جز
جایگزینی متن - ' لیکن ' به ' لکن '
جز (جایگزینی متن - '، ص:' به '، ص') برچسبها: ویرایش همراه ویرایش از وبگاه همراه |
جز (جایگزینی متن - ' لیکن ' به ' لکن ') |
||
| خط ۳۰: | خط ۳۰: | ||
*بعضی از مفسران، حکمت، موعظه حسنه و جدال احسن را سه روش تبلیغ دین دانستهاند<ref>التفسیر الکبیر، ج۷، ص۲۸۶؛ المیزان، ج۱۲، ص۳۷۱؛ من وحی القرآن، ج۱۳، ص۳۲۱.</ref>؛ اما بعضی دیگر<ref>جامعالبیان، ج۱۴، ص۲۵۲؛التبیان، ج۶، ص۴۴۰؛ مجمعالبیان، ج۶، ص۶۰۵.</ref> آنها را ناظر به محتوا و مضمون تبلیغ، تفسیر کرده<ref>ر. ک: من وحی القرآن، ج۱۳، ص۳۲۴.</ref> و حکمت را به معنای قرآن<ref>مجمع البیان، ج۶، ص۶۰۵.</ref> و [[نبوت]]<ref>التبیان، ج۶، ص۴۴۰.</ref>، و موعظه حسنه را به معنای مواعظ قرآن، و {{عربی|اندازه=100%|﴿{{متن قرآن|وَجَادِلْهُم بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ }}﴾}}<ref>با آنان با روشی که بهتر باشد چالش ورز!؛ سوره نحل، آیه:۱۲۵.</ref> را {{عربی|اندازه=150%|" جادلهم بالكلمة التي هي أحسن"}} و منظور از آن را قرآن و بهترین استدلال<ref>مجمع البیان، ج۶، ص۶۰۵.</ref> یا جدال بر اساس روش قرآن که در آن ادب الهی نهفته است معنا کردهاند<ref>المیزان، ج۱۲، ص۳۷۷.</ref>. برخی مفسران، تفسیر حکمت به قرآن را متناسب با معنای اصلی حکمت که منع است دانسته و گفتهاند: از آنجا که قرآن امر به خوبی و نهی از بدی را دربردارد، بازدارنده و مانع فساد است<ref>مجمع البیان، ج۶، ص۶۰۵.</ref>. اما مفسرانی که این سه را روشهای تبلیغ دانستهاند. حکمت، موعظه و جدال را به ترتیب با سه روش برهان، خطابه و جدل منطقی، تطبیق کرده<ref>روحالمعانی، ج۱۴، ص۳۷۶؛المیزان، ج۱۲، ص۳۷۲.</ref> و دلیل به کار رفتن قید "حسنه" برای "موعظه" و "احسن" برای "جدال" را چنین توضیح دادهاند: قید حسنه برای موعظه، نشان میدهد که موعظه دارای دو بخش "حَسَن و غیر حَسَن" است؛ موعظه غیر حَسَن، موعظهای است که واعظ به آنچه فرا میخواند، پایبند نباشد. موعظه حسنه، موعظهای است که واعظ، مفاد سخن و دعوت خود را باور داشته باشد و بدان عمل کند. قید "احسن" برای "جدال" نیز نشان از تقسیم جدال به سه قسمِ غیر حَسَن، حَسَن و احسن است. قرآن مورد جایز از جدال را "جدال احسن" میداند. و آن را جدالی دانسته که خصم را بر لجبازی و عناد تهییج نکند و در آن از تعبیرهای توهینآمیز نسبت به خصم و مقدسات او پرهیز شود و مقدمات آن بر دروغ و سخن باطل مبتنی نباشد؛ اما اگر خصم، مقدمه دروغ و باطلی را پذیرفته باشد، استفاده از آن برای نقض سخن او جایز است. بهرهگیری از روشهای موعظه غیر حَسَن و جدال غیر احسن، با اهداف دعوت دینی ناسازگار است، زیرا به کارگیری این روشها، زوال و از میان رفتن حق را در پی دارد<ref>المیزان، ج۱۲، ص۳۷۲.</ref> تعبیر {{عربی|اندازه=100%|﴿{{متن قرآن| إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ مَن يَضِلُّ عَن سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ }}﴾}}<ref> بیگمان پروردگار تو خود داناتر است که چه کس راه او را گم میکند و اوست که به رهیافتگان داناتر است؛ سوره انعام، آیه:۱۱۷.