←مقدمه
(←پانویس) |
(←مقدمه) |
||
| خط ۶: | خط ۶: | ||
}} | }} | ||
==مقدمه== | == مقدمه == | ||
یکی از آثار اهتمام به [[حقوق عمومی]] در [[نظام حقوقی اسلام]] رعایت [[مساوات]] در مواردی است که راه [[کشف]] واقع به ظاهر مسدود و [[احقاق حق]] ناممکن است قاعده فقهی {{عربی|"القرعة لكل أمر مشكل"}} برای رعایت حقوق عمومی و حل و فصل عادلانه منظور شده است. چنانکه از مفاد [[آیه]]: {{متن قرآن|فَسَاهَمَ فَكَانَ مِنَ الْمُدْحَضِينَ}}<ref>«آنگاه با آنان قرعه انداخت و از بیرون افتادگان بود» سوره صافات، آیه ۱۴۱.</ref> که در مورد [[حضرت یونس]]{{ع}} نازل شده استفاده میشود. هنگامی که حضرت یونس{{ع}} [[قوم]] خود را به [[عذاب]] [[وعده]] داد، بدون اینکه [[منتظر]] [[امر خداوند]] بماند، از میان [[مردم]] خارج شد. حضرت یونس{{ع}} به جایی رسید و در آنجا گفتند بندهای از مولای خود فرار کرده و این [[بنده]] در میان | یکی از آثار اهتمام به [[حقوق عمومی]] در [[نظام حقوقی اسلام]] رعایت [[مساوات]] در مواردی است که راه [[کشف]] واقع به ظاهر مسدود و [[احقاق حق]] ناممکن است قاعده فقهی {{عربی|"القرعة لكل أمر مشكل"}} برای رعایت حقوق عمومی و حل و فصل عادلانه منظور شده است. چنانکه از مفاد [[آیه]]: {{متن قرآن|فَسَاهَمَ فَكَانَ مِنَ الْمُدْحَضِينَ}}<ref>«آنگاه با آنان قرعه انداخت و از بیرون افتادگان بود» سوره صافات، آیه ۱۴۱.</ref> که در مورد [[حضرت یونس]]{{ع}} نازل شده استفاده میشود. هنگامی که حضرت یونس{{ع}} [[قوم]] خود را به [[عذاب]] [[وعده]] داد، بدون اینکه [[منتظر]] [[امر خداوند]] بماند، از میان [[مردم]] خارج شد. حضرت یونس{{ع}} به جایی رسید و در آنجا گفتند بندهای از مولای خود فرار کرده و این [[بنده]] در میان جمعیت است. برای شناختن او قرعه انداختند و قرعه به نام حضرت یونس{{ع}} درآمد. حضرت نیز از [[خوف]] به بند کشیده شدن خود را به آب انداخت و گرفتار آن موجود دریایی شد: آیه {{متن قرآن|وَمَا كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يُلْقُونَ أَقْلَامَهُمْ أَيُّهُمْ يَكْفُلُ مَرْيَمَ}}<ref>«و تو هنگامی که آنان تیرچههای (قرعه) خود را (در آب) میافکندند تا (بدانند) کدام، مریم را سرپرستی کند و هنگامی که با هم (در این کار) ستیزه میورزیدند نزد آنان نبودی» سوره آل عمران، آیه ۴۴.</ref> نیز به قرعه انداختن برای تکفل [[حضرت مریم]]{{ع}} اشاره میکند که [[حضرت زکریا]]{{ع}} با جمعی دیگر در کنار نهر اردن [[اقدام]] به انداختن [[اقلام]] کردند و چون قلم [[زکریا]]{{ع}} در سه مرتبه بر روی آب ماند، در قرعهکشی غالب و [[پیروز]] شد. | ||
آیه {{متن قرآن|وَمَا كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يُلْقُونَ أَقْلَامَهُمْ أَيُّهُمْ يَكْفُلُ مَرْيَمَ}}<ref>«و تو هنگامی که آنان تیرچههای (قرعه) خود را (در آب) میافکندند تا (بدانند) کدام، مریم را سرپرستی کند و هنگامی که با هم (در این کار) ستیزه میورزیدند نزد آنان نبودی» سوره آل عمران، آیه ۴۴.</ref> نیز به قرعه انداختن برای تکفل [[حضرت مریم]]{{ع}} اشاره میکند که [[حضرت زکریا]]{{ع}} با جمعی دیگر در کنار | |||
