الف باب در حدیث: تفاوت میان نسخه‌ها

'''الف باب''' عنوان روایاتی است که اشاره به تعلیم پیامبر به امیرالمؤمنین(علیه السلام) در آخر حیاتشان دارد و در آن پیامبر هزار باب علم را به ایشان تعلیم دادند.

*روایات مشهور به الف باب از روایات پر تعدادی‌ است‌ که‌ بیان‌گر یکی از منابع و مـجاری علوم ائمه(علیهم السلام) است. بر خلاف سایر مجاری علوم‌ اهل‌ بیت(علیهم السلام) کـه‌ طـرح و تـبیین آن بیشتر در زمان امام باقر(علیه السلام) و به صورت گسترده‌تر در زمان امام‌ صادق(علیه السلام) رخ نمایانده اسـت، روایـات الف باب در موارد متعددی از زبـان امـیرالمؤمنین(علیه السلام) و برخی از صحابه پیامبر و تعدادی از همسران ایـشان بـیان و یا نـقل شـده اسـت، هر‌ چند‌ تبیین حـقایق و جزییاتی از آن در دوره امام صادق(علیه السلام) پدیدار شده است. <ref>شاکر، محمدتقی، پژوهشی در روایات الف باب، مجلۀ علوم حدیث، ش 66، ص 158</ref>

*در این روایات با اشاره‌ به‌ دعوت‌ پیامبر(صلی الله علیه و آله) از امیرالمؤمنین(علیه السلام)، به انتقال دانشی از پیامبر به امیرالمومنین(علیه السلام) در ساعات‌ پایانی‌ عمر‌ حضرت اشاره شده و از تعلیم هزار باب علم که از هر یک هزار باب‌  دانش باز می‌شود بحث شده است. امام صادق(علیه السلام) می فرماید:<ref>کلینی، محمد بن یعقوب، کافی، ج 1، ص 296</ref> «قال رسول الله فی‌ مرضه الذی توفی فیه ادعوا لی خلیلی فأرسلتا إلی أبویهما فلما نظر إلیهما‌ رسول‌ الله أعرض عنهما ثم قال‌ ادعوا‌ لی خلیلی‌ فأرسل‌ إلی‌ علی فلما نظر إلیه أکبّ علیه‌ یحدثه‌ فلما خرج لقیاه فقالا له ما حدثک خلیلک فقال حدثنی ألف باب‌ یفتح‌ کل باب ألف باب »<ref>شاکر، محمد تقی، بهرامی، علیرضا، واکاوی نگاه فریقین به احادیث هزار درب دانش، مجلۀ تحقیقات علوم قرآن و حدیث، ش 12، ص 135</ref>

==روایات "الف باب"==

*روایات "الف باب" از چنان گستردگی برخوردار می باشد که برخی از علما<ref>مجلسی، محمد تقی، روضة المتقین، ج 1، ص 186</ref> ادعای متواتر بودن آن را کرده اند و برخی دیگر<ref>حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج 1، ص 572</ref> اشاره به فراوانی این روایات دارند.<ref>شاکر، محمد تقی، بهرامی، علیرضا، واکاوی نگاه فریقین به احادیث هزار درب دانش، مجلۀ تحقیقات علوم قرآن و حدیث، ش 12، ص 139</ref>

*بر اساس گزارش‌ روایات،‌ مسألۀ تعلیم هزار باب علم‌ به‌ امام علی(علیه السلام) در دوره امام باقر(علیه السلام) و امام صادق(علیه السلام) جزء آموزه ها و باورهای عمومی شیعه محسوب می‌شود. مؤید این گفتار آغاز سخن ابوبصیر با این‌ جمله‌ است: <ref>صفار، محمد بن حسن، بصائرالدرجات، ج 1، ص 304</ref> «قلت لأبی عبدالله‌(علیه السلام) بلغنا‌ أن رسول الله عَلَّمَ علیا ألف باب کل باب فتح ألف باب.» حضرت نیز با تصحیح این سخن، اصل گزاره را مورد تایید قرار می دهد: «فقال لی بل‌ علمه بابا واحدا فتح ذلک الباب ألف باب فتح کل باب ألف باب.» <ref>شاکر، محمد تقی، بهرامی، علیرضا، واکاوی نگاه فریقین به احادیث هزار درب دانش، مجلۀ تحقیقات علوم قرآن و حدیث، ش 12، ص139</ref>

*برخی از این احادیث عبارتند از:

#در حدیثی ابوبصیر می گوید:<ref>کلینی، محمد بن یعقوب، کافی، ج 1، ص 239</ref> «دَخَلْتُ عَلَى أَبِي عَبْدِ اللَّهِ(علیه السلام) فَقُلْتُ لَهُ: جُعِلْتُ فِدَاكَ إِنِّي أَسْأَلُكَ عَنْ مَسْأَلَةٍ هَاهُنَا أَحَدٌ يَسْمَعُ كَلَامِي‏ قَالَ: فَرَفَعَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ(علیه السلام) سِتْراً بَيْنَهُ‏ وَ بَيْنَ‏ بَيْتٍ‏ آخَرَ فَاطَّلَعَ فِيهِ ثُمَّ قَالَ: يَا أَبَا مُحَمَّدٍ سَلْ عَمَّا بَدَا لَكَ قَالَ: قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاكَ إِنَّ شِيعَتَكَ يَتَحَدَّثُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ(صلی الله علیه و آله) عَلَّمَ عَلِيّاً(علیه السلام) بَاباً يُفْتَحُ لَهُ مِنْهُ أَلْفُ بَابٍ قَالَ: فَقَالَ: يَا أَبَا مُحَمَّدٍ عَلَّمَ رَسُولُ اللَّهِ(صلی الله علیه و آله) عَلِيّاً(علیه السلام) أَلْفَ بَابٍ يُفْتَحُ مِنْ كُلِّ بَابٍ أَلْفُ بَابٍ قَالَ: قُلْتُ هَذَا وَ اللَّهِ الْعِلْم... .»<ref>ر.ک. مظفر، محمد حسین، پژوهشی در باب علم امام، ص 79 ـ 82؛ عرفانی، محمد نظیر، بررسی علم غیب معصومان در تفاسیر فریقین، ص 181؛ غلامی، اصغر، آفاق علم امام در الکافی، وبگاه بیان معرفت</ref>

#امیرالمؤمنین(علیه السلام) هم فرمودند:<ref>ر.ک. ینابیع المودة، ص ۸۸، اصول کافی، ج ۱، ص ۲۹۶ بحارالانوار، ج 40، ص 130</ref> «اِنَّ رَسُولَ اللهِ(صلی الله علیه و آله) عَلَّمَنى اَلْفَ بَاب مِنَ الْحَلاَلِ وَ الْحَرَامِ وَ مِمَّا کَانَ وَ مِمَّا یَکُونُ اِلَى یَوْمِ الْقِیَامَةِ، کُلُّ بَاب مِنْهَا یَفْتَحُ اَلْفَ باب فَذلِکَ اَلْفَ اَلْفَ باب حتّی عَلِمْتُ ما کانَ وَ ما یکونُ اِلی یَوْمِ الْقِیامَةِ وَ عَلِمْتُ عِلْمَ الْمَنایا وَ الْبَلایا وَ فَصْلَ الْخِطابِ»<ref>ر.ک. مکارم، ناصر، پیام قرآن، ج 7، ص 242؛ ضیاء آبادی، سید محمد، تفسیر سورۀ ابراهیم، ص 249 ـ 253؛ مصباح یزدی، محمد تقی، آموزش عقاید، ص 322؛ مطهری، منصف علی،  علم ائمه از نظر عقل و نقل، ص 64</ref>  

#یونس بن رباط نقل می‌کند:<ref>فیض کاشانی، الوافی، ج ۲، ص ۳۲۲ ـ ۳۲۴</ref> همراه کامل تمار در محضر امام صادق(علیه السلام) بودیم که کامل تمار خواستار عرضه روایتی شد که آن را شنیده است، وی عرضه می‌کند، شنیده‌ام پیامبر در مریضی پایان عمر در روز وفاتشان هزار باب دانش را به امام علی(علیه السلام) حدیث نمود که هر بابی گشاینده هزار باب بوده است، حضرت با تأیید این گفتار، دانش منتشر شده از ائمه برای شیعیانشان را تا آن دوره یک یا دو باب از آن هزار باب علم معرفی می‌نماید. این روایت علاوه بر دلالت بر شهرت یافتن این مسئله در عصر امام صادق(علیه السلام) دلالت می‌نماید دانش انتقالی از امامان(علیهم السلام) به پیروانشان از منبع دانش انتقالی از پیامبر به امام علی(علیه السلام) تغذیه می‌شود.<ref>ر.ک. شاکر، محمد تقی، بهرامی، علیرضا، واکاوی نگاه فریقین به احادیث هزار درب دانش، تحقیقات علوم قرآن و حدیث، ش 26، ص 142</ref>

#مؤید دیگر این گفتار پاسخ امام کاظم(علیه السلام) به چگونگی آگاهی و دانش ائمه است، در حالی که پس از پیامبر نبی دیگر نبوده است و اهل بیت(علیهم السلام) نیز درجه نبوت نداشته‌اند؟ حضرت با اشاره به آیۀ: «لا تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ»<ref>سورۀ قیامت، آیۀ 16</ref> می‌فرماید: «آنچه را پیامبر به امر الهی برای دیگران به زبان نیاورد، ما را مخصوص به آن فرمود. از این رو از میان اصحاب خود تنها با علی به نجوا می‌نشست و پس از نزول آیۀ «وَتَعِيَهَا أُذُنٌ وَاعِيَةٌ»<ref>سوره حاقه، آیه۱۲</ref> پیامبر(صلی الله علیه و آله) خطاب به اصحابشان فرمود: «از خدا خواسته‌ام آن را گوش تو قرار دهد.» آنگاه حضرت، گفتار امام علی(علیه السلام) در مسجد کوفه «عَلَّمَ رَسُولُ اللَّهِ(صلی الله علیه و آله) عَلِیّاً أَلْفَ بَابٍ یَفْتَحُ کُلُّ بَابٍ أَلْفَ بَاب» را، از مکنون سرّ و امور اختصاص یافته به حضرت می‌داند که پس از ایشان تنها امامان(علیهم السلام) آن را به ارث برده‌اند<ref>فیض کاشانی، الوافی، ج ۳، ص ۷۷۵ ـ ۷۷۶</ref>.<ref>ر.ک. شاکر، محمد تقی، بهرامی، علیرضا، واکاوی نگاه فریقین به احادیث هزار درب دانش، تحقیقات علوم قرآن و حدیث، ش 26، ص 142</ref>