</ref> ذیل همین آیه را برای توضیح منحصر بودن دعوت دینی به این سه روش دانستهاند؛ به این معنا که خداوند به حال گمراهان و هدایت یافتگان به دین آگاه است و میداند که تنها همین سه روش، هدایت را به دنبال دارد<ref>التفسیر الکبیر، ج۷، ص۲۸۸.</ref><ref>[http://www.maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/7/16.htm دائرة المعارف قرآن کریم، ج ۷، ص ۱۴۱ - ۱۵۱]</ref>. | *بعضی از مفسران، حکمت، موعظه حسنه و جدال احسن را سه روش تبلیغ دین دانستهاند<ref>التفسیر الکبیر، ج۷، ص۲۸۶؛ المیزان، ج۱۲، ص۳۷۱؛ من وحی القرآن، ج۱۳، ص۳۲۱.</ref>؛ اما بعضی دیگر<ref>جامعالبیان، ج۱۴، ص۲۵۲؛التبیان، ج۶، ص۴۴۰؛ مجمعالبیان، ج۶، ص۶۰۵.</ref> آنها را ناظر به محتوا و مضمون تبلیغ، تفسیر کرده<ref>ر. ک: من وحی القرآن، ج۱۳، ص۳۲۴.</ref> و حکمت را به معنای قرآن<ref>مجمع البیان، ج۶، ص۶۰۵.</ref> و [[نبوت]]<ref>التبیان، ج۶، ص۴۴۰.</ref>، و موعظه حسنه را به معنای مواعظ قرآن، و {{عربی|اندازه=100%|﴿{{متن قرآن|وَجَادِلْهُم بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ }}﴾}}<ref>با آنان با روشی که بهتر باشد چالش ورز!؛ سوره نحل، آیه:۱۲۵.</ref> را {{عربی|اندازه=150%|" جادلهم بالكلمة التي هي أحسن"}} و منظور از آن را قرآن و بهترین استدلال<ref>مجمع البیان، ج۶، ص۶۰۵.</ref> یا جدال بر اساس روش قرآن که در آن ادب الهی نهفته است معنا کردهاند<ref>المیزان، ج۱۲، ص۳۷۷.</ref>. برخی مفسران، تفسیر حکمت به قرآن را متناسب با معنای اصلی حکمت که منع است دانسته و گفتهاند: از آنجا که قرآن امر به خوبی و نهی از بدی را دربردارد، بازدارنده و مانع فساد است<ref>مجمع البیان، ج۶، ص۶۰۵.</ref>. اما مفسرانی که این سه را روشهای تبلیغ دانستهاند. حکمت، موعظه و جدال را به ترتیب با سه روش برهان، خطابه و جدل منطقی، تطبیق کرده<ref>روحالمعانی، ج۱۴، ص۳۷۶؛المیزان، ج۱۲، ص۳۷۲.</ref> و دلیل به کار رفتن قید "حسنه" برای "موعظه" و "احسن" برای "جدال" را چنین توضیح دادهاند: قید حسنه برای موعظه، نشان میدهد که موعظه دارای دو بخش "حَسَن و غیر حَسَن" است؛ موعظه غیر حَسَن، موعظهای است که واعظ به آنچه فرا میخواند، پایبند نباشد. موعظه حسنه، موعظهای است که واعظ، مفاد سخن و دعوت خود را باور داشته باشد و بدان عمل کند. قید "احسن" برای "جدال" نیز نشان از تقسیم جدال به سه قسمِ غیر حَسَن، حَسَن و احسن است. قرآن مورد جایز از جدال را "جدال احسن" میداند. و آن را جدالی دانسته که خصم را بر لجبازی و عناد تهییج نکند و در آن از تعبیرهای توهینآمیز نسبت به خصم و مقدسات او پرهیز شود و مقدمات آن بر دروغ و سخن باطل مبتنی نباشد؛ اما اگر خصم، مقدمه دروغ و باطلی را پذیرفته باشد، استفاده از آن برای نقض سخن او جایز است. بهرهگیری از روشهای موعظه غیر حَسَن و جدال غیر احسن، با اهداف دعوت دینی ناسازگار است، زیرا به کارگیری این روشها، زوال و از میان رفتن حق را در پی دارد<ref>المیزان، ج۱۲، ص۳۷۲.</ref> تعبیر {{عربی|اندازه=100%|﴿{{متن قرآن| إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ مَن يَضِلُّ عَن سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ }}﴾}}<ref> بیگمان پروردگار تو خود داناتر است که چه کس راه او را گم میکند و اوست که به رهیافتگان داناتر است؛ سوره انعام، آیه:۱۱۷.