آیه در قرآن: تفاوت میان نسخهها
←مفهوم آیه
جز (جایگزینی متن - 'آشکار' به 'آشکار') |
|||
| خط ۱۰: | خط ۱۰: | ||
'''[[آیه]]:''' پارهای از حروف یا کلمات یا جملههای [[قرآن]]، واقع در یک [[سوره]] با فاصله معیّن و جدا از قبل و بعد | '''[[آیه]]:''' پارهای از حروف یا کلمات یا جملههای [[قرآن]]، واقع در یک [[سوره]] با فاصله معیّن و جدا از قبل و بعد | ||
==مقدمه== | |||
نشانه [[انقطاع]] و جدایی سخنی از سخن دیگر. اصل این واژه أوَیَة میباشد و نسبت آن أوَویّ است. برخی نیز چون سیبویه اصل آن را أیَیَة بر وزن فَعَلَة میدانند، اما کسانی میگوید اصل و صورت کامل آن آیِیة بر وزن فاعِلة میباشد که حرف دوم یا آخر آن به [[تخفیف]] حذف شده است. برخی هم گفتهاند اصل آن “آیة” بوده که یاء ساکن آن به الف بدل گشته و نسبت آن هم: اَییُّ، أئیُّ و آویُّ است. جمع آن را نیز أیّ، آیایُ و [[آیات]] گفتهاند. علاوه بر اینها، شکل “آیاء” نیز یک بار در [[شعر]] آمده که عدهای آن را جمع الجمیع پنداشته و به شاذ بودن آن اشاره کردهاند. | |||
[[آیه]] در [[کتاب خدا]] عبارت است از گروهی حروف و کلمات که در کنار یکدیگر گرد آمدهاند، و [[آیه قرآن]] را آن به سبب [[آیه]] گفتهاند، که علامتی است برای [[انقطاع]] سخنی از سخن دیگر. نیز به معنی [[جماعت]] است، چنان که گفتهاند: {{عربی|خرج القوم بآياتهم يعني بجماعتهم}} و منظور این است که همگی خارج شدند و کسی را جا نگذاشتند. همچنین به معانی: [[عبرت]]، علامت و امر عجیب و شگفتآور: {{عربی|فلانٌ آية فی کذا}} و نیز به معنی خود شخص: {{عربی|آية الرجل}} "خود آن مرد" به کار رفته است<ref>النهایه فی غریب الحدیث، ج۱، ص۸۷؛ روض الجنان، ج۱، ص۱۱؛ لسان العرب، ج۱۴، ص۶۲.</ref>. عبدالباقی “آیه” را از ریشه “أوی” دانسته و بر اساس شمارههایی که برای صورت مفرد، مثنی (آیتین) و جمع ([[آیات]]) ذکر نموده نشان میدهد که این واژه ۳۸۲ بار در [[قرآن]] به کار رفته است<ref>المعجم المفهرس (۱۸۹۲- ۱۹۵۹ م).</ref>. بحث دیگر این است که آیا این کلمه اصلاً [[عربی]] است، یا جزء لغات [[بیگانه]] وارد شده است؟ آرتور جفری (۱۸۹۲- ۱۹۵۹م) این واژه را جزء لغات [[بیگانه]] دخیل در [[قرآن]] به حساب آورده و میکوشد ثابت کند که این کلمه از طریق [[مسیحیان]] [[سریانی]] به [[عربی]] [[راه]] یافته است<ref>واژههای دخیل، ص۷۲-۷۳.</ref>. به هرحال، این واژه در کتب معرَّبات [[قرآن]] ضبط نشده است. | |||
در اصطلاح [[قرآن کریم]]، [[آیه]]، بخشی از [[کلام]] [[معجز]] [[الهی]] است، برخوردار از مَطلع و مقطع که در [[سورههای قرآن]] مندرج است. برخی گفتهاند یکی از معانی اصطلاحی “آیه” (که آن هم ناشی از معنای نشان و علامت است) کلمات، عبارات و یا جملاتی از [[قرآن]] است که [[سوره]] از آنها تشکیل میگردد و تعداد آنها در هر سورهای معین و توقیفی است. هرکدام از این بخشها، یک علامت است که همانند علائم طبیعی به [[خدای سبحان]] و یا بخشی از [[معارف]] [[اعتقادی]]، [[احکام عملی]] و یا [[اصول اخلاقی]] که منظور [[خداوند]] است، دلالت میکند<ref>المیزان، ج۱۸، ص۱۵۹.</ref>. | |||
