آداب همسرداری: تفاوت میان نسخهها
(صفحهای تازه حاوی «{{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = همسرداری | عنوان مدخل = | مداخل مرتبط = | پرسش مرتبط = }} ==حسن روابط و رعایت آداب== حسن روابط و رفتار نرم و مهربانانه با همسر از شاخصهای درونخانگی تحکیم روابط همسری است که قرآن از آن به {{متن قرآن|عَاشِرُوهُنَّ...» ایجاد کرد) برچسب: پیوندهای ابهامزدایی |
|||
| خط ۶: | خط ۶: | ||
}} | }} | ||
== | == مقدمه == | ||
حسن روابط و | حسن روابط و رفتار نرم و مهربانانه با [[همسر]] از شاخصهای درونخانگی تحکیم روابط همسری است که [[قرآن]] از آن به {{متن قرآن|عَاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ}}<ref>«با آنان شایسته رفتار کنید» سوره نساء، آیه ۱۹.</ref> تعبیر کرده و پیامبر{{صل}} نیز با تأکید بر آن گاهی رفتار نرم و مهربانانه با همسر را معیار [[برتری]] [[ایمان]] دانسته<ref>محمد بن حسن حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۱۲، ص۱۵۳، ح۱۵۹۲۸ ({{متن حدیث|... أَحْسَنُ النَّاسِ إِيمَاناً أَحْسَنُهُمْ خُلُقاً وَ أَلْطَفُهُمْ بِأَهْلِهِ وَ أَنَا أَلْطَفُكُمْ بِأَهْلِي}}).</ref> و دیگربار آن را مایه برتری بر دیگران<ref>علی بن حسام الدین متقی هندی، کنزالعمال، ج۴۳، ص۵۰ ({{متن حدیث|خَيْرُكُمْ خَيْرُكُمْ لِأَهْلِهِ وَ أَنَا خَيْرُكُمْ لِأَهْلِي}}).</ref> و در هر دو مورد خود را نمونه عملی آن معرفی کرده است<ref>محمد بن حسن حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۱۲، ص۱۵۳، ح۱۵۹۲۸؛ علی بن حسام الدین متقی هندی، کنز العمال، ج۴۳، ص۵۰.</ref>؛ نیز در رتبهبندی مقامات معنوی جایگاه کسی را که با همسرش خوشرفتارتر و مهربانتر باشد، نزدیک جایگاه خود در [[قیامت]] دانسته است<ref>محمد بن حسن حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۱۲، ص۱۵۳، ح۱۵۹۲۷ ({{متن حدیث|... أَقْرَبُكُمْ مِنِّي مَجْلِساً يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَحْسَنُكُمْ خُلُقاً وَ خَيْرُكُمْ لِأَهْلِهِ}}).</ref>. | ||
این بدان جهت است که [[زن]] و شوهر در عرصههای جسمی و روانی با هم متفاوتاند. در نتیجه در نوع [[احساسات]] و واکنشهای احساسی نیز تفاوت دارند. علاقهمندی و [[عاطفه]] آنان [[خواستهها]] و ایدئالهای آنها، [[انتخاب]] الگوها، [[میزان]] پایبندی آنان به آداب و رسوم و اموری از این دست این دوگانگی [[احساس]] را نشان میدهد. اگر زن و مرد از تفاوت [[احساسها]] [[آگاهی]] داشته باشند و به آن توجه کنند و [[احترام]] بگذارند و در پی آسیب زدن به آن نباشند، بلکه در تعامل با هم [[رفتاری]] مهربانانه داشته باشند، میتوانند محفل [[زندگی]] خود را صمیمی سازند؛ زیرا بیشترین درگیریهای [[همسران]] از بیتوجهی به [[احساسات]] یکدیگر ریشه میگیرد و آموزه یادشده [[نبوی]] از ریشه آن را بازسازی میکند و سخن [[امام صادق]]{{ع}} که فرمود «شایسته نیست کسی غذایی را به خود اختصاص دهد و خانوادهاش را در آن سهیم نسازد»<ref>علی بن ابراهیم قمی، تفسیر، ج۱، ص۳۸۷ ({{متن حدیث|لَا يَجُوزُ لِلرَّجُلِ أَنْ يَخُصَّ نَفْسَهُ بِشَيْءٍ مِنَ الْمَأْكُولِ دُونَ عِيَالِهِ}}).</ref>، در همین راستاست. | |||