</ref> ذیل همین آیه را برای توضیح منحصر بودن دعوت دینی به این سه روش دانستهاند؛ به این معنا که خداوند به حال گمراهان و هدایت یافتگان به دین آگاه است و میداند که تنها همین سه روش، هدایت را به دنبال دارد<ref>التفسیر الکبیر، ج۷، ص۲۸۸.</ref><ref>[http://www.maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/7/16.htm دائرة المعارف قرآن کریم، ج ۷، ص ۱۴۱ - ۱۵۱]</ref>. | ||
*از هریک از این روشها، به فراخور صلاح مخاطب و احتمال نتیجهبخش بودن آن استفاده میشود؛ و گاه میتوان برای یک مخاطب خاص، تنها از یک روش یا از همه روشها بهره برد<ref>[http://www.maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/7/16.htm دائرة المعارف قرآن کریم، ج ۷، ص ۱۴۱ - ۱۵۱]</ref>. | *از هریک از این روشها، به فراخور صلاح مخاطب و احتمال نتیجهبخش بودن آن استفاده میشود؛ و گاه میتوان برای یک مخاطب خاص، تنها از یک روش یا از همه روشها بهره برد<ref>[http://www.maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/7/16.htm دائرة المعارف قرآن کریم، ج ۷، ص ۱۴۱ - ۱۵۱]</ref>. | ||
*بعضی، به کارگیری هر سه روش با هم را ضروری دانستهاند؛ | *بعضی، به کارگیری هر سه روش با هم را ضروری دانستهاند؛ لکن کسانی بر این باورند که با توجه به تفاوت ظرفیت و توانایی فهم افراد، هریک از این روشهای تبلیغ، به بخشی از اجتماع، اختصاص دارد<ref>المیزان، ج۱۲، ص۳۷۲.</ref>. افزون بر اصول کلی تبلیغ دینی که در قرآن آمده، تأمل و بهرهگیری از بیان آیات در جایگاههای گوناگون دعوت و چگونگی مسائلی که برای دعوت مخاطبان ابراز شده است، میتواند راهنمای فهم روشهای تبلیغی قرآن، نسبت به مخاطبان و موقعیتهای گوناگون تبلیغی باشد. بعضی از این روشهای شکلی و محتوایی عبارتاند از<ref>[http://www.maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/7/16.htm دائرة المعارف قرآن کریم، ج ۷، ص ۱۴۱ - ۱۵۱]</ref>: | ||
#'''بیان تدریجی:''' بعضی، بیان احکام اسلام را متناسب با ظرفیت ایمانی مخاطب دانستهاند و معتقدند در زمان [[پیامبر]]{{صل}}، با بیان مرحلهای و تدریجی، زمینه روانی پذیرش فراهم میآمده است<ref>گامهایی در راه تبلیغ، ص۵۹.</ref>، چنانکه بر اساس روایات<ref>الکافی، ج۶، ص۴۰۶ ـ ۴۰۷.</ref> ناظر به چگونگی تحریم شراب، نخستین آیهای که درباره حرمت شراب نازل شد{{عربی|اندازه=100%|﴿{{متن قرآن|يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِمَا إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَإِثْمُهُمَا أَكْبَرُ مِن نَّفْعِهِمَا }}﴾}}<ref> از تو درباره شراب و قمار میپرسند، بگو در این دو، گناهی بزرگ و سودهایی برای مردم (نهفته) است ؛ سوره بقره، آیه:۲۱۹.