#عبدالله بن عمر<ref>ابن بابویه، محمد بن علی، خصال، ج ۲، ص ۶۴۳، ح ۲۳</ref> نیز در گزارش خود از لحظات پایانی عمر پیامبر(صلی الله علیه و آله)، به مسئله خلوت حضرت با امیرالمؤمنین(علیه السلام) اشاره و مسئلۀ الف باب را مطرح و آنگاه نقل می‌کند، وقتی از حضرت پرسیده شد آیا آنچه را دریافت نمودی حفظ نمودی، ایشان در جواب با تایید آن، به عمق این ادراک با عبارت "و عقلته" اشاره می‌فرماید.<ref>ر.ک. شاکر، محمد تقی، بهرامی، علیرضا، واکاوی نگاه فریقین به احادیث هزار درب دانش، تحقیقات علوم قرآن و حدیث، ش 26، ص 142</ref>

==ویژگی دانش الف باب==

*روایت الف باب که هنگام رحلت پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) به امیرالمؤمنین(علیه السلام) تعلیم داده شده است بیانگر این است که در این زمان کوتاه، هر باب از هزار باب اول‌، اصل یا مطلب جامع و کاملی را در بر مـی‌گیرد؛ بـه گونه‌ای‌ که‌ از‌ آن، هزار باب دیگر از علم می‌جوشد و علوم انتقالی هـمراه با تفصیل آن نبوده است. بـه بـیان دیـگر، لُب و جامع اصول<ref>مؤید این گفتار روایاتی است که در آن راوی از بهره‌مندی عامه از دانش‌ پیامبر سؤال‌ می‌کند و پیشوایان شیعه با تأیید کلی آن، به این تفاوت توجه می‌دهند که اصول‌ و مبانی‌ و فـصل الخطاب دانش در نزد ایشان است و آنچه نزد دیگران است پراکنده و جزئی‌ از‌ دانش‌ پیامبر است؛ به عنوان نمونه، حضرت می‌فرماید: «عندنا‌ اهل البیت اصول العـلم و عـراه و ضیائه و اواخیه» ر. ک: بصائر الدرجات، باب نوزدهم، ص363 و 364؛ الاختصاص، ص308</ref> و سر شاخۀ علومی متعدد در اختیار امام علی(علیه السلام) قرار گرفته است؛ عناوین و موضوعاتی که هر یک، دارای فروعات گـسترده‌ای اسـت و هر‌ فرع‌ از فروعات آن شامل فروعات مـتعدد دیگری است.<ref>خصال، ج1، ص121‌، ح113‌</ref> این سـخن بـا علوم مختلف کاملاً امکان پذیر است؛ چرا که مهم‌ترین‌ امـر‌ در هـر علمی، صادق بودن و حقیقت داشـتن گـزاره و مـوضوع ریشه‌ای آن و تـرتب صحیح مطالب و عناوین بـعدی بـر آن است، از همین رو، در روایات، تعبیر مفتاح مطرح‌ شده‌ است‌. امیرالمؤمنین(علیه السلام) در این زمینه می‌ فرماید‌: «ان‌ فـی صدری هذا لَعلما جماً علّمنیه رسـول الله لو أجـد له حفظة یـرعونه حـق رعـایته و یروونه عنی كما یـسمعونه منی اذاً‌ أودعتهم‌ بعضه‌ فیعلم به كثیراً من العلم. ان العلم مفتاح‌ كل‌ باب، و كل باب یفتح الف باب؛ هـمانا در سـینه من علم فشرده‌ای هست که رسـول خـدا بـه مـن آمـوخته‌ است‌. اگر‌ نـگاهبانانی بـیابم که به شایستگی از آن مخافظت کنند و همان‌گونه‌ که از من شنیده‌اند روایت کنند، بعض آن را به وی می‌سپارم که بـا هـمان انـدک، علم زیادی‌ یاد‌ می‌گیرد‌. همانا علم کـلید هـر بـابی اسـت و هـر بـابی هزار باب دیگر‌ می‌گشاید.»<ref>بصائر الدرجات، ص 305، ح 12؛ خـصال، ج 2، ص 646، ح 29</ref>. <ref>شاکر، محمدتقی، پژوهشی در روایات الف باب، مجلۀ علوم حدیث، ش 66، ص 164</ref>

