بدون خلاصۀ ویرایش
(←مقدمه) |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۸: | خط ۸: | ||
: <div style="background-color: rgb(206,242, 299); text-align:center; font-size: 85%; font-weight: normal;">در این باره، تعداد بسیاری از پرسشهای عمومی و مصداقی مرتبط، وجود دارند که در مدخل '''[[بارداری (پرسش)]]''' قابل دسترسی خواهند بود.</div> | : <div style="background-color: rgb(206,242, 299); text-align:center; font-size: 85%; font-weight: normal;">در این باره، تعداد بسیاری از پرسشهای عمومی و مصداقی مرتبط، وجود دارند که در مدخل '''[[بارداری (پرسش)]]''' قابل دسترسی خواهند بود.</div> | ||
<div style="padding: 0.4em 0em 0.0em;"> | <div style="padding: 0.4em 0em 0.0em;"> | ||
==مقدمه== | |||
این واژه اسم مصدر از "بارداشتن" به معنای حاملگی و جنین داری است <ref>لغتنامه، ج ۳، ص ۳۴۷۵؛ فرهنگ فارسی، ج ۱، ص ۴۴۹، «بارداشتن».</ref> و در اصطلاح دقیق پزشکی، حمل جنینِ در حال [[تکامل]] در [[رحم]] [[مادر]] است که از [[زمان]] لقاح و شکلگیری تخم تا [[تولد]] جنین ادامه دارد <ref>فرهنگ توصیفی واژههای پزشکی، ص ۶۵۵؛ زنان و مامائی، ص ۶۷. </ref> و با آثار و علایم ویژهای همراه است. <ref>بهداشت و تنظیم خانواده، ص۱۰۱، ۱۰۹؛ بیماریهای زنان و مامائی، ص ۴۵ - ۴۷. </ref> | |||
بارداری در [[قرآن]] با واژههایی چون "حمل" و مشتقات آن {{متن قرآن|هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ وَجَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا لِيَسْكُنَ إِلَيْهَا فَلَمَّا تَغَشَّاهَا حَمَلَتْ حَمْلًا خَفِيفًا فَمَرَّتْ بِهِ فَلَمَّا أَثْقَلَتْ دَعَوَا اللَّهَ رَبَّهُمَا لَئِنْ آتَيْتَنَا صَالِحًا لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ}}<ref>«اوست که شما را از تنی یگانه آفرید و از (خود) او همسرش را پدید آورد تا بدو آرامش یابد و چون با او آمیزش کرد، همسرش باری سبک برگرفت آنگاه (چندی) با او به سر آورد تا چون گرانبار شد، خداوند- پروردگارشان- را خواندند که: اگر به ما (فرزند) شایستهای بدهی به یقین از سپاسگزاران خواهیم بود» سوره اعراف، آیه ۱۸۹.</ref>، {{متن قرآن|اللَّهُ يَعْلَمُ مَا تَحْمِلُ كُلُّ أُنْثَى وَمَا تَغِيضُ الْأَرْحَامُ وَمَا تَزْدَادُ وَكُلُّ شَيْءٍ عِنْدَهُ بِمِقْدَارٍ}}<ref>«و خداوند میداند که هر مادینه چه در شکم دارد و بچّهدانها چه میکاهند و چه میافزایند و هر چیز نزد او اندازهای دارد» سوره رعد، آیه ۸.</ref>، {{متن قرآن|فَأَتَتْ بِهِ قَوْمَهَا تَحْمِلُهُ قَالُوا يَا مَرْيَمُ لَقَدْ جِئْتِ شَيْئًا فَرِيًّا}}<ref>«سپس در حالی که او را در آغوش داشت نزد قوم خویش آوردش گفتند: ای مریم! بیگمان چیز ناپسند شگفتی پیش آوردهای» سوره مریم، آیه ۲۷.