[[ | به دیگر سخن میتوان گفت [[آموزههای دین]] رابطه مرد با [[همسر]] را همانند رابطه باغبان با گل میداند<ref>نهجالبلاغه، نامه ۳۱ ({{متن حدیث|فَإِنَّ الْمَرْأَةَ رَيْحَانَةٌ وَ لَيْسَتْ بِقَهْرَمَانَةٍ}}: زن گل بهاری است، لطیف و آسیبپذیر، نه پهلوانی است کارفرما و در هر کار دلیر).</ref>؛ همانگونه که باغبان [[وظیفه]] نگهداری از آن را دارد، مرد نیز [[نگهبان]] [[زیبایی]] و لطافت همسرش است و با رسیدگی به موقع و مناسب به او میتواند مانع پژمردگی روان او شود. در [[حقیقت]] [[پیام]] تعبیر لطیف {{متن حدیث|الْمَرْأَةُ رَيْحَانَةٌ}} این است که قلمرو خدمت زن و مرد کاملاً تفاوت دارد. این تعبیر کارهای زبر و سنگین را که به بازوان [[قوی]] و استخوانبندی توانا نیاز دارد، از آن مردان دانسته و کارهای ظریف را - که با [[آفرینش]] زن هماهنگ است و او را یارای تحمل کارهای [[خشن]] نیست - بر عهده [[زنان]] نهاده است. تعبیر {{متن حدیث|وَ لَيْسَتْ بِقَهْرَمَانَةٍ}} در سخن [[امیرمؤمنان]]{{ع}} نیز بر این نکته تأکید میکند و به شوهر میآموزد که با همسر همانند گل خود چگونه [[رفتار]] کند؛ نیز به وی میآموزد که با [[شناخت]] [[هویت]] و [[جایگاه زن]] نباید کار سنگینی بر او عرضه کند و او را در عرصه تماس با نامحرم جای دهد؛ چراکه این گل در این شرایط پژمرده میشود. او باید در بوستانی به دور از این شرایط به سر برد تا بتواند انسانهای تأثیرگذاری همانند [[پیامبر]] بپروراند<ref>ر.ک: عبدالله جوادی آملی، زن در آینه جلال و جمال، ص۴۱۷.</ref>. | ||
رعایت آداب گوناگون [[زندگی]] از قبیل نوع تغذیه و امور بهداشتی در این حسن روابط تأثیرگذار است. رعایت این [[آداب]] در [[رفتار]] [[امامان]] مشاهده میشود. آنان در همین زمینه به اموری توجه ویژه داشتند و به آن عمل میکردند؛ از قبیل: تهیه مواد غذایی سالم و [[حلال]] و سودمند و کمهزینه<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۶، ص۳۷۰، ح۳ ({{متن حدیث|كَانَ رَسُولُ اللَّهِ{{صل}} يُعْجِبُهُ الدُّبَّاءُ وَ يَلْتَقِطُهُ مِنَ الصَّحْفَةِ}}: تهیه مواد غذایی مانند کدو برای منزل نشانه حسن روابط ایشان با همسر است).</ref>؛ تهیه میوه نو و بهرهگیری از آن<ref>ابوالعباس مستغفری، طب النبی، ص۲۷؛ محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، ج۵۹، ص۲۹۶ {{متن حدیث|... قَالَ{{صل}}: عَلَيْكُمْ بِالْفَوَاكِهِ فِي إِقْبَالِهَا...}}).