از جمله مسائل مورد [[اختلاف]] و مناقشه برانگیز میان [[قاریان]] مشهور [[اسلام]]، عدد [[آیات قرآن]] بوده است. مکتبهای گوناگون [[کوفی]]، مکی، [[مدنی]]، [[بصری]] و شامی هر یک عددی را برگزیدهاند که مطابق [[روایات]] و اخباری بوده که از نظر آنان بر دیگر [[اخبار]] رجحان و مزیتی داشته است. امروزه تعداد [[آیات قرآن]] با نظر [[کوفیان]] انطباق بیشتری دارد تا [[قاریان]] دیگر [[شهرها]]. [[قاریان]] [[مدینه]] دو رقم ۶۰۰۰ و ۶۲۱۴ را به دست دادهاند، [[قاریان]] [[مکه]] شماره [[آیات]] را ۶۲۱۹/۶۲۲۰ به [[روایت]] [[ابن عباس]] از اُبی بن کعب، [[قاریان]] [[شام]] عدد ۶۲۲۵، [[قاریان]] [[بصره]] ۶۲۰۴/۶۲۰۵ [[آیه]] به [[نقل]] از عاصم، و [[قاریان]] [[کوفه]] تعداد [[آیات]] را ۶۲۳۶ ذکر کردهاند<ref>الاتقان، ج۱، ص۲۳۲؛ البیان، ج۱، ص۱۱؛ البرهان فی علوم القرآن، ج۱، ص۲۵۱.</ref> [[طبرسی]] میگوید: صحیحترین اعداد [[آیات قرآن]] که از لحاظ اسناد از دیگر [[روایات]] عالیتر است عدد [[کوفی]] است، زیرا این عدد از [[امیر مؤمنان علی]]{{ع}} مأخوذ است<ref>الاتقان، ج۱، ص۲۳۲.</ref>. اما زرکشی تعداد [[آیات]] را از قول [[علی]]{{ع}} ۶۲۱۸ [[آیه]] گزارش کرده است<ref>الاتقان، ج۱، ص۲۳۲.</ref>. بیشترین شمارهای که در این باره ذکر کردهاند قول [[میبدی]] است که مینویسد: “و بر قول جمهور [[اهل]] [[علم]] شش هزار و ششصد و شصت آیت است<ref>کشف الاسرار، ج۱۰، ص۶۸۲.</ref>. که بدون تردید این عدد بیشتر از نظر سرراستی [[انتخاب]] شده تا واقعیت موجود! شایان توجه است که این [[اختلاف]] در شماره [[آیات قرآن]] نباید در [[ذهن]] [[پژوهشگران]] این شائبه را تقویت نماید که در [[قرآن کریم]] [[تحریف]] رخ داده است! بلکه این [[اختلافها]] ناشی از تفاوت در تقسیمبندی همین حجم موجود (بدون کم و کاست) به تعداد مختلف و شمارههای متفاوت است. | |||
چند مطلب دیگر در مورد [[آیات قرآن]]: | |||
۱. بلندترین و کوتاهترین [[آیه]]: بلندترین [[آیه قرآن]] “آیه دَین” است (بقره / ۲۸۲) که ۲۲۸ کلمه و ۵۴۰ حرف است؛ کوتاهترین [[آیه]] را میتوان “الرحمن” (الرحمن / ۱) یا “مُدهامّتان” (الرحمن / ۶۴) شمرد و نیز آیاتی چون: “والعصر”، “والفجر” یا برخی [[حروف مقطعه]] ابتدای [[سورهها]] که به عنوان آیهای مستقل و دارای شماره هستند مانند: “یس”، “حم” در ۷ [[سوره]]، “طه”، “الم”، “طسم” و... <ref>البرهان فی علوم القرآن، ج۱، ص۲۵۱.</ref>. | |||
