کار و تلاش [[تشویق]] می‌کرده‌اند و از [[تنبلی]] و [[بی‌کاری]] بر [[حذر]] می‌داشته‌اند<ref>ر.ک: عوامل درونی، بیکاری.</ref>.

#'''اصل [[حلیت]]''': وقتی «مصادف» [[غلام]] [[مأمور]] به [[تجارت]] از سوی [[امام صادق]]{{ع}} از سفر تجاری [[مصر]] با سود صد در صدی مراجعت نمود و به محضر امام شرفیاب گردید، حضرت پس از [[پرسش]] از راه دستیابی به چنین سودی و شنیدن پاسخ غلام که گفت ما [[سوگند]] یاد کردیم آن کالای مورد نیاز را به کمتر از سود برابر اصل آن به [[مردم]] [[مسلمان]] نفروشیم، عمل او و همراهانش را تقبیح کرد و فرمود من چنین تجارت و سودی را هرگز نمی‌خواهم؛ سپس یکی از دو کیسه را برداشت و فرمود: من به آن دیگری کاری ندارم و به آن سود نیازی نیست؛ آن‌گاه فرمود: ای مصادف! شمشیرزدن آسان‌تر از کسب حلال است<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۵، ص۱۶۱-۱۶۲.</ref>.

#'''اصل [[سرمایه‌گذاری]]''': این اصل همچون اصل پیشین از ذیل [[روایت]] [[محمد بن عذافر]] [[استنباط]] می‌شود؛ زیرا عذافر می‌گوید: آن [[سرمایه]] را به کار بستم و مبلغ صد دینار سود بردم؛ سپس به محضر امام رفتم و عرض کردم در تجارت با آن مال صد دینار سود بردم. حضرت فرمود: آن سود را جزء سرمایه‌ام قرار بده<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۵، ص۷۷.</ref>.<ref>[[محمد حسین علی اکبری|علی اکبری، محمد حسین]]، [[سیره معصومان در فقرزدایی (کتاب)|سیره معصومان در فقرزدایی]]، ص ۱۴۳.</ref>

از جمله منابع درآمدی عمومی [[معصومین]]{{عم}} «[[فیئ]] و [[انفال]]»، «[[جزیه]] و [[خراج]]» و همچنین «[[خمس]] و [[زکات]]» بوده است که جز دو منبع اخیر که گرفتن آنها منوط به تشکیل حکومت و بسط ید بوده است و چنین شرایطی تنها برای [[پیامبر]] و [[امیر مؤمنان]]{{ع}} فراهم آمده است، تنها بهره‌مندی از آنها به حضرات آنان اختصاص داشته است در فصل سوم این تحقیق درباره آن بحث و بررسی می‌کنیم.

خمس و زکات هم که از دیگر منابع درآمدی عمومی [[معصومان]] است، کسب درآمد از آن محدود به برخی از حضرات معصومان{{عم}} بوده است و در مقاطعی از ادوار [[زندگی]] آنان بر آن دستی داشته‌اند که در این مقام به بحث از آن می‌پردازیم.

