کوتاهی در مقابل مسؤولیت: تفاوت میان نسخه‌ها

*کوتاهی [[انسان]] در مقابل آنچه بر عهده اوست، در بیشتر موارد، از [[سستی]] او سرچشمه می‌گیرد. [[سستی]]، [[ضعف]] و ناتوانی‌ای است که به هنگام [[سختی‌ها]] پیش می‌آید؛ همان‌گونه که خستگی نیز، معمولاً برای جسم [[انسان]] در همین هنگام حادث می‌شود. از این رو "[[سستی]]" - که امری روحی است- و "خستگی" - که به جسم [[آدمی]] مربوط می‌شود -، دو امری است که [[انسان]] را از رسیدن به نیکی‌ها و نیکویی‌های [[دنیا]] و [[آخرت]] باز می‌دارد.

*[[امام کاظم]]{{ع}} در این رابطه می‌فرمایند: "از خستگی و [[سستی]] بپرهیز، که این دو تو را از بهره [[دنیا]] و [[آخرت]] باز می‌دارد" <ref>{{متن حدیث| إِيَّاكَ‌ وَ الضَّجَرَ وَ الْكَسَلَ‌ فَإِنَّهُمَا يَمْنَعَانِكَ حَظَّ الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ}}؛ بحار الأنوار، ج ۶۶، ص ۳۹۵.</ref><ref>[[حسین مظاهری|مظاهری، حسین]]، [[دانش اخلاق اسلامی ج۳ (کتاب)|دانش اخلاق اسلامی]]، ج۳، ص ۹۷.</ref>.

*{{متن قرآن|وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ حَتَّى إِذَا فَشِلْتُمْ وَتَنَازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ وَعَصَيْتُمْ مِنْ بَعْدِ مَا أَرَاكُمْ مَا تُحِبُّونَ}}<ref>«و به راستی خداوند به وعده خود وفا کرد که (در جنگ احد) به اذن وی آنان را از میان برداشتید؛ تا اینکه سست شدید و در کار (خود) به کشمکش افتادید و پس از آنکه آنچه را دوست می‌داشتید به شما نمایاند سرکشی کردید» سوره آل عمران، آیه ۱۵۲.</ref>؛

*{{متن قرآن|وَلَوْ أَرَاكَهُمْ كَثِيرًا لَفَشِلْتُمْ وَلَتَنَازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ}}<ref>«و اگر آنان را "بسیار" نشان داده بود سست می‌شدید و در کار (جنگ) اختلاف می‌یافتید» سوره انفال، آیه ۴۳.</ref>؛

*بررسی [[تاریخ]] تمدّن‌های بشری، به‌خوبی نشان می‌دهد که [[شناخت]] مسؤولیّت، تنها علّت [[پیشرفت]] بعضی از [[ملل]] و تمدّن‌ها بوده؛ همان‌گونه که کوتاهی در این زمینه نیز یگانه عامل عقب‌ماندگی دیگر ملّت‌ها و تمدن‌ها بوده است.

*از این‌ رو، [[ذلت]] و [[پستی]] بر اساس [[سنّت]] تغییرناپذیر خداوندی، همیشه همراه و همدوش این [[رذیلت اخلاقی]] خواهد بود؛ همان‌گونه که [[عزّت]] و [[سربلندی]]، همدوش مسؤولیّت‌شناسی و مسؤولیّت‌پذیری می‌باشد. [[قرآن کریم]] به این سخن نیز این‌چنین اشاره می‌فرماید:{{متن قرآن|وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ حَتَّى إِذَا فَشِلْتُمْ}}<ref>«و به راستی خداوند به وعده خود وفا کرد که (در جنگ احد) به اذن وی آنان را از میان برداشتید» سوره آل عمران، آیه ۱۵۲.</ref><ref>[[حسین مظاهری|مظاهری، حسین]]، [[دانش اخلاق اسلامی ج۳ (کتاب)|دانش اخلاق اسلامی]]، ج۳، ص ۹۹.</ref>.

*و می‌فرماید: {{متن قرآن|ذَرْهُمْ يَأْكُلُوا وَيَتَمَتَّعُوا وَيُلْهِهِمُ الْأَمَلُ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ}}<ref>«آنان را واگذار تا بخورند و بهره گیرند و آرزو سرگرمشان دارد، زودا که بدانند» سوره حجر، آیه ۳.</ref>؛

*و باز می‌فرماید: {{متن قرآن|مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَا هَادِيَ لَهُ وَيَذَرُهُمْ فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ}}<ref>«کسانی را که خداوند در گمراهی وانهد هیچ رهنمایی ندارند و آنان را سرگردان در سرکشی‌شان وا می‌گذارد» سوره اعراف، آیه ۱۸۶.</ref><ref>[[حسین مظاهری|مظاهری، حسین]]، [[دانش اخلاق اسلامی ج۳ (کتاب)|دانش اخلاق اسلامی]]، ج۳، ص ۹۹-۱۰۰.</ref>.