</ref>؛ تهیه غذای فصل برای [[خانواده]] که به دیگران نیز [[مصرف]] آن را توصیه میکردند<ref>امام رضا{{ع}} فرمود: {{متن حدیث|كُلِ الْبَارِدَ فِي الصَّيْفِ وَ الْحَارَّ فِي الشِّتَاءِ وَ الْمُعْتَدِلَ فِي الْفَصْلَيْنِ عَلَى قَدْرِ قُوَّتِكَ وَ شَهْوَتِكَ}}: «به اندازه توان و میل خود در تابستان غذای با طبع سرد و در زمستان غذای با طبع گرم و در دو فصل دیگر غذای معتدل بخور». نمیتوان گفت امام{{ع}} مطلب سودمندی را به دیگران توصیه کند؛ ولی خودش از آن بهره نگیرد؛ چنانکه امام صادق{{ع}} پس از توصیه افراد به شیوه مدیریت اقتصادی خانواده فرمود: {{متن حدیث|... فَإِنِّي أَقُوتُ بِهِ نَفْسِي وَ عِيَالِي...}}: «من این برنامه را در زندگی خود نیز، اجرا میکنم». (محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۵، ص۵۱۱، ح۵).</ref>؛ مسواک زدن پیش از [[خواب]] و در میانه و پس از آن به حدی که [[خوف]] ساییده شدن یا ریزش دندانها پدید آید<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۳، ص۲۳؛ حسن بن فضل طبرسی، مکارم الاخلاق، ص۳۹ ({{متن حدیث|كَانَ{{صل}} يَسْتَاكُ كُلَّ لَيْلَةٍ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ...}}).</ref>؛ توجه به بوی خوش و بهرهگیری فراوان از آن<ref>شیخ صدوق، کتاب الخصال، ص۱۶۵ ({{متن حدیث|حُبِّبَ إِلَيَّ مِنْ دُنْيَاكُمُ... الطِّيبُ...}}).</ref>؛ حمام رفتن و شستشوی بدن<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۱، ص۴۹۴، ح۲؛ شیخ صدوق، کتاب من لا یحضره الفقیه، ج۱، ص۱۱۷، ح۲۴۹ ({{متن حدیث|وَ دَخَلَ الصَّادِقُ{{ع}} الْحَمَّامَ. فَقَالَ لَهُ صَاحِبُ الْحَمَّامِ: نُخْلِيهِ لَكَ؟ فَقَالَ: لَا...}}).</ref>؛ شستشوی موهای سر و صورت با سدر<ref>حسن بن فضل طبرسی، مکارم الاخلاق، ص۳۲ ({{متن حدیث|وَ كَانَ{{صل}} إِذَا غَسَلَ رَأْسَهُ وَ لِحْيَتَهُ غَسَلَهُمَا بِالسِّدْرِ}}).</ref>؛ استفاده هفتگی از داروی نظافت<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۶، ص۵۰۷؛ شیخ صدوق، کتاب من لا یحضره الفقیه، ج۱، ص۱۱۷، ح۲۵۰، و ص۱۲۰ ({{متن حدیث|... كَانَ [أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ{{ع}}] يَدْخُلُ فَيَبْدَأُ فَيَطْلِي عَانَتَهُ وَ مَا يَلِيهَا، ثُمَّ يَلُفُّ إِزَارَهُ عَلَى أَطْرَافِ إِحْلِيلِهِ وَ يَدْعُونِي، فَأَطْلِي سَائِرَ جَسَدِهِ...}}).</ref>؛ تهیه وضوخانه (دستشویی) پاکیزه<ref>حسن بن فضل طبرسی، مکارم الاخلاق، ص۱۲۶ ({{متن حدیث|مِنْ سَعَادَةِ الْمَرْءِ... نَظَافَةُ مُتَوَضَّاهُ}}).</ref>؛ تهیه دمپایی برای دستشویی و بهکارگیری آن<ref>حسن بن فضل طبرسی، مکارم الاخلاق، ص۱۲۱ ({{متن حدیث|كَانَ [الْإِمَامُ الرِّضَا]{{ع}} يَدْخُلُ الْمُتَوَضَّأَ فِي خُفٍّ صَغِيرٍ}}).</ref>؛ جارو کردن متناوب [[خانه]] و تمیز نگه داشتن آن<ref>شیخ صدوق، کتاب من لا یحضره الفقیه، ج۳، ص۱۶۹ ({{متن حدیث|كَانَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ{{ع}}... يَكْنِسُ}}).</ref>؛ استفاده از ابزار بهداشتی و [[آلوده]] نکردن محیط زندگی<ref>شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا{{ع}}، ج۲، ص۱۸۴ (راوی درباره امام رضا{{ع}} میگوید: {{متن حدیث|... وَ لَا رَأَيْتُهُ تَفَلَ...}}).</ref>. همه این کارها که در خانه و در ارتباط با [[همسر]] انجام میگرفت، از نمونههای حسن روابط با همسر و [[رعایت آداب]] آن شمرده میشود که در تحکیم روابط همسری نقشی اساسی دارد<ref>[[یدالله مقدسی|مقدسی، یدالله]]، [[سیره همسرداری امامان معصوم (کتاب)|سیره همسرداری امامان معصوم]]، ص ۲۶۲.</ref>. | |||