</ref> است. این آیه در مردم احساس حرام بودن شراب را پدید آورد؛ اما تعبیر {{عربی|اندازه=100%|﴿{{متن قرآن|مَنَافِعُ لِلنَّاسِ}}﴾}}، نشان از بسته نبودن همه راهها دانست. پس از آن آیه{{عربی|اندازه=100%|﴿{{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالأَنصَابُ وَالأَزْلامُ رِجْسٌ مِّنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ إِنَّمَا يُرِيدُ الشَّيْطَانُ أَن يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاء فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ وَيَصُدَّكُمْ عَن ذِكْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلاةِ فَهَلْ أَنتُم مُّنتَهُونَ }}﴾}}<ref> ای مؤمنان! جز این نیست که شراب و قمار و انصاب و ازلام ، پلیدی (و) کار شیطان است پس، از آنها دوری گزینید باشد که رستگار گردید.شیطان، تنها بر آن است تا با شراب و قمار میان شما دشمنی و کینه افکند و از یاد خداوند و از نماز بازتان دارد؛ اکنون آیا دست میکشید؟؛ سوره مائده، آیه: ۹۰ - ۹۱.</ref> با شدت بیشتری در این باره نازل شد و شراب را پلیدی و عمل شیطان و دوری از آن را مایه رستگاری دانست. در نهایت با آیه{{عربی|اندازه=100%|﴿{{متن قرآن| قُلْ إِنَّمَا حَرَّمَ رَبِّيَ الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ وَالإِثْمَ وَالْبَغْيَ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَأَن تُشْرِكُواْ بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطَانًا وَأَن تَقُولُواْ عَلَى اللَّهِ مَا لاَ تَعْلَمُونَ }}﴾}}<ref> بگو جز این نیست که پروردگارم زشتکاریهای آشکار و پنهان و گناه و افزونجویی ناروا را حرام کرده است و (نیز) اینکه برای خداوند چیزی را که برهانی بر آن فرو نفرستاده است شریک آورید و اینکه درباره خداوند چیزی بگویید که نمیدانید؛ سوره اعراف، آیه:۳۳.</ref> فرایند تشریع حرمت شراب پایان یافت. در ادامه این روایت تأکید شده است که هرگاه خداوند تشریع حکمی را اراده کند، با بیان تدریجی آن سبب آمادگی روحی مردم میشود تا به آسانی و با آرامش آن را بپذیرند<ref>الکافی، ج۶، ص۴۰۷؛ گامهایی در راه تبلیغ، ص۶۰ـ ۶۷.</ref><ref>[http://www.maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/7/16.htm دائرة المعارف قرآن کریم، ج ۷، ص ۱۴۱ - ۱۵۱]</ref>. | #'''بیان تدریجی:''' بعضی، بیان احکام اسلام را متناسب با ظرفیت ایمانی مخاطب دانستهاند و معتقدند در زمان [[پیامبر]]{{صل}}، با بیان مرحلهای و تدریجی، زمینه روانی پذیرش فراهم میآمده است<ref>گامهایی در راه تبلیغ، ص۵۹.</ref>، چنانکه بر اساس روایات<ref>الکافی، ج۶، ص۴۰۶ ـ ۴۰۷.</ref> ناظر به چگونگی تحریم شراب، نخستین آیهای که درباره حرمت شراب نازل شد{{عربی|اندازه=100%|﴿{{متن قرآن|يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِمَا إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَإِثْمُهُمَا أَكْبَرُ مِن نَّفْعِهِمَا }}﴾}}<ref> از تو درباره شراب و قمار میپرسند، بگو در این دو، گناهی بزرگ و سودهایی برای مردم (نهفته) است ؛ سوره بقره، آیه:۲۱۹.