قرعه برای رفع [[تحیر]] در مسائلی بهکار میرود که راه کشف واقع در آن مسدود باشد و از برخی [[روایات]] | قرعه برای رفع [[تحیر]] در مسائلی بهکار میرود که راه کشف واقع در آن مسدود باشد و از برخی [[روایات]] اماره بودن آن نیز استفاده میشود، مانند [[روایت]] {{متن حدیث|مُحَمَّدِ بْنِ حَكِيمٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ{{ع}} عَنْ شَيْءٍ فَقَالَ لِي كُلُّ مَجْهُولٍ فَفِيهِ الْقُرْعَةُ قُلْتُ لَهُ إِنَّ الْقُرْعَةَ تُخْطِئُ وَ تُصِيبُ قَالَ كُلُّ مَا حَكَمَ اللَّهُ بِهِ فَلَيْسَ بِمُخْطِئٍ}}<ref>وسائل الشیعه، ج۱۸، باب ۱۳، حدیث ۱۱ و ۱۸.</ref> در روایتی دیگر برای واقعنما بودن قرعه به [[آیه]] نیز، استناد شده است: {{متن حدیث|قَالَ الصَّادِقُ{{ع}}: مَا تَنَازَعَ قَوْمٌ فَفَوَّضُوا أَمْرَهُمْ إِلَى اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَّا خَرَجَ سَهْمُ الْمُحِقِّ وَ قَالَ أَيُّ قَضِيَّةٍ أَعْدَلُ مِنَ الْقُرْعَةِ إِذَا فُوِّضَ الْأَمْرُ إِلَى اللَّهِ أَ لَيْسَ اللَّهُ يَقُولُ {{متن قرآن|فَسَاهَمَ فَكَانَ مِنَ الْمُدْحَضِينَ}}<ref>«آنگاه با آنان قرعه انداخت و از بیرون افتادگان بود» سوره صافات، آیه ۱۴۱.</ref>}}<ref>وسائل الشیعه، ج۱۸، باب ۱۳، حدیث ۱۳ و ۱۷.</ref>. | ||
بر اساس مفاد این [[روایات]] میتوان گفت: هرچند که قرعه مانند اصل، وسیلهای برای رفع [[حیرت]] در | بر اساس مفاد این [[روایات]] میتوان گفت: هرچند که قرعه مانند اصل، وسیلهای برای رفع [[حیرت]] در مقام عمل است و به قولی «قرعه [[حاکم]] کور است»<ref>وسائل الشیعه، ج۱۸، ص۷۸۲.</ref> اما مفاد روایات بر واقعنمایی آن دلالت دارد، پس با توجه به روایات میتوانیم قرعه را کاشف از واقع و نوعی اماره بدانیم. | ||
باید توجه داشت که قرعه در [[شبهات]] | باید توجه داشت که قرعه در [[شبهات]] حکمیه جریان ندارد و مورد استفاده آن بهطور کلی در شبهات موضوعیه است که مقرون به [[علم اجمالی]] خوهد بود، چنانچه امکان [[احتیاط]] وجود نداشته باشد (یا شرعاً احتیاط جایز نباشد) و اصل یا امارهای نیز علم اجمالی را منحل نکند میتوان قرعه را جاری دانست<ref>القواعد الفقهیه (بجنوردی)، ج۱، ص۵۳ – ۵۲. </ref>. | ||
بسیاری از [[فقها]] قرعه را در موردی جاری دانستهاند که واقع معلوم و ظاهر مشتبه باشد، اما مرحوم | بسیاری از [[فقها]] قرعه را در موردی جاری دانستهاند که واقع معلوم و ظاهر مشتبه باشد، اما مرحوم میر فتاح میگوید به دلیل عموم و اطلاق [[ادله]]، [[قاعده قرعه]] تمامی [[مشکلات]] و مشتبهات اعم از واقعی و ظاهری را دربرمیگیرد<ref>العناوین (میرفتاح حسینی مراغی)، ج۱، ص۳۴۹.</ref>. | ||
قرعه را به لحاظ آثار مترتب بر آن میتوان به دو قسم تقسیم کرد<ref>ترمینولوژی حقوق، ص۵۴۱، ش۴۲۷۵.</ref>: | قرعه را به لحاظ آثار مترتب بر آن میتوان به دو قسم تقسیم کرد<ref>ترمینولوژی حقوق، ص۵۴۱، ش۴۲۷۵.</ref>: | ||
#قرعه اعلامی که برای تعیین چیزی است که در واقع معین است، ولی در ظاهر مجهول است (ماده ۱۵۷ [[قانون]] | # قرعه اعلامی که برای تعیین چیزی است که در واقع معین است، ولی در ظاهر مجهول است (ماده ۱۵۷ [[قانون]] مدنی). | ||
#قرعه تعیینی (یا تأسیسی) که برای [[کشف]] مجهول نبوده، بلکه برای تعیین چیزی بهکار میرود مانند قرعه در باب تقسیم [[مال]] مشاع<ref>ماده ۵۹۸ قانون مدنی.</ref>.<ref>فقه سیاسی، ج۷، ص۷۰۰ و ۷۰۲.</ref>.<ref>[[عباس علی عمید زنجانی|عمید زنجانی، عباس علی]]، [[دانشنامه فقه سیاسی ج۲ (کتاب)|دانشنامه فقه سیاسی ج۲]]، ص ۴۰۱.</ref> | # قرعه تعیینی (یا تأسیسی) که برای [[کشف]] مجهول نبوده، بلکه برای تعیین چیزی بهکار میرود مانند قرعه در باب تقسیم [[مال]] مشاع<ref>ماده ۵۹۸ قانون مدنی.</ref>.<ref>فقه سیاسی، ج۷، ص۷۰۰ و ۷۰۲.</ref>.<ref>[[عباس علی عمید زنجانی|عمید زنجانی، عباس علی]]، [[دانشنامه فقه سیاسی ج۲ (کتاب)|دانشنامه فقه سیاسی ج۲]]، ص ۴۰۱.</ref> | ||
== منابع == | == منابع == | ||