</ref>، {{متن قرآن|وَوَصَّيْنَا الْإِنْسَانَ بِوَالِدَيْهِ حَمَلَتْهُ أُمُّهُ وَهْنًا عَلَى وَهْنٍ وَفِصَالُهُ فِي عَامَيْنِ أَنِ اشْكُرْ لِي وَلِوَالِدَيْكَ إِلَيَّ الْمَصِيرُ}}<ref>«و به انسان درباره پدر و مادرش سفارش کردیم- مادرش او را با سستی در پی سستی بارداری کرد و زمان شیر خوارگی وی دو سال بود- که مرا و پدر و مادرت را سپاس بگزار (که) بازگشت (همه) به سوی من است» سوره لقمان، آیه ۱۴.</ref>، {{متن قرآن|وَوَصَّيْنَا الْإِنْسَانَ بِوَالِدَيْهِ إِحْسَانًا حَمَلَتْهُ أُمُّهُ كُرْهًا وَوَضَعَتْهُ كُرْهًا وَحَمْلُهُ وَفِصَالُهُ ثَلَاثُونَ شَهْرًا حَتَّى إِذَا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَبَلَغَ أَرْبَعِينَ سَنَةً قَالَ رَبِّ أَوْزِعْنِي أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ الَّتِي أَنْعَمْتَ عَلَيَّ وَعَلَى وَالِدَيَّ وَأَنْ أَعْمَلَ صَالِحًا تَرْضَاهُ وَأَصْلِحْ لِي فِي ذُرِّيَّتِي إِنِّي تُبْتُ إِلَيْكَ وَإِنِّي مِنَ الْمُسْلِمِينَ}}<ref>«و به آدمی سپردهایم که به پدر و مادرش نیکی کند؛ مادرش او را به دشواری آبستن بوده و به دشواری زاده است- و بارداری و از شیر گرفتنش سی ماه است- تا چون به رشد کامل رسد و چهل ساله شود بگوید: پروردگارا در دلم افکن تا نعمتت را که به من و پدر و مادرم بخشیدهای سپاس بگزارم و کردار شایستهای که تو را خشنود کند به جای آرم و برای من، در دودمانم شایستگی نه که من به سوی تو بازگشتهام و من از فرمانبردارانم» سوره احقاف، آیه ۱۵.</ref>، {{متن قرآن|وَاللَّائِي يَئِسْنَ مِنَ الْمَحِيضِ مِنْ نِسَائِكُمْ إِنِ ارْتَبْتُمْ فَعِدَّتُهُنَّ ثَلَاثَةُ أَشْهُرٍ وَاللَّائِي لَمْ يَحِضْنَ وَأُولَاتُ الْأَحْمَالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مِنْ أَمْرِهِ يُسْرًا}}<ref>«و آن زنانتان که از حیض ناامیدند اگر در کارشان تردید دارید، عده آنان سه ماه است (نیز) عدّه زنانی که حیض ندیدهاند؛ و عدّه زنان باردار این است که بزایند و هر که از خداوند پروا کند برای او در کار وی آسانی پدید میآورد» سوره طلاق، آیه ۴.</ref>، {{متن قرآن|أَسْكِنُوهُنَّ مِنْ حَيْثُ سَكَنْتُمْ مِنْ وُجْدِكُمْ وَلَا تُضَارُّوهُنَّ لِتُضَيِّقُوا عَلَيْهِنَّ وَإِنْ كُنَّ أُولَاتِ حَمْلٍ فَأَنْفِقُوا عَلَيْهِنَّ حَتَّى يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ فَإِنْ أَرْضَعْنَ لَكُمْ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ وَأْتَمِرُوا بَيْنَكُمْ بِمَعْرُوفٍ وَإِنْ تَعَاسَرْتُمْ فَسَتُرْضِعُ لَهُ أُخْرَى}}<ref>«آنان را در همانجا که خود به اندازه توانگریتان جای دارید، جا دهید و به آنها زیان مرسانید برای آنکه (زندگی را) برایشان تنگ گیرید و اگر باردارند به آنان نفقه دهید تا هنگامی که بزایند و اگر برای شما (به نوزاد) شیر دهند مزدشان را بپردازید و میان خویش به شایستگی رایزنی کنید و اگر (در توافق) دشواری دارید دیگری او را شیر دهد» سوره طلاق، آیه ۶.