*این بیان با روایاتی که به ازدیاد علم امام و یا تحدیث روزانه و ارتباط همه روزۀ ملائکه‌ با‌ ایشان‌ تصریح دارند، نیز سازگارتر است. از هـمین رو، ابوبصیر وقتی از شیوع‌ عقیده‌ به‌ مجاری علمی به‌ نام‌ الف باب در میان شیعیان با امام صادق(علیه السلام) سخن می‌گوید، ایشان عقیدۀ وی‌ را‌ تأیید می‌کند و آن‌گاه که ابوبصیر‌ از‌ سر تعجب‌ یا‌ کنجکاوی‌ می‌پرسد: «هذا و الله العلم!»، امام در‌ پاسـخ‌ مـی‌فرماید: «انه لعـلم و ما هو بذلک ...» و در پایان این حدیث طولانی «ما‌ یحدث‌ باللیل و النهار، الامر من بعد الامر‌ و الشیء بـعد الشیء الی‌ یوم‌ القیامة»<ref>کـافی، ج 1، ص 238</ref> را ـ که در برگیرندۀ‌ تصحیح‌ عقیده راوی و توجه او به گـستره عـلم امـام است ـ به عنوان علم معرفی‌ می‌نماید. مقایسه این تعبیر با روایاتی‌ که‌ سایر‌ محتوای علم امام‌ را‌ تبیین ‌می‌کنند، تبیین عبارت «انه‌ لعلم و ما هو بذلک» را روشن می‌نماید؛ چرا که علم ائمـه مجموعه‌ای است که‌ مجاری‌ و سرچشمه‌های آن شامل جفر، جامعه، الف‌ باب‌، روح القدس‌، عمود‌ نور‌، الهام و تحدیث و غیره اسـت‌ و در کنار یکدیگر متکامل می‌شوند.<ref>شاکر، محمدتقی، پژوهشی در روایات الف باب، مجلۀ علوم حدیث، ش 66، ص 165</ref>

*با‌ کمک‌ مجموعه احادیث مطرح در علم امام و سرچشمه آن می‌توان گفت، علم انتقال یافته به امام در‌ قالب‌ الف باب، نمی‌تواند شامل تمام تفصیلات و جزئیات‌ باشد‌.<ref>شاکر، محمدتقی، پژوهشی در روایات الف باب، مجلۀ علوم حدیث، ش 66، ص 166</ref>

==الف باب علم و آگاهی ویژه==

*علم حاصل از روایت "الف باب"‌، علمی‌ ویـژه و بـرای تـنها وصی و خلیل حضرت رسول(صلی الله علیه و آله) امکان تحقق داشته است؛ لذا در روایات مشاهده می‌شود که پیامبر گـرامی در بـیماری‌ای کـه منجر به رحلتشان شد، وقتی فرمودند: «ادعوا لی خلیلی‌»، و برخی نزدیکان حضرت، افراد مورد نـظر خـود را حاضر نمودند، ایشان از آنها اعراض نموده، روی برگرداندند، اما وقتی حضرت امیرالمؤمنین(علیه السلام) حاضر شـدند، جـریان گـفت و گو و تعلیم الف باب صورت پذیرفت‌ و انتقال‌ علوم به جانشین پیامبر تحقق یافت<ref>کافی، ج 1، ص 296 و 297؛ بصائر الدرجات، ص 313، ح 1 و ح 2 و ح 3؛ خصال، ج 2، ص 643، ح 21؛ ج 2، ص 652 و 649 و 647</ref>. <ref>شاکر، محمدتقی، پژوهشی در روایات الف باب، مجلۀ علوم حدیث، ش 66، ص 167</ref>

*این امـر نـشان می‌دهد تحمل و محقق شدن این تعلیم و تحدیث برای هر کس مقدور نـبوده اسـت و ایـن گفت و شنود را گفت و گویی عادی‌ و فقط‌ گفتن و شنیدن نباید به شمار آورد، بلکه انتقال علومی لدنـی و الهـی و با خصوصیات معجزگون بوده است. از نشانه های این امر، آنکه در برخی از روایات، ویـژگی هایی بـرای ایـن‌ گفت‌ و گو فراتر از صحبت نقل شده است؛ مانند‌: قـال علی(علیه السلام):<ref>خصال، ج 2، ص 643، ح 21؛ بصائر الدرجات، ص 313، ح 1 و 2</ref> «حـدثنی بـالف حـدیث یفتح کل حدیث الف حـدیث حتی عرقت‌ و عرق‌ رسول‌ الله، فسأل علیّ عرقه و سأل علیه عرقی؛رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به من هـزار حـدیث فرمود که‌ هر‌ یک، هزار سـخن را بـاز و روشـن مـی‌نماید، تـا آن که من و رسـول‌ خـدا‌ عرق‌ کردیم و عرق ایشان بر من و عرق من بر ایشان جاری شد.»<ref>شاکر، محمدتقی، پژوهشی در روایات الف باب، مجلۀ علوم حدیث، ش 66، ص 168</ref>

