حدیث صدیق اکبر: تفاوت میان نسخه‌ها

== مقدمه ==

[[حدیثی]] [[نبوی]] بیان‌گر اختصاص [[لقب]] [[صدیق اکبر]] به [[امیرالمؤمنین]]{{ع}}. کلمه «[[صدق]]» وصف سخن، اعم از گذشته، حال یا [[آینده]] و وصف [[اعتقاد]] و نیز وصف [[افعال]] واقع می‌شود<ref>المفردات، ص۴۷۸-۴۸۱؛ لسان العرب، ج۱۰، ص١٩٣.</ref>. [[دوست]] را صدیق گویند زیرا در ادعای [[دوستی]] خود صادق است و مهر [[زن]] را صداق گویند چون نشانه [[صداقت]] مرد است<ref>القاموس، ج۴، ص۱۱۷.</ref>. به مطابقت [[حکم]] با واقع و گفتار [[حق]] نیز صدق گفته می‌شود. در اصطلاح [[اهل عرفان]] صدق آن است که در احوال [[انسان]] ناخالصی، در اعتقاد او تردید و در اعمالش عیبی راه نداشته باشد<ref>التعریفات، ص۵۸.</ref>. اگرچه صدق در اصل، وصف گفتار مطابق با واقع است اما بر [[عقیده]]، [[نیت]]، [[عزم]] و [[اراده]] نیز اطلاق می‌شود<ref>المیزان، ج۹، ص۴۰۲.</ref>.<ref>[[حسن مجتبی‌زاده|مجتبی‌زاده، حسن]]، [[حدیث صدیق اکبر (مقاله)|مقاله «حدیث صدیق اکبر»]]، [[دانشنامه کلام اسلامی ج۳ (کتاب)|دانشنامه کلام اسلامی ج۳]]، ص ۴۶۴.</ref>

== متن [[روایت]] ==

'''روایت اول''': از [[ابوذر]] و [[سلمان]] نقل شده که [[رسول خدا]]{{صل}} دست علی{{ع}} را گرفت و فرمود: {{متن حدیث|إِنَّ هَذَا أَوَّلُ مَنْ آمَنَ بِي وَ هَذَا أَوَّلُ مَنْ يُصَافِحُنِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَ هَذَا الصِّدِّيقُ الْأَكْبَرُ وَ هَذَا فَارُوقُ هَذِهِ الْأُمَّةِ يُفَرِّقُ بَيْنَ الْحَقِّ وَ الْبَاطِلِ وَ هَذَا يَعْسُوبُ الْمُؤْمِنِينَ}}: او ([[امیر المؤمنین]]{{ع}})، اول کسی است که به من [[ایمان]] آورده و اول کسی است که [[روز قیامت]] با من [[مصافحه]] می‌کند و او صدیق و راستگوی بزرگ و فاروق این [[امت]] است که [[حق و باطل]] را جدا می‌کند و [[سرور]] و بزرگ [[مؤمنان]] است<ref>تاریخ دمشق، ج۴۲، ص۴۱؛ المعجم الکبیر، ج۶، ص۲۶۹، ح۶۱۸۴؛ کنز العمال، ج۱۱، ص۶۱۶، ح۳۲۹۹۰؛ شرف المصطفی، ج۵، ص۵۱۵، ح٢۴۹٧؛ جامع الاحادیث، ج۹، ص۳۸۴، ح۸۶۴۷؛ الکامل فی الضعفاء، ج۵، ص۳۷۹؛ مستند، ج۹، ص۳۴۲، ح۳۸۹۸؛ ذخیرة الحفاظ، ج۵، ص۲۵۷۹؛ کشف الاستار، ج۳، ص۱۸۳؛ مناقب امیرالمؤمنین{{ع}}، ج۱، ص۲۱۸؛ مجمع الزوائد، ج۸، ص۱۰۲.</ref>. این روایت به طریق دیگری از ابوسخیله نیز نقل شده است<ref>تاریخ دمشق، ج۴۲، ص۴۱.</ref>.