</ref> است. این آیه در مردم احساس حرام بودن شراب را پدید آورد؛ اما تعبیر {{عربی|اندازه=100%|﴿{{متن قرآن|مَنَافِعُ لِلنَّاسِ}}﴾}}، نشان از بسته نبودن همه راهها دانست. پس از آن آیه{{عربی|اندازه=100%|﴿{{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالأَنصَابُ وَالأَزْلامُ رِجْسٌ مِّنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ إِنَّمَا يُرِيدُ الشَّيْطَانُ أَن يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاء فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ وَيَصُدَّكُمْ عَن ذِكْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلاةِ فَهَلْ أَنتُم مُّنتَهُونَ }}﴾}}<ref> ای مؤمنان! جز این نیست که شراب و قمار و انصاب و ازلام ، پلیدی (و) کار شیطان است پس، از آنها دوری گزینید باشد که رستگار گردید.شیطان، تنها بر آن است تا با شراب و قمار میان شما دشمنی و کینه افکند و از یاد خداوند و از نماز بازتان دارد؛ اکنون آیا دست میکشید؟؛ سوره مائده، آیه: ۹۰ - ۹۱.</ref> با شدت بیشتری در این باره نازل شد و شراب را پلیدی و عمل شیطان و دوری از آن را مایه رستگاری دانست. در نهایت با آیه{{عربی|اندازه=100%|﴿{{متن قرآن| قُلْ إِنَّمَا حَرَّمَ رَبِّيَ الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ وَالإِثْمَ وَالْبَغْيَ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَأَن تُشْرِكُواْ بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطَانًا وَأَن تَقُولُواْ عَلَى اللَّهِ مَا لاَ تَعْلَمُونَ }}﴾}}<ref> بگو جز این نیست که پروردگارم زشتکاریهای آشکار و پنهان و گناه و افزونجویی ناروا را حرام کرده است و (نیز) اینکه برای خداوند چیزی را که برهانی بر آن فرو نفرستاده است شریک آورید و اینکه درباره خداوند چیزی بگویید که نمیدانید؛ سوره اعراف، آیه:۳۳.</ref> فرایند تشریع حرمت شراب پایان یافت. در ادامه این روایت تأکید شده است که هرگاه خداوند تشریع حکمی را اراده کند، با بیان تدریجی آن سبب آمادگی روحی مردم میشود تا به آسانی و با آرامش آن را بپذیرند<ref>الکافی، ج۶، ص۴۰۷؛ گامهایی در راه تبلیغ، ص۶۰ـ ۶۷.</ref><ref>[http://www.maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/7/16.htm دائرة المعارف قرآن کریم، ج ۷، ص ۱۴۱ - ۱۵۱]</ref>. | ||
#'''پیوند عقیده و ایمان با تدبر و تفکر در عالم هستی:''' قرآن برای دعوت انسان، از دلیلهای صرفاً انتزاعی استفاده نمیکند، بلکه عقیده را با هستی پیوند میدهد. در دیدگاه قرآن، همه هستی آیه و نشانهای از وجود خداست که نگاه کردنِ همراه با تدبر و تفکر در آن، انسان را به وجود خدا میرساند:{{عربی|اندازه=100%|﴿{{متن قرآن| قُلِ انظُرُواْ مَاذَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَمَا تُغْنِي الآيَاتُ وَالنُّذُرُ عَن قَوْمٍ لاَّ يُؤْمِنُونَ }}﴾}}<ref> دعای آنان در آن (بهشت) سبحانک اللّهم «پاکا که تویی بار پروردگارا» ست و درودشان، «سلام» و پایان دعاشان، الحمد للّه ربّ العالمین «سپاس خداوند پروردگار جهانیان را؛ سوره یونس، آیه:۱۰.</ref>، بر همین اساس، انسان را به نظر و دقت در وجود خود فراخوانده است:{{عربی|اندازه=100%|﴿{{متن قرآن| وَفِي أَنفُسِكُمْ أَفَلا تُبْصِرُونَ }}﴾}}<ref> و (نیز) در خودتان، آیا نمینگرید؟؛ سوره ذاریات، آیه:۲۱.