==مراتب [[رذیلت]] مسؤولیّت‌گریزی==

*این [[رذیلت]] نیز همچون دیگر [[رذائل اخلاقی]]، چون ملکه گردد- و تنها در این صورت است که از موضوعات [[دانش]] [[اخلاق]] محسوب می‌شود-، از مراتبی چند برخوردار خواهد شد؛ همان‌گونه که [[فضیلت]] مقابل آن - : مسؤولیّت‌پذیری - نیز مراتبی چند خواهد داشت. در اینجا به برخی از این مراتب اشاره می‌نمائیم:

#مرتبه ضعیف این [[رذیلت]] نیز، مربوط به کسانی است که [[شیطان]] نه بر تمامی، که بر برخی از امور آنان تسلّط یافته است. اینان یا به حبّ [[دنیا]] - به معنای عامّ آن- دچار شده‌اند؛ و یا موانعی بدانان روی نموده، که حسّ [[شناخت]] مسؤولیّت را از ایشان سلب کرده است. بیشترین [[مردم]] -بلکه غالب آنان، جز از اندکی اندک شمار-، این‌گونه‌اند<ref>[[حسین مظاهری|مظاهری، حسین]]، [[دانش اخلاق اسلامی ج۳ (کتاب)|دانش اخلاق اسلامی]]، ج۳، ص ۱۰۱-۱۰۲.</ref>.

# مرتبه میانه این [[رذیلت]] - که خود از عرضی پهناور برخوردار است-، در کسانی به ‌چشم می‌آید که در میان آن دو گروه پیش‌گفته، قرار دارند. اینان نه یکسر همچون گروه اوّلند، و نه یکسر همچون گروه دوّم می‌باشند. این مرتبه به خاطر پهناوری پهنه‌اش، به مراتبی چند دیگر تقسیم می‌پذیرد:

*[[امام صادق]]{{ع}} می‌فرمایند: "از ما نیست آن کس که دنیایش را به‌خاطر آخرتش ترک کند"<ref>{{متن حدیث| لَيْسَ‌ مِنَّا مَنْ‌ تَرَكَ‌ دُنْيَاهُ‌ لآِخِرَتِهِ‌}}؛ من لا یحضره الفقیه، ج۳، ص ۱۵۶. </ref>، به‌خوبی نشان‌دهنده [[حرمت]] ترک بُعد مادّی و جسمی، و اعتنای تنها به بُعد روحی و نفْسی [[انسان]] است.  

*برخی از دیگر [[مردمان]] نیز در تضییع [[عمر]] و نابود کردن آن گرم‌پویند و بی‌پروا؛ اینان از فرصت‌های خود هیچ استفاده‌ای نمی‌برند، و [[عمر]] را رها کرده فرصت‌های آن را بدون استفاده از دست می‌دهند؛ در عین حال به گونه‌ای مختصر به [[دین]]، امور [[روحانی]] خویش، منزل و [[جامعه]] خود، و اموری این‌گونه نیز اهتمام می‌نمایند. روش اینان هرچند از روش گروه‌های پیش‌گفته به صواب نزدیک‌تر است، امّا باز یکسر از [[خطا]] برکنار نیست؛ همان‌گونه که کسانی که تنها به [[وظیفه]] خویش در مقابل [[خانواده]] خود اهتمام می‌نمایند، امّا در مقابل [[جامعه]] خود هیچ مسؤولیتی را پذیرا نمی‌باشند، راه به [[خطا]] برده‌اند. [[پیامبر]] اکرمی{{صل}} با اشاره به همینان می‌فرمایند: "هرکس که هر [[روزه]] به امور [[مسلمین]] اهتمام نورزد، خود [[مسلمان]] نیست" <ref>{{متن حدیث| مَنْ أَصْبَحَ لَا يَهْتَمُّ بِأُمُورِ الْمُسْلِمِينَ فَلَيْسَ بِمُسْلِمٍ}}؛ اصول کافی، ج۲، ص ۱۶۳.</ref><ref>[[حسین مظاهری|مظاهری، حسین]]، [[دانش اخلاق اسلامی ج۳ (کتاب)|دانش اخلاق اسلامی]]، ج۳، ص ۱۰۳.</ref>.

*اینان بدون تردید از [[رحمت]] او - جلَّ وعلا! - بدورند، که خود فرموده است: {{متن قرآن|فَوَيْلٌ لِلْقَاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ مِنْ ذِكْرِ اللَّهِ}}<ref>«بنابراین وای بر سخت‌دلان در یاد خداوند! آنان در گمراهی آشکارند» سوره زمر، آیه ۲۲.</ref>.

*کوتاه سخن آن که [[انسان کامل]] -که تمامی [[کمالات]] را به‌دست آورده است-، [[شناخت]] کاملی نیز از مسؤولیّت‌های خویشتن دارد؛ گذشته از او امّا دیگر [[انسان‌ها]]، هر اندازه به [[شناخت]] کامل‌تری از این [[وظایف]] دست یابند، به کمالی کامل‌تر دست یافته‌اند؛ همان‌گونه که هر اندازه از این مسؤولیّت‌ها غافل شده آن را نشناسند و یا به انجام آن نپردازند، از [[کمالات]] خویشتن بدور شده‌اند؛ تا سرانجام به مرتبه حیوانات- که تنها خویشتن را در مقابل شکم خود مسؤول می‌دانند! - سقوط نماید<ref>[[حسین مظاهری|مظاهری، حسین]]، [[دانش اخلاق اسلامی ج۳ (کتاب)|دانش اخلاق اسلامی]]، ج۳، ص ۱۰۴.</ref>.