بر اساس گزارش‌های [[تاریخی]] [[زمان]] [[وجوب خمس]] بعد از [[نزول]] آیۀ مربوطه<ref>{{متن قرآن|وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ}} «و بدانید که آنچه غنیمت گرفته‌اید از هرچه باشد یک پنجم آن از آن خداوند و فرستاده او و... است» سوره انفال، آیه ۴۱.</ref> و در پایان [[جنگ بدر]] بوده و در غزوۀ [[بنی‌قینقاع]] از [[مسلمانان]] دریافت و عملیاتی شده است<ref>محمد بن جریر طبری، تاریخ الامم والملوک، ج۲، ص۴۸۱.</ref> که به لحاظ وقوع دو غزوۀ یادشده در [[سال دوم هجرت]]<ref>محمد بن جریر طبری، تاریخ الامم والملوک، ج۲، صص۱۹ و۴۸.</ref> زمان [[قطعی]] [[وجوب]] آن و اولین دریافتی خمس از مسلمانان سال دوم از [[هجرت]] بوده است<ref>ابن‌ابی‌الحدید، شرح نهج البلاغه، ج۱۴، ص۱۶۵.</ref>. البته بر پایۀ برخی از گزارش‌ها، سران مسلمانان قبل از آن، یعنی از آغاز هجرت مطابق [[سنت جاهلی]] و پیشین خود [[غنایم]] به‌دست‌آمده از [[مشرکان]] را نزد [[رسول خدا]] می‌برده‌اند و از آن حضرت می‌خواسته‌اند نخست متاع برگزیده و یک‌چهارم<ref>یک‌چهارم مختص رئیس قبیله از غنایم در عصر جاهلی که به آن مِرباع گفته می‌شده است (علی اکبری، سیاست‌های مالی امام علی{{ع}}، ص۳۲).</ref> مخصوص خود را بردارد و سپس باقیمانده آن را به آنان واگذارد<ref>فضل بن حسن طبرسی، مجمع البیان فی التفسیر القرآن، ج۹، ص۳۹۲.</ref>. پس با استناد به این گزارش‌ها می‌توان گفت که [[رسول خدا]] از این منبع [[مالی]] برخوردار بوده است. اما [[امیر مؤمنان]] و دیگر حضرات [[معصومان]]{{عم}} چنان‌که گفته آمد<ref>ر.ک: همین نوشتار فصل اول، «بحث منابع مالیاتی».</ref> تا زمان امام باقر{{ع}} کسب درآمدی از این منبع درآمدی نداشته‌اند؛ بلکه پس از فراهم‌شدن شرایط آن به وسیلۀ [[امام باقر]]{{ع}}، به‌تدریج در عصر امام صادق{{ع}}، [[شیعیان]] [[خمس]] [[اموال]] خود را مستقیم یا غیرمستقیم (به وسیله [[وکیلان]] آن حضرت) به [[امام]] می‌رساندند<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۶، ص۴۴۵.</ref>. مراجعۀ [[مردم]] برای [[پرداخت خمس]] و [[وجوه شرعی]] به آن حضرت به‌گونه‌ای افزایش داشته است که گویا [[منصور عباسی]] [[احساس]] خطر کرد آن حضرت را به گرفتن [[خراج]] از پیروانش متهم نمود حتی آن [[بزرگوار]] را [[تهدید]] کرد و گفت: «نمی‌گذارم احدی از [[اهل شام]] و [[حجاز]] نزد شما بیایند؛ زیرا آنان برای شما مایه [[فساد]] می‌باشند»<ref>ابن ابی‌جمهور احسائی، عوالی اللآلی، ج۱، ص۳۶۲.</ref>.

 

در عصر امام کاظم{{ع}} نیز دریافت خمس و دیگر وجوه شرعی توسط آن حضرت رواج داشته است مگر اینکه گاهی به‌طور‌مستقیم و توسط مردم تقدیم آن حضرت می‌شده است؛ مانند خمس [[داوود بن زُربی]] که می‌گوید: مالی را [[خدمت]] [[امام کاظم]] تقدیم کردم؛ ولی آن حضرت بخشی از آن را دریافت داشت و بخش دیگر آن را برگرداند. وقتی علت عدم دریافت تمام آن را جویا شدم، فرمود: مطمئن باش بخش باقیمانده آن را [[صاحب امر]] پس از من از تو خواهد خواست. وقتی خبر [[رحلت]] آن امام بزرگوار منتشرگردید، فرزند برومندش [[علی بن موسی الرضا]]{{ع}} از پی من فرستاد و بخش باقیماندۀ اموال را از من مطالبه کرد و من هم تقدیم آن حضرت کردم<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۱، ص۳۱۳.</ref>.

 