'''[[روایت]] دوم''': [[پیامبر اکرم]]{{صل}} فرمود: {{متن حدیث|الصِّدِّيقُونَ ثَلَاثَةٌ: حَبِيبٌ النَّجَّارُ مُؤْمِنُ آلِ يَاسِينَ، وَ حِزْبِيلُ مُؤْمِنُ آلِ فِرْعَوْنَ، وَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ الثَّالِثُ وَ هُوَ أَفْضَلُهُمْ}}: صدیقان سه نفر هستند: [[حبیب نجار]] [[مؤمن]] [[آل یاسین]]، [[حزقیل]] [[مؤمن آل فرعون]] و [[علی بن ابی طالب]] که او [[برتر]] از آنها است<ref>معرفة الصحابة، ج۱، ص۸۶، ح۳۴۰؛ فضائل الصحابه، ج۲، ص۶۵۵، ح۱۱۱۷؛ تاریخ دمشق، ج۴۲، ص۳۱۳؛ مناقب ابن مردویه، ص۳۳۱؛ الجامع الصغیر، ج۱، ص٧٩٨٨؛ کنز العمال، ج۱۱، ص۶۰۱؛ فیض القدیر، ج۴، ص۲۳۸؛ تفسیر الرازی، ج۲۷، ص۵۰۹؛ تفسیر البحر المحیط، ج۹، ص۲۵۳؛ المناقب، خوارزمی، ص٣١٠؛ الفردوس، ج۲، ص۴۲۱، ح۳۸۶۶؛ الدر المنثور، ج۷، ص۵٣؛ ینابیع الموده، ج۲، ص۴۰۰؛ الصواعق المحرقه، ج۲، ص۳۶۵.</ref>.

 

[[سیوطی]] و [[قندوزی]] [[حنفی]] این روایت را به نقل از کتاب [[تاریخ]] [[بخاری]] این‌گونه نقل کرده‌اند: {{عربی|و اخرج البخاري في تاريخه عن ابن عباس قال قال رسول الله{{صل}}: الصِّدِّيقُونَ ثَلَاثَةٌ...}}<ref>الدر المنثور، ج۷، ص۵٣؛ ینابیع الموده، ج۲، ص۴۰۰.</ref> ولی در نسخه تاریخ صغیر و تاریخ کبیر ـ که در دسترس است ـ این روایت یافت نمی‌شود که احتمال حذف آن را تقویت می‌کند. [[علامه حلی]] این روایت را یکی از [[فضایل امیرالمؤمنین]]{{ع}} و از [[دلایل امامت]] ایشان دانسته است<ref>منهاج الکرامه، ج۱، ص۱۳۶.</ref>.

'''[[روایت]] چهارم''': [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} فرموده است: {{متن حدیث|أَنَا عَبْدُ اللَّهِ وَ أَخُو رَسُولِهِ{{صل}} وَ أَنَا الصِّدِّيقُ الْأَكْبَرُ لَا يَقُولُهَا بَعْدِي إِلَّا كَذَّابٌ صَلَّيْتُ قَبْلَ النَّاسِ بِسَبْعِ سِنِينَ}}؛ من [[بنده خدا]]، [[برادر رسول خدا]] و [[صدیق اکبر]] هستم. پس از من جز [[دروغگو]] کسی دیگر خود را «صدیق» نخواهد خواند، من هفت سال قبل از دیگران [[نماز]] می‌خواندم<ref>سنن ابن ماجه، ج۱، ص۸۷، ح۱۲۰؛ المستدرک، ج۳، ص۱۲۰، ح۴۵۸۴؛ تاریخ طبری، ج۲، ص٣١٠؛ معرفة الصحابة، ج۱، ص۸۶، ح۳۳۹؛ السنة، ج۲، ص۵۸۹، ح۱۳۲۴؛ البدایة والنهایة، ج۴، ص۶۶؛ تفسیر ثعلبی، ج۵، ص۸۵؛ الکامل فی التاریخ، ج۱، ص۶۵۵؛ فضائل الصحابه، ج۲، ص۵۸۶، ح۹۹۳؛ خصائص امیرالمؤمنین{{ع}}، ج۱، ص۲۵؛ سنن الکبری، ج۷، ص۴۰۹، ح۸۳۳۸؛ المصنف، ج۶، ص۳۶۸، ح۳۲۰۸۴؛ الذخائر العقبی، ج۱، ص۶۰.</ref>. [[ابن ابی شیبه]]، [[حاکم نیشابوری]]، ابن‌ماجه و [[طبری]] این روایت را صحیح و [[نسائی]]، رجال آن را ثقه دانسته است<ref>الغدیر، ج۲، ص۴۴۳.</ref>.

در منابع شیعه نیز در [[روایات]] فراوانی [[حضرت امیرالمؤمنین]]{{ع}} به «صدیق الأکبر» توصیف شده است که برخی از آنها به قرار ذیل است:

# [[پیامبر اکرم]]{{صل}} فرمود: در [[روز قیامت]] وقتی [[مردم]] شکوه امیرالمؤمنین{{ع}} را مشاهده می‌کنند مَلکی ندا می‌دهد: {{متن حدیث|هَذَا الصِّدِّيقُ الْأَكْبَرُ هَذَا عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ{{ع}}}}<ref>عیون اخبار الرضا{{ع}}، ج۲، ص۴۸.</ref>؛ و در جای دیگری فرمود: امتم در [[میثاق]] بر من عرضه شدند و اول کسی که به من ایمان آورد و مرا تصدیق کرد علی{{ع}} بود و او [[صدیق اکبر]] است<ref>بصائر الدرجات، ج۱، ص۸۴.</ref>.