*دیگر آن که بعد‌ از‌ پایـان‌ پذیـرفتن ایـن انتقال و فراگیری دانش، افرادی از محتوای این گـفت و شـنود سـؤال‌ نـمودند‌، حـضرت امـیر( فرمودند: «حدثنی بالف باب من العلم، یفتح کل باب الی الف باب»<ref>کافی، ج 8، ص 146؛ بصائر الدرجات، ص 313، ح 1، 2 و ح 3؛ بصائر الدرجات، ص 304، ح 8؛ خصال، ج 2، ص 643، ح 21؛ خصال، ج 2، ص 647</ref> این در‌ حالی‌ است که گفت و گوی عادی و خارج از محدوده عصمت در باره چنین‌ امر‌ عظیمی با این ویـژگی‌ها بدون شک به‌ ساعت‌ها‌ بلکه‌ سال‌ها زمان نیاز دارد، و اخذ و دریافت تمام‌ آنها‌ نیز امر ساده و عادی نیست.<ref>شاکر، محمدتقی، پژوهشی در روایات الف باب، مجلۀ علوم حدیث، ش 66، ص 168</ref>

*همچنین در روایات بیان گردیده کسی به‌ چنین‌ علم گسترده‌ای آگاه و عالم نـیست<ref>خصال، ج 2، ص 648، ح 37</ref> و حضرت‌ امیر‌ می‌فرماید:‌ اجازه اطلاع دادن و بیان آن را‌ به‌ دیگران ندارد و نام آن علم را، سرّ رسول الله می‌نهند:<ref>بصائر الدرجات، ص 308، ح 6</ref> «فلم اکن‌ لأطلعکما‌ علی سر رسول الله»<ref>شاکر، محمدتقی، پژوهشی در روایات الف باب، مجلۀ علوم حدیث، ش 66، ص 168</ref> بر این‌ ویژگی در دوره‌های بعد‌، ائمه(علیهم السلام) استناد‌ و استدلال کرده‌اند. واقـدی می گوید‌:<ref>دلائل الامامة، ص 105 و 104</ref>‌ هشام بن عبدالملک بن مروان در مراسم حج از امام باقر(علیه السلام) در حالی‌ که‌ درصدد انکار فضائل ائمه بود‌، می‌پرسد‌: آیا‌ ما و شـما هـمگی‌ فرزندان‌ عبد مناف نیستیم و یـک‌ ن‍َسَب‌ واحد نداریم؟ حضرت با تأیید این مطلب می‌فرماید: اما خداوند بزرگ، مکنون سرّش و خالص علمش‌ را‌ تنها به ما اختصاص داده است‌. هشام‌ می‌گوید: چگونه‌ شما‌ وارث‌ آن امـری شدید که‌ دیگران از آن مـحروم شـدند؛ در حالی که پیامبر برای تمامی مردم مبعوث شده بود‌ و چگونه‌ شما از این علم بهره‌مند شدید‌؛ در‌ حالی‌ که‌ محمد‌ خاتم پیامبران بوده‌ و شما‌ که نبی و پیامبر نیستید؟ حضرت در تبیین این موضوع، آیـات قـرآن را شاهد بر وجود این‌گونه علم‌ دانسته‌ و می‌فرماید‌: از آیۀ «لاَ تُحَرِّکْ بِهِ لِسَانَکَ لِتَعْجَلَ‌ بِهِ»<ref>سورۀ قیامت، آیۀ 16</ref> چنین مطلبی را می‌گویم. آنچه پیامبر آشکار فرموده، بـرای همه مردم است، اما‌ آنچه‌ که زبانش را به آن تحریک ننمود، خـداوند امـر فـرمود که آن را تنها به ما اختصاص دهد. از همین رو بود که در میان تمامی صحابی، علی با‌ او‌ نجوا می نـمود ‌و خـداوند آیه «وَ تَعِیَهَا أُذُنٌ وَاعِیَةٌ»<ref>سورۀ حاقه، آیۀ 12</ref>، را نازل کرد. و پیامبر از میان همه اصحابش‌ بـه‌ عـلی فرمود: یا علی، از‌ خدا‌ خواسته‌ام این گوش را، اذن و گوش تو قرار دهد. سپس امام باقر(علیه السلام) مـنشأ و ریشه‌های آگاهی امام علی(علیه السلام) را مطابق آیات تبیین نموده و می‌فرماید: «از‌ همین‌ رو بود که عـلی(علیه السلام)‌ در‌ کوفه فرمود: «علمنی رسـول الله الف بـاب من العلم ینفتح من کل باب الف باب». این همان مکنون علم الهی بود که پیامبر به آن مختص شده بود و پیامبر آن‌ را‌ مخصوص علی قرار داد و همین علم به ما رسیده است و ما آن را به ارث برده‌ایم نه قوم ما.»<ref>شاکر، محمدتقی، پژوهشی در روایات الف باب، مجلۀ علوم حدیث، ش 66، ص 168</ref>