٢. اولین و آخرین [[آیات]] نازل شده: رایجترین و صحیحترین نظر در این باره، نظر آن دسته از [[دانشمندان]] است که میگویند [[نخستین آیات]] نازل شده بر [[رسول خدا]]{{صل}} پنج [[آیه]] ابتدای [[سوره علق]] است: {{متن قرآن|اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ * خَلَقَ الْإِنْسَانَ مِنْ عَلَقٍ * اقْرَأْ وَرَبُّكَ الْأَكْرَمُ * الَّذِي عَلَّمَ بِالْقَلَمِ * عَلَّمَ الْإِنْسَانَ مَا لَمْ يَعْلَمْ}}<ref>«بخوان به نام پروردگار خویش که آفرید * آدمی را از خونپارهای فروبسته آفرید * بخوان و (بدان که) پروردگار تو گرامیترین است * همان که با قلم آموزش داد * به انسان آنچه نمیدانست آموخت» سوره علق، آیه ۱-۵.</ref>؛ ولی در مورد آخرین [[آیه]] یا [[آیات]]، [[اختلاف]] نظر بسیار است. برخی، از جمله [[براء بن عازب]] آخرین [[آیه]] را {{متن قرآن|يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلَالَةِ}}<ref>«از تو نظر میخواهند بگو: خداوند برای شما درباره کلاله نظر میدهد» سوره نساء، آیه ۱۷۶.</ref> میدانند؛ [[ابن عباس]] و عُمر میگویند [[آیه ربا]](بقره / ۲۷۸) آخرین [[آیه]] نازل شده است. از اُبی بن کعب گزارش شده که گفته است: آخرین آیهای که نازل گشت {{متن قرآن|لَقَدْ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ...}}<ref>«بیگمان پیامبری از (میان) خودتان نزد شما آمده است.».. سوره توبه، آیه ۱۲۸.</ref> میباشد. | |||
از اُمّ سلمه هم [[روایت]] شده که گفته است: آخرین آیهای که نازل شد این [[آیه]] بود: {{متن قرآن|فَاسْتَجَابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ أَنِّي لَا أُضِيعُ عَمَلَ عَامِلٍ...}}<ref>«آنگاه پروردگارشان به آنان پاسخ داد که: من پاداش انجام دهنده هیچ کاری را از شما چه مرد و چه زن- که همانند یکدیگرید- تباه نمیگردانم» سوره آل عمران، آیه ۱۹۵.</ref> قویترین گفتهها در این باره که همگی منقول از [[ابن عباس]] هستند، آخرین [[آیه]] را: {{متن قرآن|وَاتَّقُوا يَوْمًا تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ}}<ref>«و از روزی پروا کنید که در آن به سوی خداوند بازگردانده میشوید آنگاه به هر کس پاداش آنچه انجام داده است تمام خواهند داد و به آنان ستم نخواهد رفت» سوره بقره، آیه ۲۸۱.</ref> گزارش میکنند<ref>ترجمه الاتقان، ج۱، ص۱۰۶.</ref>. | |||
۳. [[آیات]] صاحب عنوان: تعداد بسیاری از [[آیات قرآن]] در سورههای مختلف از نامهای ویژهای برخوردار شدهاند که درباره [[خواندن]]، [[حفظ]] کردن، [[نوشتن]] و همراه خود داشتن برخی از آنها [[احادیث]] و سخنانی در میان [[مردم]] رایج است که البته برخی مستند و برخی غیر مستند هستند. بعضی از این [[آیات]] که نامی ویژه دارند عبارتند از: [[آیه اخوت]] (حجرات / ۱۰)، [[آیه]] إفک ([[نور]] / ۱۱ تا چند [[آیه]] بعد)، [[آیه امانت]] ([[احزاب]] / ۷۲)، [[آیه تبلیغ]] ([[مائده]] / ۶۷)، [[آیه تطهیر]] ([[احزاب]] / ۳۳)، [[آیه حفظ]] (حجر / ۹)، [[آیه خمس]] ([[انفال]] / ۴۲)، [[آیه سیف]] / [[قتال]] ([[توبه]] / ۵)، [[آیه ظهار]] ([[مجادله]] / ۲)، [[آیه]] [[قصاص]] (بقره / ۱۷۹)، [[آیة الکرسی]] (بقره / ۲۵۵)، أیه [[لیلة المبیت]] (بقره / ۲۰۷)، [[آیه مباهله]] ([[آل عمران]] / ۶۱)، [[آیه]] [[مواریث]] [[ارث]] / [[میراث]] ([[نساء]] / ۱۱)، [[آیه مودت]] / ذیالقربی ([[شوری]] / ۳۳)، [[آیه نجوی]] ([[مجادله]] / ۱۲)، [[آیه نسخ]] (بقره / ۱۰۶)، [[آیه نفر]] - کوچ ([[توبه]] / ۱۲۲)، [[آیه نور]] ([[نور]] / ۳۵)، [[آیه]] وَ ان یَکاد ([[قلم]]/ ۵۱)، [[آیه وصیت]] ([[مائده]] / ۱۰۶)، [[آیه ولایت]] ([[مائده]] / ۵۵) و...؛ | |||
۴. [[آیات مکی و مدنی]] و کیفیت [[شناخت]] آنها: [[شناخت]] [[آیات]] و سور [[مکی و مدنی]] در [[تاریخ قرآن]]، خالی از اهمیت و فایده نیست. به این سبب زمینه عدهای از [[دانشمندان]] [[مسلمان]] کتابهای مستقل و جداگانهای در این زمینه به [[نگارش]] در آوردهاند که [[سیوطی]] از دو نفر ایشان به نامهای مکی و عزالدینی یاد میکند. از جمله فوایدی که از [[شناخت]] [[آیات مکی و مدنی]] برای شخص حاصل میگردد این است که یک محقق به گامهایی که [[اسلام]] در [[دعوت]] عام خود برداشته - و این گامها با حوادث و شرایطء همزمان و هماهنگ بوده - و نیز به هماهنگی این [[دعوت]] با محیط [[عربی]]، اعم از [[مکه]] و [[مدینه]] و [[شهر]] و بیابان، [[آگاهی]] مییابد. | |||
یکی از فواید اینگونه [[شناخت]] این است که پژوهشگر از تقدم و تأخر زمانی در [[نزول]] [[آیات]] واقف میگردد و در نتیجه [[آیات]] [[ناسخ]] و مُخَصِّص را خواهد [[شناخت]]<ref>ترجمه الاتقان، ج۱، ص۴۵.</ref>. وی سپس به [[نقل]] از [[ابوالقاسم]] [[حسن]] بن [[حبیب]] [[نیشابوری]] در کتاب التنبیه [[علی]] [[فضل]] [[علوم]] القرآن میگوید: “شریفترین [[علوم قرآن]]، [[علوم]] و معارفی است که ذیلاً یاد میشود...” و بیست و پنج وجه را ذکر میکند از جمله: | |||
۱. دانستن آن قسمت از [[قرآن]] که در [[مکه]] نازل شده و قاعدتاً باید مکی باشد. | |||
۲. آن بخش از [[قرآن]] که در [[مدینه]] نازل گشته و قاعدتاً [[مدنی]] است. | |||
۳. آیاتی که در [[مکه]]، ولی درباره [[اهل]] [[مدینه]] نازل شده است. | |||
۴. آیاتی که در [[مدینه]]، ولی درباره [[اهل مکه]] نازل شده است. | |||
۵. آیاتی که شبیه [[نزول]] مکی است در [[آیات]] [[مدنی]]. | |||
۶. آیاتی که شبیه [[نزول]] مکی است در [[آیات]] [[مدنی]]. | |||
۷. آیاتی که در حُدیبیه نازل شده. | |||
۸. [[آیات]] مکی در سورههای [[مدنی]]. | |||
۹. [[آیات]] [[مدنی]] در سورههای مکی. | |||