== منابع == | == منابع == | ||
نسخهٔ ۱۱ نوامبر ۲۰۲۵، ساعت ۰۸:۵۳
مقدمه
حسن روابط و رفتار نرم و مهربانانه با همسر از شاخصهای درونخانگی تحکیم روابط همسری است که قرآن از آن به ﴿عَاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ﴾[۱] تعبیر کرده و پیامبر(ص) نیز با تأکید بر آن گاهی رفتار نرم و مهربانانه با همسر را معیار برتری ایمان دانسته[۲] و دیگربار آن را مایه برتری بر دیگران[۳] و در هر دو مورد خود را نمونه عملی آن معرفی کرده است[۴]؛ نیز در رتبهبندی مقامات معنوی جایگاه کسی را که با همسرش خوشرفتارتر و مهربانتر باشد، نزدیک جایگاه خود در قیامت دانسته است[۵].
این بدان جهت است که زن و شوهر در عرصههای جسمی و روانی با هم متفاوتاند. در نتیجه در نوع احساسات و واکنشهای احساسی نیز تفاوت دارند. علاقهمندی و عاطفه آنان خواستهها و ایدئالهای آنها، انتخاب الگوها، میزان پایبندی آنان به آداب و رسوم و اموری از این دست این دوگانگی احساس را نشان میدهد. اگر زن و مرد از تفاوت احساسها آگاهی داشته باشند و به آن توجه کنند و احترام بگذارند و در پی آسیب زدن به آن نباشند، بلکه در تعامل با هم رفتاری مهربانانه داشته باشند، میتوانند محفل زندگی خود را صمیمی سازند؛ زیرا بیشترین درگیریهای همسران از بیتوجهی به احساسات یکدیگر ریشه میگیرد و آموزه یادشده نبوی از ریشه آن را بازسازی میکند و سخن امام صادق(ع) که فرمود «شایسته نیست کسی غذایی را به خود اختصاص دهد و خانوادهاش را در آن سهیم نسازد»[۶]، در همین راستاست.
به دیگر سخن میتوان گفت آموزههای دین رابطه مرد با همسر را همانند رابطه باغبان با گل میداند[۷]؛ همانگونه که باغبان وظیفه نگهداری از آن را دارد، مرد نیز نگهبان زیبایی و لطافت همسرش است و با رسیدگی به موقع و مناسب به او میتواند مانع پژمردگی روان او شود. در حقیقت پیام تعبیر لطیف «الْمَرْأَةُ رَيْحَانَةٌ» این است که قلمرو خدمت زن و مرد کاملاً تفاوت دارد. این تعبیر کارهای زبر و سنگین را که به بازوان قوی و استخوانبندی توانا نیاز دارد، از آن مردان دانسته و کارهای ظریف را - که با آفرینش زن هماهنگ است و او را یارای تحمل کارهای خشن نیست - بر عهده زنان نهاده است. تعبیر «وَ لَيْسَتْ بِقَهْرَمَانَةٍ» در سخن امیرمؤمنان(ع) نیز بر این نکته تأکید میکند و به شوهر میآموزد که با همسر همانند گل خود چگونه رفتار کند؛ نیز به وی میآموزد که با شناخت هویت و جایگاه زن نباید کار سنگینی بر او عرضه کند و او را در عرصه تماس با نامحرم جای دهد؛ چراکه این گل در این شرایط پژمرده میشود. او باید در بوستانی به دور از این شرایط به سر برد تا بتواند انسانهای تأثیرگذاری همانند پیامبر بپروراند[۸].