تأکید آن حضرت بر پرداخت خمس با اشاره به [[برکات]] و آثار مهم و تأثیرگذار آن در [[زندگی]] این سرا و [[جهان آخرت]]، [[شیعیان]] را بر آن داشت تا [[وجوه شرعی]] خود از جمله خمس را از راه‌های دور و نزدیک تقدیم امام خود دارند؛ چنان‌که [[محمد بن اسماعیل بن بزیع]] دینارهایی را به عنوان [[زکات]] و [[صله]] نزد آن حضرت فرستاد و [[امام]] هم دریافت آنها را اعلام فرمود<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۴، ص۱۷۴.</ref>. البته بر اساس گزارش‌های مذکورِ در این مقام از بحث [[خمس]]، دریافتی آن حضرت از [[شیعیان]] و ارادتمندان به آن حضرت منظور است و بهره‌مندی از [[خمس غنایم]] و دیگر [[اموال عمومی]] نه‌تنها معمول نبود، بلکه ممنوع بوده است؛ چنان‌که [[شیخ صدوق]] در گزارشی می‌نویسد: وقتی به [[مأمون]] خبر دادند مردی از صوفیان [[دزدی]] کرده است، دستور داد او را بیاورند. دید مردی است ژنده‌پوش و آثار [[سجده]] بر پیشانی او هویدا است؛ ازاین‌رو گفت: خیلی عجیب است! این آثار [[نیکو]] و عمل [[زشتی]] که به تو نسبت می‌دهند، آیا باورکردنی است؟ مرد سارق در پاسخ او گفت: البته درخور من نیست؛ ولی از سرِ [[ناچاری]] و در شرایطی به چنین عملی دست زدم که مرا از خمس و غنیمتی که [[حق]] من است، ممنوع کرده‌ای<ref>{{متن حدیث|قَالَ فَعَلْتُ ذَلِكَ اضْطِرَاراً لَا اخْتِيَاراً حِينَ مَنَعْتَنِي حَقِّي مِنَ الْخُمُسِ وَ الْفَيْ‌ءِ}} (شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا{{ع}}، ج۲، ص۲۳۷).</ref>.

 

در دوران [[امام هادی]]{{ع}} به لحاظ [[حصر]] ایجادشده برای حضرت از سوی [[حکومت]]، پیگیری امر خمس و [[وجوهات شرعیه]] دشوار بود؛ ولی وکلای [[مالی]] از طریق [[مکاتبات]] خود با [[امام]] به [[تبلیغ]] و [[تبیین احکام]] خمس در حوزۀ [[وکالت]] خود می‌پرداختند و [[مردم]] را به [[وظایف]] آنان در موضوع خمس و پرداخت آن آشنا می‌کردند؛ چنان‌که بر اساس گزارشی [[ابراهیم بن محمد همدانی]] می‌گوید: به امام هادی{{ع}} نوشتم [[علی بن مهزیار]] نامه پدر شما را برای من خواند که آنچه بر باغداران بعد از کسر مخارج واجب است، نصف سدس است و کسی که عایدی مزرعه و باغش مخارجش را [[کفاف]] ندهد، نَه نصف سدس بر او واجب است و نه چیز دیگری؛ اما مردمی که نزد ما هستند در این باره [[اختلاف]] دارند و می‌گویند بر مزارع بعد از کسر مخارج (مخارج [[زراعت]] و [[خراج]]، نه مخارج خود زارع و خانواده‌اش) خمس واجب است. امام در جواب نوشت پس از کسر هزینه‌های وی و [[خانواده]] و [[مالیات]] [[سلطان]]، خمس آن واجب است<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۱، ص۵۴۷.</ref>.