# [[امام باقر]]{{ع}} از [[رسول خدا]]{{صل}} نقل می‌کند که فرمود: به علی{{ع}} تمسک جویید چراکه او صدیق اکبر و فاروق میان [[حق و باطل]] است<ref>الأمالی، صدوق، ص۲۱۶-۲۱۷؛ بصائر الدرجات، ج۱، ص۵۳.</ref> و در جای دیگر فرمود: ملکی بر [[پیامبر]]{{صل}} نازل شد که شکل خاصی داشت و گفت: ای محمد{{صل}}، تو نزد [[خداوند]] از همه آنچه در [[آسمان‌ها]] و [[زمین]] است [[برتر]] هستی. آن [[ملک]] که به او محمود می‌گفتند بین دو شانه‌اش نوشته شده بود: {{متن حدیث|لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ عَلِيٌّ الصِّدِّيقُ الْأَكْبَرُ}}<ref>البرهان، ج۵، ص۲۹۱؛ بحار الانوار، ج۲۴، ص۳۸.</ref>.

# کعب الحیر می‌گوید: [[عبدالله بن سلام]] نزد [[پیامبر اکرم]]{{صل}} آمد در حالی که هنوز اسلام نیاورده بود و گفت: یا [[رسول الله]]{{صل}}، اسم علی{{ع}} نزد شما چیست؟ آن حضرت فرمود: {{متن حدیث|عَلِيٌّ عِنْدَنَا الصِّدِّيقُ الْأَكْبَرُ}}. عبدالله برخاست و شهادتین داد و گفت در [[تورات]] چنین یافتم: {{متن حدیث|مُحَمَّدٌ نَبِيُّ الرَّحْمَةِ وَ عَلِيٌّ مُقِيمُ الْحُجَّةِ}}<ref>امالی، ص۱۰۶-۱۰۷.</ref>.

# [[عبدالرحمن بن ابی‌لیلی]] می‌گوید: [[پیامبر اکرم]]{{صل}} فرمود: صدیقان سه نفر هستند: [[حبیب نجار]] و [[مؤمن آل فرعون]] و [[علی بن ابی‌طالب]] که او [[برترین]] آنان است<ref>امالی صدوق، ص۴۷۶؛ تفسیر فرات کوفی، ص۳۵۳؛ بحار الانوار، ج۳۵، ص۴۱۰.</ref>.

# در بخشی از [[زیارت]] امیرالمومئین{{ع}} نیز آمده است: {{متن حدیث|السَّلَامُ عَلَيْكَ أَيُّهَا الصِّدِّيقُ الْأَكْبَرُ السَّلَامُ عَلَيْكَ أَيُّهَا الْفَارُوقُ الْأَعْظَمُ}} و آمده است {{متن حدیث|السَّلَامُ عَلَى أَمِينِ اللَّهِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عَبْدِ اللَّهِ وَ أَخِي رَسُولِهِ الصِّدِّيقِ الْأَكْبَرِ وَ الْفَارُوقِ الْأَعْظَمِ}}<ref>کتاب المزار، ص۷۸.</ref>.<ref>[[حسن مجتبی‌زاده|مجتبی‌زاده، حسن]]، [[حدیث صدیق اکبر (مقاله)|مقاله «حدیث صدیق اکبر»]]، [[دانشنامه کلام اسلامی ج۳ (کتاب)|دانشنامه کلام اسلامی ج۳]]، ص ۴۶۵.</ref>

== روایات معارض ==

# [[ابو درداء]] از پیامبر اکرم{{صل}} این‌گونه نقل می‌کند: در [[شب معراج]] دیدم که در [[عرش]] [[خداوند]] بر لوحی سبز با [[نور]] سفید نوشته شده بود: {{عربی|لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ أَبُو بَكْرٍ الصِّدِّيقُ}}؛ خدایی جز [[خدای یکتا]] نیست، محمد{{صل}} [[رسول]] او است، ابوبکر صدیق است! [[ابن‌جوزی]] این [[روایت]] را در «الموضوعات» آورده و گفته که این [[حدیث صحیح]] نیست و متهم در آن [[عمر بن اسماعیل]] است. ابن‌معین نیز این فرد را [[دجال]]، [[دروغگو]] و [[خبیث]] دانسته که سخنش ارزشی ندارد. [[نسائی]] و [[دارقطنی]] نیز او را متروک الحدیث دانسته‌اند<ref>الموضوعات، ج۱، ص۳۲۷.</ref>.