رعایت آداب گوناگون زندگی از قبیل نوع تغذیه و امور بهداشتی در این حسن روابط تأثیرگذار است. رعایت این آداب در رفتار امامان مشاهده میشود. آنان در همین زمینه به اموری توجه ویژه داشتند و به آن عمل میکردند؛ از قبیل: تهیه مواد غذایی سالم و حلال و سودمند و کمهزینه[۹]؛ تهیه میوه نو و بهرهگیری از آن[۱۰]؛ تهیه غذای فصل برای خانواده که به دیگران نیز مصرف آن را توصیه میکردند[۱۱]؛ مسواک زدن پیش از خواب و در میانه و پس از آن به حدی که خوف ساییده شدن یا ریزش دندانها پدید آید[۱۲]؛ توجه به بوی خوش و بهرهگیری فراوان از آن[۱۳]؛ حمام رفتن و شستشوی بدن[۱۴]؛ شستشوی موهای سر و صورت با سدر[۱۵]؛ استفاده هفتگی از داروی نظافت[۱۶]؛ تهیه وضوخانه (دستشویی) پاکیزه[۱۷]؛ تهیه دمپایی برای دستشویی و بهکارگیری آن[۱۸]؛ جارو کردن متناوب خانه و تمیز نگه داشتن آن[۱۹]؛ استفاده از ابزار بهداشتی و آلوده نکردن محیط زندگی[۲۰]. همه این کارها که در خانه و در ارتباط با همسر انجام میگرفت، از نمونههای حسن روابط با همسر و رعایت آداب آن شمرده میشود که در تحکیم روابط همسری نقشی اساسی دارد[۲۱].
منابع
پانویس
- ↑ «با آنان شایسته رفتار کنید» سوره نساء، آیه ۱۹.
- ↑ محمد بن حسن حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۱۲، ص۱۵۳، ح۱۵۹۲۸ («... أَحْسَنُ النَّاسِ إِيمَاناً أَحْسَنُهُمْ خُلُقاً وَ أَلْطَفُهُمْ بِأَهْلِهِ وَ أَنَا أَلْطَفُكُمْ بِأَهْلِي»).
- ↑ علی بن حسام الدین متقی هندی، کنزالعمال، ج۴۳، ص۵۰ («خَيْرُكُمْ خَيْرُكُمْ لِأَهْلِهِ وَ أَنَا خَيْرُكُمْ لِأَهْلِي»).
- ↑ محمد بن حسن حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۱۲، ص۱۵۳، ح۱۵۹۲۸؛ علی بن حسام الدین متقی هندی، کنز العمال، ج۴۳، ص۵۰.
- ↑ محمد بن حسن حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۱۲، ص۱۵۳، ح۱۵۹۲۷ («... أَقْرَبُكُمْ مِنِّي مَجْلِساً يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَحْسَنُكُمْ خُلُقاً وَ خَيْرُكُمْ لِأَهْلِهِ»).
- ↑ علی بن ابراهیم قمی، تفسیر، ج۱، ص۳۸۷ («لَا يَجُوزُ لِلرَّجُلِ أَنْ يَخُصَّ نَفْسَهُ بِشَيْءٍ مِنَ الْمَأْكُولِ دُونَ عِيَالِهِ»).
- ↑ نهجالبلاغه، نامه ۳۱ («فَإِنَّ الْمَرْأَةَ رَيْحَانَةٌ وَ لَيْسَتْ بِقَهْرَمَانَةٍ»: زن گل بهاری است، لطیف و آسیبپذیر، نه پهلوانی است کارفرما و در هر کار دلیر).
- ↑ ر.ک: عبدالله جوادی آملی، زن در آینه جلال و جمال، ص۴۱۷.
- ↑ محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۶، ص۳۷۰، ح۳ («كَانَ رَسُولُ اللَّهِ(ص) يُعْجِبُهُ الدُّبَّاءُ وَ يَلْتَقِطُهُ مِنَ الصَّحْفَةِ»: تهیه مواد غذایی مانند کدو برای منزل نشانه حسن روابط ایشان با همسر است).