==محتوای الف باب و موضوعات کلی آن==

*در برخی از روایات به بررسی محتوای روایات الف باب پرداخته شده است. روایت اصبغ بن ‌‌نباته‌ از امیرالمؤمنین(علیه السلام) دلالت می‌کند ابواب تـعلیمی بـه ایشان توسط پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله)، شامل حلال‌ و حرام‌های‌ الهی‌ و آگاهی‌هایی نسبت به گذشته و آینده است؛ هر چند باید اذعان نمود بر‌ طبق روایات، تعلیمات پیامبر به امـام عـلی(علیه السلام)، منحصر به این امور نبوده است‌. اصبغ می‌گوید:<ref>خصال، ج 2، ص 647، ح 30</ref> از حضرت‌ امیر شنیدم: انّ رسول الله علمنی الف باب من الحلال و الحرام، و مما كان و مما یكون الی یوم القیامة كل باب منها یفتح الف باب فذلك الف الف بـاب حـتی عـلمت علم المنایا‌ و البلایا و فصل الخـطاب؛ رسـول خـدا(صلی الله علیه و آله) به من هزار باب از حلال و حرام و دانش گذشته و آینده تا روز قیامت را آموخت. از هر یک از باب‌ها هزار در دیگر باز می‌شود. پس‌ آن هـزار هـزار باب است، تا آن که علم منایا و بلایا(مرگ و مصیبت ها) و فصل الخطاب(علم بدون تردید و شبهه) را دانستم. دانش حلال و حرام، ما کـان و ما یکون از علوم تعلیمی پیامبر به امیرالمومنین است‌ که‌ در ذیل عنوان الف باب قرار می‌گیرند. تعبیر «حتی علمت المـنایا و الوصـایا و فـصل الخطاب» نیز از ثمرات هزار درِ علمی است که پس از گشوده شدن محقق شـده اسـت‌. خلاصه‌ این‌ که از این روایت استفاده‌ می‌ شود‌، هزار باب علم علاوه بر دانش حلال و حـرام کـه از اهـمیت بی‌شماری برخوردار است، شامل علومی گسترده می‌شود، علمی الهی و ویژه‌ که‌ نـمایش‌گر‌ وصایت رسـول خداست.<ref>شاکر، محمدتقی، پژوهشی در روایات الف باب، مجلۀ علوم حدیث، ش 66، ص 169</ref>

*مؤید این کلام، مصادیق و شواهدی‌ از‌ آگاهی‌های نقل شده از حضرت امیر و سایر ائمه(علیهم السلام) اسـت کـه عـلاوه بر مباحث حلال و حرام شامل سایر آگاهی‌ها و علوم‌ مانند:

#از امـام باقر(علیه السلام) نقل‌ شده، وقتی مردی نزد امیرالمومنین(علیه السلام) حدیث نبوی «انا اقاتل علی التـنزیل و عـلیٌّ یـقاتل علی التاویل؛ کارزار من بر‌ سر‌ تنزیل‌ و علی بر تأویل قرآن است»<ref>بصائرالدرجات، ج 1، ص 309</ref> را که از عـمار یـاسر شنیده‌ بود‌، نقل کرد، حضرت امیر فرمودند:<ref>خصال، ج 2، ص 650</ref> «صدق عمار و رب الكعبة! ان هذه عنده لفـی الف كلمـة تـتبع‌ كل‌ كلمة‌ الف كلمة؛ به خدای کعبه قسم! عمار راست گفت. همانا آن (تأویل‌ قرآن‌) در‌ هزار کلمه نـزد مـن است که از پی هر کلمه‌ای هزار کلمه می‌آید.»<ref>شاکر، محمدتقی، پژوهشی در روایات الف باب، مجلۀ علوم حدیث، ش 66، ص 170</ref>

#حضرت امیر در معرفی تعدادی از افـراد خـائن لشکرشان، با استناد به برخورداری‌ از‌ دانـش الف بـاب به مـعرفی‌ مـاهیت‌ و انـدیشه‌های‌ باطل این گروه‌ پرداخـته‌ است.<ref>الخـرائج و الجـرائح، ج 2، ص 746؛ خصال، ج 644، ح 26؛ بصائر الدرجات، ص 306، ح 15</ref> و ... .<ref>ر.ک. بصائر الدرجات، ص 358، ح 14؛ کتاب سلیم، ج 2، ص 801، ح 30</ref>  

*نگاه مجموعی به موارد فوق و مانند آن نشان می‌دهد، انتساب احکام و قضایای ائمه به آبشخور الف باب به عنوان یکی از منابع عـلم خـاص‌ اهل‌ بیت(علیهم السلام) امری متداول در سیره ایـشان‌ بـه‌ شمار می‌آمده است.<ref>شاکر، محمدتقی، پژوهشی در روایات الف باب، مجلۀ علوم حدیث، ش 66، ص 171</ref>  