# [[متقی هندی]] نیز این روایت را از [[براء بن عازب]] نقل کرده و [[محمد بن عامر]] در سند آن را دروغگو دانسته است<ref>کنز العمال، ج۱۳، ص۲۳۶، ح۳۶۷۰۷.</ref>. از [[ابن‌عباس]] هم مشابه این روایت نقل شده است که به تصریح ابن‌حبان شکی در [[باطل]] و ساختگی بودن آن وجود ندارد<ref>المجروحین، ج۲، ص۱۱۶.</ref>. [[ذهبی]] و [[ابن‌حجر]] نیز آن را به جهت [[حسین بن عبدالرحمن]] که در سند آن آمده، باطل دانسته‌اند<ref>میزان الاعتدال، ج۱، ص۵۴؛ لسان المیزان، ج۲، ص۲۹۵.</ref>. [[ابن‌کثیر]] نیز آن را [[حدیثی]] [[ضعیف]] دانسته که در سند آن کسی است که سخن او از منکرات خالی نیست<ref>البدایه و النهایه، ج۱۰، ص۳۶۶.</ref>. در منابع شیعه نیز به نقل از [[امام صادق]]{{ع}}، اطلاق این [[لقب]] بر [[ابوبکر]]، مجعول دانسته شده است<ref>الاحتجاج، ج۸، ص۱۵۸؛ بحارالانوار، ج۲۷، ص۱.</ref>.

# [[عبدالله بن عمر]] از [[پیامبر اکرم]]{{صل}} چنین نقل می‌کند: {{متن حدیث|لما عرج بي إلى السماء ما مررت بسماء إلا وجدت اسمي فيها مكتوبا محمد رسول الله أبو بكر الصديق}}؛ هنگامی که مرا به [[آسمان]] بالا بردند از هیچ آسمانی بالا نرفتم مگر آنکه اسم خودم را به‌صورت مکتوب «محمد [[رسول الله]]» و اسم ابوبکر را «صدیق» دیدم. [[هیثمی]]، [[عبدالله بن ابراهیم غفاری]] در سند روایت را ضعیف دانسته<ref>مجمع الزوائد، ج۹، ص۴۱.</ref> و ابن‌حبان او را واضع [[حدیث]] می‌داند. علاوه بر اینکه در مورد عبدالرحمن که در سند این [[روایت]] آمده اتفاق بر تضعیف است<ref>الموضوعات، ج۱، ص۳۱۸.</ref>. علاوه بر [[ضعف سند]] این روایت، مدلول آن هم منکر است؛ زیرا چگونه می‌شود در آسمان‌هایی که اجرام شریفی هستند، اسم ابوبکر از ازل نقش بندد، در حالی که وی قبلاً [[کافر]] بوده است<ref>الصوارم المهرقه، ص‌۳۳۲.</ref>.

# [[شعبی]] می‌گوید از [[ابن‌عباس]] سوال شد اولین کسی که [[اسلام]] آورد چه کسی بود؟ گفت: آیا [[شعر]] [[حسان بن ثابت]] را نشنیده‌ای که گفته است: {{متن حدیث|فَاذْكُرْ أَخَاكَ أَبَا بَكْرٍ بِمَا فَعَلَا... وَ أَوَّلَ النَّاسِ مِنْهُمْ صَدَّقَ الرُّسُلَا}}؛ برادرت [[ابابکر]] را به کاری که انجام داده یاد کن به اینکه او اولین کسی است که [[رسالت پیامبر]] را تصدیق کرد<ref>معجم الکبیر، ج۱۲، ص٨٩.</ref>. [[بخاری]]، [[ابوداود]]، [[نسائی]]، [[ابن ابی‌حاتم]] و عقیلی، [[هیثم بن عدی]] که در سند این [[روایت]] است را متروک و [[کذاب]] معرفی کرده‌اند<ref>الجرح و التعدیل، ج۹، ص۸۵؛ ضعفاء الکبیر، ج۴، ص۳۵۲؛ میزان الاعتدال، ج۴، ص۳۲۴.</ref>.