- ↑ ابوالعباس مستغفری، طب النبی، ص۲۷؛ محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، ج۵۹، ص۲۹۶ «... قَالَ(ص): عَلَيْكُمْ بِالْفَوَاكِهِ فِي إِقْبَالِهَا...»).
- ↑ امام رضا(ع) فرمود: «كُلِ الْبَارِدَ فِي الصَّيْفِ وَ الْحَارَّ فِي الشِّتَاءِ وَ الْمُعْتَدِلَ فِي الْفَصْلَيْنِ عَلَى قَدْرِ قُوَّتِكَ وَ شَهْوَتِكَ»: «به اندازه توان و میل خود در تابستان غذای با طبع سرد و در زمستان غذای با طبع گرم و در دو فصل دیگر غذای معتدل بخور». نمیتوان گفت امام(ع) مطلب سودمندی را به دیگران توصیه کند؛ ولی خودش از آن بهره نگیرد؛ چنانکه امام صادق(ع) پس از توصیه افراد به شیوه مدیریت اقتصادی خانواده فرمود: «... فَإِنِّي أَقُوتُ بِهِ نَفْسِي وَ عِيَالِي...»: «من این برنامه را در زندگی خود نیز، اجرا میکنم». (محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۵، ص۵۱۱، ح۵).
- ↑ محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۳، ص۲۳؛ حسن بن فضل طبرسی، مکارم الاخلاق، ص۳۹ («كَانَ(ص) يَسْتَاكُ كُلَّ لَيْلَةٍ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ...»).
- ↑ شیخ صدوق، کتاب الخصال، ص۱۶۵ («حُبِّبَ إِلَيَّ مِنْ دُنْيَاكُمُ... الطِّيبُ...»).
- ↑ محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۱، ص۴۹۴، ح۲؛ شیخ صدوق، کتاب من لا یحضره الفقیه، ج۱، ص۱۱۷، ح۲۴۹ («وَ دَخَلَ الصَّادِقُ(ع) الْحَمَّامَ. فَقَالَ لَهُ صَاحِبُ الْحَمَّامِ: نُخْلِيهِ لَكَ؟ فَقَالَ: لَا...»).
- ↑ حسن بن فضل طبرسی، مکارم الاخلاق، ص۳۲ («وَ كَانَ(ص) إِذَا غَسَلَ رَأْسَهُ وَ لِحْيَتَهُ غَسَلَهُمَا بِالسِّدْرِ»).
- ↑ محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۶، ص۵۰۷؛ شیخ صدوق، کتاب من لا یحضره الفقیه، ج۱، ص۱۱۷، ح۲۵۰، و ص۱۲۰ («... كَانَ [أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ(ع)] يَدْخُلُ فَيَبْدَأُ فَيَطْلِي عَانَتَهُ وَ مَا يَلِيهَا، ثُمَّ يَلُفُّ إِزَارَهُ عَلَى أَطْرَافِ إِحْلِيلِهِ وَ يَدْعُونِي، فَأَطْلِي سَائِرَ جَسَدِهِ...»).
- ↑ حسن بن فضل طبرسی، مکارم الاخلاق، ص۱۲۶ («مِنْ سَعَادَةِ الْمَرْءِ... نَظَافَةُ مُتَوَضَّاهُ»).
- ↑ حسن بن فضل طبرسی، مکارم الاخلاق، ص۱۲۱ («كَانَ [الْإِمَامُ الرِّضَا](ع) يَدْخُلُ الْمُتَوَضَّأَ فِي خُفٍّ صَغِيرٍ»).
- ↑ شیخ صدوق، کتاب من لا یحضره الفقیه، ج۳، ص۱۶۹ («كَانَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ(ع)... يَكْنِسُ»).
- ↑ شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا(ع)، ج۲، ص۱۸۴ (راوی درباره امام رضا(ع) میگوید: «... وَ لَا رَأَيْتُهُ تَفَلَ...»).
- ↑ مقدسی، یدالله، سیره همسرداری امامان معصوم، ص ۲۶۲.