اهتمام [[امام هادی]]{{ع}} برای جمع‌آوری و دریافت خمس به‌گونه‌ای بوده است که فشار [[سیاسی]] [[خلافت عباسی]] و [[دستگیری]] برخی از [[نمایندگان]] آن حضرت همچون «[[علی بن جعفر همدانی]]»<ref>حبیب‌الله بن محمد هاشمی خویی، منهاج البراعه فی شرح نهج البلاغه، ج۱۲، ص۳۲۰.</ref> و «محمد بن فرج»<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۱، ص۵۰۰.</ref> کمترین خللی در [[عزم راسخ]] آن حضرت بر جمع‌آوری [[اموال]] و [[مصرف]] و [[توزیع]] آن در پاسخ به نیازمندی‌های ارباب نیاز ایجاد نکرد و [[مراقبت]] از اموال را همچنان به [[یاران]] خود گوشزد می‌کرد. آن حضرت افزون بر [[نصب]] و معرفی [[وکیل]] برای جمع‌آوری و دریافت خمس و [[وجوه شرعی]]، همواره مراقب نمایندگان و رسیدن [[اموال]] به مقصد و [[مصرف]] در مورد آن بود؛ ازاین‌رو هنگام [[ناامنی]] و خطر هشدار می‌داد و راهکار [[ایمنی]] از دستبرد به آن را به [[وکیلان]] خود گوشزد می‌کرد تا با [[حراست]] از اموال و مصرف بایستۀ آنها در [[حمایت]] از [[فقیران]] و [[درماندگان]] بخشی از [[مسئولیت]] خود را به آنان ایفا کند. [[محمد بن فرج]] یکی از [[نمایندگان]] آن حضرت در نامه‌ای به [[امام]] نوشت: «کار خود را جمع کرده به سرانجام رسان و مراقب باش. محمد می‌گوید: من درحالی‌که کارهایم را سامان می‌دادم و نفهمیدم آن حضرت چه برایم مکتوب فرموده، مأموری وارد شد و دستم را بست و آنچه را در اختیارم بود، [[مصادره]] کرد. مرا [[زندان]] کرد و مدت هشت سال در آن ماندم»<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۱، ص۵۰۰.</ref>؛ همچنین بر اساس گزارشی «[[محمد بن داوود قمی]]» و «محمد طُلحی» گفته‌اند: ما در شرایطی [[خمس]] [[هدایا]] و [[نذورات]] و جواهرات جمع‌آوری شدۀ [[قم]] و اطراف آن را برای [[امام هادی]]{{ع}} می‌بردیم که شخصی از طرف ایشان آمد و گفت برگردید، حالا زمانی نیست که بتوانید خدمت امام برسید. ما نیز از همان بین راه به قم برگشتیم و اموال را نگه داشتیم. پس از گذشت چند [[روز]] از سوی حضرت به ما خبر دادند که چند شتر فرستاده‌ام، آنچه نزد شماست بار شترها کرده، آنها را رها کنید. ما تمام آن اموال را بار شتران کردیم و آنها را رها نمودیم و به [[خدا]] سپردیم. بعد از مدتی خدمت امام رسیدیم ایشان فرمود: اینک آن اموالی را که برای من فرستادید، ملاحظه کنید. نگاه کردیم و دیدیم آنچه بر بار شتران فرستادیم بدون هیچ‌گونه تغییری نزد آن حضرت موجود است<ref>محمدباقر مجلسی، بحار الانوار، ج۵۰، ص۱۸۵.</ref>.

#'''استفاده از فرصت‌ها''': حسن استفاده از فرصت‌ها و شرایط فراهم‌آمده، راهکار دیگری برای [[تأمین معیشت]] و کاهش یا علاج [[فقر]] بوده است که از برخی حضرات آنان به یادگار مانده است. روزی [[نیازمندی]] عرض [[حاجت]] به محضر [[امام مجتبی]]{{ع}} آورد و [[دست حضرت]] نیز خالی از درهم و دینار و دیگر کالاهای بایسته [[انفاق]] بود و از ردکردن [[مستمندان]] با دستی تهی [[شرم]] و [[حیا]] و [[اکراه]] داشت؛ ازاین‌رو به او فرمود: تو را راهی نشان دهم که خیر تو در آن باشد. [[فقیر]] پرسید: چه راهی؟ [[امام]] فرمود: چون دختر [[خلیفه]] مرده است و کسی تا کنون [[تسلیت]] [[بلیغ]] و مناسبی به او نگفته است، تو نزدش برو و با این کلمات او را [[تعزیت]] بده تا بر خیرش دست یابی. بگو: {{متن حدیث|الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي سَتَرَها بِجُلوسِكَ عَلى قَبرِها وَ لَم يَهتِكْها بِجُلُوسِها عَلى قَبرِكَ}}. فقیر این کلمات را [[حفظ]] کرد و بر او خواند و به او تعزیت گفت و [[غم]] و [[اندوه]] خلیفه برطرف شد. خلیفه دستور پرداخت جایزه‌ای را برایش صادر کرد و پرسید: این [[کلام]] و سخن از آن خودت بود؟ گفت: نه! بلکه از آن [[امام حسن]]{{ع}} بود. خلیفه گفت: راست گفتی؛ زیرا او [[معدن]] کلام [[فصیح]] است؛ سپس پرداخت جایزۀ دیگری را نیز برایش دستور داد<ref>شبلنجی مؤمن، نور الابصار فی منافب آل بیت‌المختار، ص۱۳۵ و ۱۳۶.</ref>.<ref>[[محمد حسین علی اکبری|علی اکبری، محمد حسین]]، [[سیره معصومان در فقرزدایی (کتاب)|سیره معصومان در فقرزدایی]]، ص ۱۵-۱۶۵.</ref>