</ref> و آفرینش آسمان و زمین و گردش شب و روز را نشانهای برای خردمندان دانسته که اندیشه در آن با ایمان به هدفمندی آفرینش همراه است:{{عربی|اندازه=100%|﴿{{متن قرآن| إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ لَآيَاتٍ لِّأُولِي الأَلْبَابِ الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَىَ جُنُوبِهِمْ وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَذَا بَاطِلاً سُبْحَانَكَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ }}﴾}}<ref> بیگمان در آفرینش آسمانها و زمین و پیاپی آمدن شب و روز نشانههایی برای خردمندان است.همان کسان که خداوند را ایستاده و نشسته و آرمیده بر پهلو یاد میکنند و در آفرینش آسمانها و زمین میاندیشند: پروردگارا! این (ها) را بیهوده نیافریدهای، پاکا که تویی! ما را از عذاب آتش (دوزخ) باز دار ؛ سوره آل عمران، آیه: ۱۹۰ - ۱۱.</ref><ref>گامهایی در راه تبلیغ، ص۱۷۱ـ ۱۷۶.</ref><ref>[http://www.maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/7/16.htm دائرة المعارف قرآن کریم، ج ۷، ص ۱۴۱ - ۱۵۱]</ref>. | #'''پیوند عقیده و ایمان با تدبر و تفکر در عالم هستی:''' قرآن برای دعوت انسان، از دلیلهای صرفاً انتزاعی استفاده نمیکند، بلکه عقیده را با هستی پیوند میدهد. در دیدگاه قرآن، همه هستی آیه و نشانهای از وجود خداست که نگاه کردنِ همراه با تدبر و تفکر در آن، انسان را به وجود خدا میرساند:{{عربی|اندازه=100%|﴿{{متن قرآن| قُلِ انظُرُواْ مَاذَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَمَا تُغْنِي الآيَاتُ وَالنُّذُرُ عَن قَوْمٍ لاَّ يُؤْمِنُونَ }}﴾}}<ref> دعای آنان در آن (بهشت) سبحانک اللّهم «پاکا که تویی بار پروردگارا» ست و درودشان، «سلام» و پایان دعاشان، الحمد للّه ربّ العالمین «سپاس خداوند پروردگار جهانیان را؛ سوره یونس، آیه:۱۰.</ref>، بر همین اساس، انسان را به نظر و دقت در وجود خود فراخوانده است:{{عربی|اندازه=100%|﴿{{متن قرآن| وَفِي أَنفُسِكُمْ أَفَلا تُبْصِرُونَ }}﴾}}<ref> و (نیز) در خودتان، آیا نمینگرید؟؛ سوره ذاریات، آیه:۲۱.</ref> و آفرینش آسمان و زمین و گردش شب و روز را نشانهای برای خردمندان دانسته که اندیشه در آن با ایمان به هدفمندی آفرینش همراه است:{{عربی|اندازه=100%|﴿{{متن قرآن| إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ لَآيَاتٍ لِّأُولِي الأَلْبَابِ الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَىَ جُنُوبِهِمْ وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَذَا بَاطِلاً سُبْحَانَكَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ }}﴾}}<ref> بیگمان در آفرینش آسمانها و زمین و پیاپی آمدن شب و روز نشانههایی برای خردمندان است.همان کسان که خداوند را ایستاده و نشسته و آرمیده بر پهلو یاد میکنند و در آفرینش آسمانها و زمین میاندیشند: پروردگارا! این (ها) را بیهوده نیافریدهای، پاکا که تویی! ما را از عذاب آتش (دوزخ) باز دار ؛ سوره آل عمران، آیه: ۱۹۰ - ۱۱.</ref><ref>گامهایی در راه تبلیغ، ص۱۷۱ـ ۱۷۶.</ref><ref>[http://www.maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/7/16.htm دائرة المعارف قرآن کریم، ج ۷، ص ۱۴۱ - ۱۵۱]</ref>. | ||