*از نکات دیگری که روایات به‌ آن‌ اشـاره دارد، آشـکار شدن‌ و ظهور‌ تنها یک باب یا دو باب از آن ابواب برای مردم است.<ref>خصال، ج 2، ص 650، ح 42، ج 2، ص645، ح 25</ref> ایـن امـر نیز علاوه بر گستردگی و عظمت‌ این‌ ابواب، نشان‌ از میزان غیر قابل تصور و مقایسه‌ناپذیر بهره‌مندی اهل بیت(علیهم السلام) از علوم الهی دارد. یونس بن رباط می‌گوید‌ به همراه کامل تمار خدمت امام صادق(علیه السلام) رسـیدیم و حـدیث الف باب‌ را‌ بـر‌ حضرت عرضه نمودیم، ایشان صحت آن را تصدیق نمود. سپس من، با اطمینان از صدور حدیث در ‌‌مقام‌ فهم مفاد آن، سـؤال کردم:<ref>خصال، ج 2، ص 648، ح 37</ref> آیا این ابواب علم برای شیعیان و دوستاران شما‌ آشکار‌ شـده‌ است؟ ایـشان فـرمود: «یک باب یا دو باب آن!» گفتم: فدایت شوم! چرا از هزار هزار‌ باب فضیلت شما تنها یک یا دو بـاب ‌نـقل می‌شود؟ حضرت فرمود: «و ما عسیتُم‌ أن تروُوا من فضلنا‌! ما‌ ترون من فضلنا الا ألفاً غـیر مـعطوفة؛ تـوقع دارید كه شما از فضل ما چه اندازه روایت كنید؟ شما از فضل ما جز یك (حرف) ألف غیر مـتصل (تنها) روایت در دست‌ ندارید. (اشاره به گستردگی فضایل و دانش اهل بیت و انتشار جـزء اندکی از آن میان مردم).»<ref>شاکر، محمدتقی، پژوهشی در روایات الف باب، مجلۀ علوم حدیث، ش 66، ص 172</ref>

==اندیشه خاتمیت و روایات‌ الف‌ باب‌==

*منشأ و مجرای دانش امام به حلال و حرام الهی، استنباط و اجتهاد شخصی نیست. پیشوایان شیعه با‌ توجه دادن به مبادی معرفتی و لزوم مستند و منقح بـودن احکام و فتاوای صادر شده‌ توسط‌ علما‌، منبع معرفتی و آگاهی خود را مستند به کلمات پیامبر می‌دانند.<ref>به عنوان نمونه ر. ک: الاختصاص‌، ص 313‌</ref> از این رو، سرچشمه‌ دانـش‌ پیشوایان شـیعه نسبت به احکام را باید در منشأ روشن و تنها مجرای دریافت‌ احکام‌ شـرعی‌، یـعنی رسول خدا جست و جو نمود. این مطلب از آنجا مهم جلوه‌گر می‌شود که با‌ ختم‌ نبوت جـریان نـزول احـکام و شریعت پایان پذیرفته است و از سوی دیگر، امام‌ دارای‌ شان‌ تشریع و تقنین احـکامی جـدید نـیست. با این باور، این سؤال مطرح می‌شود که امام نسبت‌ به‌ پرسش‌های‌ جدید فـقهی و مـسائل جـدید عملی چگونه تعامل می کند و این پندار را‌ دامن‌ می‌زند که آیا شیعه به مـوضوع خـتم نبوت با نگاهی خدشه انگیز نگاه می‌کند و مکتب تشیّع‌ شؤون‌ پیامبر خاتم را بـه افـرادِ مـعینی پس از ایشان نسبت می دهد‌. از‌ این رو، متّهم به تزلزل در اعتقاد‌ یقینیِ‌ خاتمیّت‌ است و مفهوم خـاتمیّت در ایـن مکتب مفهومی‌ سست‌ و رقیق شده است. هر چند این سؤال نیازمند بررسی زوایـای گـوناگون آن اسـت‌، اما‌ جنبه‏ای که روایات مطرح کننده‌ الف‌ باب می‌ تواند‌ پاسخ‌گوی‌ این پرسش باشد، دارای اهـمیت اسـت‌؛ زیرا‌ بیان‌گر اعتقاد کامل پیشوایان شیعه به جریان ختم شریعت و بهره‌مندی از پاسـخ‌ ایـن‌ شـبهه است. و از سوی دیگر، نقش‌ این منبع علمی برای‌ ائمه‌ را در فرآیند تبیین خاتمیت‌ و تبیینِ‌ شؤون و وظـایف امـام روشـن می‌نماید. دو کانون اصلی مطرح در روایات شیعی عبارت‌اند از‌: صـحیفه یـا کتاب الجامعه و دانش انتقال یافته با یـادکرد الف بـاب. هـمان گونه که روایات دلالت‌ داشت، یکی از پایـه‌های مـعرفتی دانش‌ الف‌ باب‌، آگاهی‌ یافتن‌ امام به احکام‌ و حلال‌ و حرام الهی با دانـش انـتقال یافته از پیامبر به امام عـلی(علیه السلام) اسـت.<ref>شاکر، محمدتقی، پژوهشی در روایات الف باب، مجلۀ علوم حدیث، ش 66، ص 172</ref>

==نکاتی از روایات "الف باب"==

*روایات الف باب مشتمل بر نکات متعددی است که به برخی از آنها اشاره می‌شود:

#از روایات الف باب روشن می‌شود تعلیم پیامبر(صلی الله علیه و آله) به امیرالمؤمنین(علیه السلام) تدریجی نبوده بلکه آن حضرت به شکل دفعی و یکباره همه علوم را به امیرمؤمنان(علیه السلام) به وراثت آموزش داده است. ایشان در بیماری پایان عمرشان، علی(علیه السلام) را فراخواند و در مدت کوتاه هزار حدیث و یا هزار باب و در از دانش را به آن بزرگوار آموخت که هر کدام از آنها خود هزار در را می‌گشاید:<ref>صفار، محمد بن حسن، بصائرالدرجات، ج 1، ص 313</ref> «يَفْتَحُ كُلُّ حَدِيثٍ أَلْفَ بَاب»<ref>ر.ک. [[سید محمد حسین  طباطبایی|طباطبایی، سید محمد حسین]]، در محضر علامه طباطبایی، مرکز اطلاع رسانی غدیر؛ نجارزادگان، فتح الله، شاکر، محمد تقی، محمدی احمدآبادی، حسن، ظاهر و باطن قرآن و مبادی آگاهی امام از آن، فصلنامه معارف قرآنی، ش 14، ص 48</ref>