## امام صادق{{ع}} پس از [[ترغیب]] [[خانواده]] بر [[رفق و مدارا]] و بیان تأثیر آن در وسعت [[رزق]] فرموده است: رفق و مدارا در تقدیر معیشت، بهتر از افزایش در [[مال]] و [[ثروت]] است<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۲، ص۱۱۹؛ علی بن حسن طبرسی، مشکاة الانوار، ص۱۷۹.</ref>. پس بر پایۀ این دسته از [[روایات]]، تقدیر و تدبیر در معیشت افزون بر اینکه کارآمدتر از درآمدافزایی در کاهش و علاج [[فقر]] است، برابر با کسب کامل و موجب کمال انسان و جزیی از اجزای دین است؛ ازاین‌رو وقتی در [[زمان امام صادق]]{{ع}} [[مدینه]] به قحطی و گرانی دچار می‌گردد، حضرت به تقدیر معیشت بایسته و متناسب با شرایط [[زمان]] و [[مردم]] می‌پردازد و از [[غلام]] خود جویای وضعیت موجودی [[انبار]] می‌شود و می‌پرسد: آذوقه ما چقدر است؟ و وقتی او در پاسخ می‌گوید: به اندازۀ [[مصرف]] چندین ماه، حضرت دستور می‌دهد آذوقه را از انبار بیرون بیاور و بفروش. غلام که گویا دغدغه [[روز]] نداری را دارد می‌گوید: ولی در مدینه چیزی نیست! آن را بفروشم؟ امام{{ع}} بار دیگر هم فرمود: آذوقه را بفروش. پس از فروش آن به من فرمود: «حال روزبه‌روز آذوقه مورد نیاز را از مردم بخر و [[خوراک]] [[زن]] و بچه‌ام را نیمی از جو و نیمی از گندم قرار بده. البته [[خدا]] می‌داند همچنان می‌توانم از گندم آنان را تأمین کنم، ولی دوست دارم خدا بر حسن تقدیر در معیشتم [[گواه]] باشد»<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۵، ص۱۶۶.</ref>.

#'''مسجدنشینی در صبح''': در بسیاری از روایات معتبر رسیده از حضرات [[معصومان]]، نشستن در [[مسجد]] بعد از طلوع فجر تا طلوع [[آفتاب]] از جمله راهکارهای دیگر مقابله با فقر و [[گشایش]] در [[رزق و روزی]] است. [[امیر مؤمنان]] فرموده است: «نشستن در مسجد بعد از طلوع فجر تا طلوع شمس، برای طلب روزی مؤثرتر است از تلاش در [[زمین]]»<ref>شیخ صدوق، الخصال، ج۲، ص۶۱۲؛ حسن بن شعبه حرانی، تحف العقول، ص۱۰۱.</ref> یا [[امام صادق]]{{ع}} این کار را اثرگذارتر از درنوردیدن دریا می‌شمارد<ref>محمد بن حسن حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۶، ص۴۶۲.</ref>. البته صرف حضور و جلوس در مسجد مراد نیست، بلکه منظور نشستن همراه با ذکر خداست و نباید به این دست از راهکارها بسنده کرد و گوشۀ [[عزلت]] برگزید، بلکه آن را پایانی است که با فرارسیدن آن می‌باید برای کسب روزی و پاسخ به نیاز‌های [[زندگی]] خود به دور از هرگونه اندیشۀ [[خرافی]] و تن‌دادن به کسالت و [[تنبلی]] قدم به عرصۀ کار بگذارد. [[قرآن]] برای بهره‌مندی از این [[فرصت‌ها]]، مدت محدودی قرار داده است و مقطع پس از آن را به حضور در حوزه کار و رسیدن به تأمین زندگی و امور آن اختصاص داده است و [[مردم]] را به فعالیت و تلاش در آن عرصه فرا خوانده است<ref>محمدحسین طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ج۱۹، ص۲۷۴؛ ناصر مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج۲۴، ص۱۲۷.</ref>: سپس گاهی که پایان یافت [[نماز]]، پس پراکنده شوید در زمین و بجویید از [[فضل خدا]] و یاد کنید [[خدا]] را بسیار، شاید [[رستگار]] شوید<ref>{{متن قرآن|فَإِذَا قُضِيَتِ الصَّلَاةُ فَانْتَشِرُوا فِي الْأَرْضِ وَابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللَّهِ وَاذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيرًا لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ}} «و چون نماز گزارده شد در زمین پراکنده شوید و (روزی خود را) از بخشش خداوند فرا جویید و خداوند را بسیار یاد کنید باشد که رستگار گردید» سوره جمعه، آیه ۱۰.</ref>.