۱۰. آیاتی که به طور مجمل نازل گردیده است. | |||
در پایان چنین میافزاید: این بیست و پنج وجه در مورد [[نزول قرآن]] به چشم میخورد، اگر کسی به این وجوه آشنایی نداشته باشد و آنها را از یکدیگر تشخیص ندهد روا نیست که درباره [[کتاب خدا]] [[سخن]] بگوید. | |||
[[اندیشمندان]] [[علوم قرآنی]] برای [[شناخت]] [[آیات]] و سور [[مکی و مدنی]] از یکدیگر چند ملاک را ذکر کردهاند که عبارتند از: | |||
الف. آیاتی که پیش از [[هجرت]] نازل شده مکی و آیاتی که پس از [[هجرت]] نازل گردیده [[مدنی]] نامیده میشود، چه در [[شهر]] [[مکه]] نازل شده باشد و چه در [[مدینه]]. | |||
ب. آنچه در [[مکه]] نازل شده و آنچه در [[راه]] [[مدینه]] [به هنگام [[هجرت]]] فرود آمده، مکی شمرده میشود، اما آیاتی که در سفرها بر [[پیامبر اکرم]]{{صل}} نازل گردیده - پس از آنکه به [[مدینه]] [[هجرت]] فرمود - [[مدنی]] است. | |||
ج. آیاتی که در [[مکه]] نازل شده - گرچه بعد از [[هجرت]] باشد- مکی است و آیاتی که در [[مدینه]] نازل گشته [[مدنی]] میباشد. | |||
د. آیاتی را مکی میگویند که خطاب به [[اهل مکه]] باشد و آیاتی را [[مدنی]] نامند که خطاب به [[اهل]] [[مدینه]] باشد<ref>ترجمه الاتقان، ج۱، ص۴۷.</ref>. | |||
علاوه بر اینها خصوصیات دیگری نیز برای تشخیص [[آیات]] مکی از [[آیات]] [[مدنی]] برشمردهاند: | |||
۱. هر آیهای که حاوی عبارت {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا النَّاسُ}} بود مکی و هر آیهای که شامل عبارت {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا}} بود [[مدنی]] است. | |||
۲. آیاتی که در سورههایی قرار دارند و آن [[سورهها]] با [[حروف مقطعه]] آغاز میگردند، مکی هستند مگر در دو [[سوره بقره]] و [[آل عمران]]. | |||
۳. آیاتی که دارای [[سجده]] و یا لفظ (کلّا) و [[سوگند]] میباشند، مکی هستند. | |||
۴. آیاتی که حاوی [[فرمان]] [[جهاد]]، [[احکام]]، حدود و فرائضاند، [[مدنی]] به شمار میآیند. | |||
۵. آیاتی که شامل موضوع [[مجادله]] با [[اهل کتاب]] بوده و یا از [[منافقین]] یاد میکنند - جز در [[سوره عنکبوت]] ۔ [[مدنی]] محسوب میگردند<ref>تاریخ قرآن کریم، ص۷۸-۷۶.</ref>. | |||
==مفهوم [[آیه]]== | ==مفهوم [[آیه]]== | ||
| خط ۲۱: | خط ۵۶: | ||
#شگفتی؛ | #شگفتی؛ | ||
#نشانه<ref>البرهان فی علوم القرآن، ج ۱، ص ۳۶۳.</ref>؛ | #نشانه<ref>البرهان فی علوم القرآن، ج ۱، ص ۳۶۳.</ref>؛ | ||
#چیزی که برای رسیدن به [[هدف]] و مقصودی مورد توجّه و وسیله قرار گیرد<ref>التحقیق، ج ۱، ص ۱۷۲، «آیه».</ref>. | #چیزی که برای رسیدن به [[هدف]] و مقصودی مورد توجّه و وسیله قرار گیرد<ref>التحقیق، ج ۱، ص ۱۷۲، «آیه».</ref>. | ||
==[[آیه]] در [[قرآن]]== | ==[[آیه]] در [[قرآن]]== | ||