#عدد هزار در این احادیث خواه عدد تعداد باشد یا تکثیر، دلیل بر گسترش فوق‌العاده ابواب علمی است که پیامبر(صلی الله علیه و آله) به حضرت علی(علیه السلام) آموخت، و نیز اشاره به آن است که این ابواب مشتمل بر یک سلسله اصول کلی بود که از آنها صدها یا هزاران باب دیگر گشوده می‌شد.<ref>ر.ک. ضیاء آبادی، سید محمد، تفسیر سورۀ ابراهیم، ص 249 ـ 253</ref> روایت اصبغ بن نباته از امیرالمؤمنین(علیه السلام) دلالت می‌کند ابواب تعلیمی به آن حضرت، شامل حلال و حرام الهی و آگاهی‌هایی نسبت به گذشته و آینده است.<ref>ابن‌بابویه، محمد بن علی، الأمالی، ج ۲، ص ۶۴۷</ref> این منبع دانش در کنار کتاب جامعه دو منبع اصلی آگاهی کامل امام از حلال و حرام الهی است.<ref>ر.ک. نجارزادگان، فتح الله، شاکر، محمد تقی، محمدی احمدآبادی، حسن، ظاهر و باطن قرآن و مبادی آگاهی امام از آن، فصلنامه معارف قرآنی، ش 14، ص 48</ref> هرچند باید ادعا نمود طبق روایات، تعلیمات پیامبر(صلی الله علیه و آله) به امام علی(علیه السلام) منحصر به این امور نبوده بلکه علومی گسترده را شامل می‌شود.<ref>ر.ک. شاکر، محمد تقی، منابع علم امام در قرآن، فصلنامه امامت پژوهی، ش 6، ص 175 ـ 177</ref>

#از نکات دیگری که روایات به آن اشاره نموده‌اند، آشکار شدن و ظهور تنها یک باب یا دو باب از آن ابواب است.<ref>ابن بابویه، همان، ص۶۴۵ و ۶۵۰؛ صفار، همان، ۳۰۷ و ۳۰۸</ref> این امر نیز دلیلی است بر گستردگی و عظمت این ابواب است.<ref>کلینی، محمد بن یعقوب، کافی، ج ۱، ص ۲۹۷</ref> ابن عباس که راوی روایت "ألف باب" در چند مورد است،<ref>نباطی، صراط المستقيم، ج۲، ص۱۵۱</ref> خود در عظمت این دانش و عجز نسبت به درک و فهم آن می‌گوید: «سمعت من علی حدیثاً لم أدر ما وجهه و لم أنکره، سمعته یقول: ان رسول الله(صلی الله علیه و آله) أسر إلیّ فی مرضه فعلّمنی مفتاح ألف باب من العلم یفتح کل باب ألف باب.»<ref>سلیم بن قیس، كتاب سليم بن قيس، ص۸۰۱</ref>

#درباره اینکه ابواب مترتب بر هر بابی از هزار باب چگونه محقق شده است، چهار دیدگاه مشهور از قدما مطرح است: الف) توسط خود پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله)؛ ب) با تفکر و جستجوی حضرت علی(علیه السلام)؛ ج) با تفکر و جستجوی حضرت علی(علیه السلام)؛ د) شیوه حکم نمودن را به صورت اجمالی تعلیم داده است<ref>نباطی، صراط المستقيم، ج ۳، ص ۲۰۹</ref>.<ref>ر.ک. شاکر، محمد تقی، منابع علم امام در قرآن، فصلنامه امامت پژوهی، ش 6، ص 175 ـ 177</ref>

*الف‌ باب، موضوع روایات‌ فراوانی‌ است که ماهیت، گستره‌ و منشأ‌ بخشی از علم امـام را بـیان می‌کند. کثرت این روایات به گونه‌ای است که از محتوای آنها برداشت تواتر‌ معنوی در زمینۀ دریافت دانش بسیار برداشت می‌شود. تحقق این تحدیث در مدت زمان کوتاه و قراین دیـگر می‌فهماند که هر باب از هزار باب اول، اصل یا مطلب جامع و کاملی را در بر می‌گیرد‌؛ به‌ گونه‌ای که از آن هـزار بـاب دیـگر از علم می‌جوشد. روایات الف باب بیان می‌کنند، یکی از پایه‌های معرفتی دانش الف بـاب، آگـاهی یـافتن امام به احکام و حلال و حرام الهی با دانش انتقال یافته از پیامبر به‌ امام‌ عـلی(علیه السلام) اسـت.<ref>شاکر، محمدتقی، پژوهشی در روایات الف باب، مجلۀ علوم حدیث، ش 66، ص 179</ref>