# [[ابوهریره]] نقل می‌کند [[رسول خدا]]{{صل}} بر [[کوه]] [[حراء]] بود که کوه لرزید. سپس به کوه فرمود: «آرام باش که جز [[نبی]]، صدیق یا [[شهید]] روی تو نایستاده است». راوی نقل می‌کند که روی کوه رسول خدا{{صل}}، [[ابوبکر]]، عمر، عثمان، علی، [[طلحه]]، [[زبیر]] و [[سعد بن ابی‌وقاص]] حضور داشتند<ref>صحیح مسلم، ج۴، ص۱۸۸.</ref>. در سند این روایت [[اسماعیل بن ابی اویس]] آمده که [[ضعیف]] است، نسائی وی را ضعیف و [[یحیی بن معین]] وی و پدرش را سارق [[حدیث]] دانسته‌اند. [[نضر بن سلمه]] و [[ابراهیم بن جنید]] نیز وی را کذاب خوانده‌اند. [[ابن‌حزم]] و [[ابوالفتح ازدی]] نیز از [[سیف بن محمد]] نقل کرده‌اند که وی را واضع حدیث دانسته است<ref>الضعفاء و المترکون، ص۱۷؛ میزان الاعتدال، ج۱، ص۲۲۳؛ تهذیب التهذیب، ج۱، ص۳۱۲.</ref>. علاوه بر این، متن حدیث هم منکر است؛ زیرا امثال طلحه، زبیر و سعد بن ابی‌وقاص نه مصداق صدیق‌اند، نه مصداق شهید.  

# [[ابویحیی حکیم بن سعد]] می‌گوید: شنیدم که علی{{ع}} [[سوگند]] می‌خورد و می‌فرمود: {{عربی|الله أنزل اسم أبي بكر من السماء الصديق}}: به [[خداوند]] سوگند که اسم ابوبکر از [[آسمان]]، به نام صدیق نازل شده است<ref>معجم الکبیر، ج۱، ص۵۵، ح۱۴.</ref>. [[عمران بن ظبیان]] که در سند این روایت آمده در کتب رجالی [[اهل‌سنت]] تضعیف شده است. ابن‌عدی و عقیلی وی را از ضعفا و بخاری وی را قابل [[تأمل]] دانسته است<ref>تهذیب التهذیب، ج۸، ص۱۳۳-۱۳۴.</ref>. ابن‌حبان گفته به [[احادیث]] احاد وی [[احتجاج]] نمی‌شود<ref>المجروحین، ج۲، ص۱۲۴.</ref>. [[هارون بن سعد کوفی]] نیز که در سند این روایت آمده جزء ضعفا به شمار آمده<ref>الضعفاء الکبیر، ج۴، ص۴۶۷.</ref>، و ابن‌حبان روایت از وی را جایز نمی‌داند<ref>المجروحین، ج۳، ص۹۴.</ref>. همچنین [[محمد بن سلیمان]] العبدی نیز که در سند روایت آمده مجهول است<ref>الجرح والتعدیل، ج۷، ص۲۶۹؛ المستدرک، ج۳، ص۶۵.</ref>.

# [[ام‌هانی]] می‌گوید: در جریان [[معراج]]، [[پیامبر اکرم]]{{صل}} فرمود: می‌خواهم به سمت [[قریش]] بروم تا آنان را با خبر کنم. حضرت، آنان را مطلع کرد اما او را [[تکذیب]] کردند و [[ابوبکر]] او را تصدیق کرد و به او [[ایمان]] آورد و از این‌رو صدیق نامیده شد<ref>المعجم الکبیر، ج۱، ص۵۵.</ref>. [[هیثمی]]، ابی‌المساور در [[روایت]] را متروک و [[کذّاب]] دانسته است<ref>مجمع الزوائد، ج۱، ص۴۵۰.</ref>. یحیی، [[ابوداود]]، [[نسائی]]، ابن‌نمیر و [[دارقطنی]] نیز او را [[ضعیف]] دانسته‌اند<ref>میزان الاعتدال، ج۲، ص۵۳۱.</ref>.

 

حاصل مطلب اینکه اولاً: این [[روایات]] از نظر سند و دلالت ضعیف هستند و نمی‌تواند مدعای [[اهل‌سنت]] را ثابت کند؛ ثانیاً: این روایات در تعارض با روایات فراوانی است که در منابع [[فریقین]] آمده و دلالت بر اتصاف و اختصاص صفت «[[صدیق اکبر]]» بر [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} دارد و لذا نمی‌تواند این صفت را برای [[خلیفه اول]] ثابت کند<ref>[[حسن مجتبی‌زاده|مجتبی‌زاده، حسن]]، [[حدیث صدیق اکبر (مقاله)|مقاله «حدیث صدیق اکبر»]]، [[دانشنامه کلام اسلامی ج۳ (کتاب)|دانشنامه کلام اسلامی ج۳]]، ص ۴۶۷.</ref>.