</ref> و تعابیری دیگر، از جمله: {{متن قرآن| مَا فِي بَطْنِي }}<ref>« آنچه در شکم دارم » سوره آل عمران، آیه ۳۵.</ref>، {{متن قرآن| مَا خَلَقَ اللَّهُ فِي أَرْحَامِهِنَّ }}<ref>« آنچه خداوند در زهدانشان آفریده است » سوره بقره، آیه ۲۲۸.</ref> و نیز {{متن قرآن|ثَمَانِيَةَ أَزْوَاجٍ مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْنِ قُلْ آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحَامُ الْأُنْثَيَيْنِ نَبِّئُونِي بِعِلْمٍ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ}}<ref>«هشت نر و ماده : از گوسفند دو (تا) و از بز دو (تا، بیافرید)؛ بگو آیا دو نر را حرام کرده است یا دو ماده را؟ یا آنچه را زهدانهای آن دو ماده در بر دارد؟ (بگو) مرا از روی دانش آگاه سازید اگر راستگویید؟» سوره انعام، آیه ۱۴۳.</ref>، {{متن قرآن|وَمِنَ الْإِبِلِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْبَقَرِ اثْنَيْنِ قُلْ آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحَامُ الْأُنْثَيَيْنِ أَمْ كُنْتُمْ شُهَدَاءَ إِذْ وَصَّاكُمُ اللَّهُ بِهَذَا فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا لِيُضِلَّ النَّاسَ بِغَيْرِ عِلْمٍ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ}}<ref>«و از شتر دو (تا) و از گاو دو (تا)؛ بگو آیا آن دو نر را حرام کرده است یا آن دو ماده را یا آنچه را که زهدانهای آن دو ماده دربردارد؟ آیا هنگامی که خداوند این (امر) را به شما سفارش میکرد حضور داشتید؟ پس ستمگرتر از کسی که بر خداوند دروغ میبندد تا با نادان» سوره انعام، آیه ۱۴۴.</ref> مطرح شده است. در این [[آیات]] ضمن اشاره به بارداری حیوانات، بیشتر از بارداری [[انسان]] [[سخن]] به میان آمده و از جمله به شیوهها و موانع بارداری، ویژگیهای بارداری و شماری از [[احکام فقهی]] مرتبط با آن اشاره شده است.<ref>[[سید جعفر صادقی فدکی |صادقی فدکی، سید جعفر]]، [[بارداری (مقاله)|مقاله «بارداری»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۵ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم ]]، ج۵.</ref> | |||
==بارداری از [[آیات الهی]]== | |||
از جمله حکمتهای طرح موضوعات طبیعی در [[قرآن کریم]]، جلب توجه انسان به امور ماورای طبیعی و سرچشمه [[آفرینش]] است. در آیات متعددی که از بارداری سخن به میان آمده، منشأ [[خلقت جهان]] [[اوصاف الهی]] همچون [[علم]] و [[قدرت خداوند]] [[یادآوری]] شده است. در برخی آیات، بر [[علم خداوند]] به آنچه در رحم [[مادران]] وجود دارد و نیز زمان وضع حمل تأکید شده است: {{متن قرآن| اللَّهُ يَعْلَمُ مَا تَحْمِلُ كُلُّ أُنثَى وَمَا تَغِيضُ الأَرْحَامُ وَمَا تَزْدَادُ وَكُلُّ شَيْءٍ عِندَهُ بِمِقْدَارٍ عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ الْكَبِيرُ الْمُتَعَالِ }}<ref>«و خداوند میداند که هر مادینه چه در شکم دارد و بچّهدانها چه میکاهند و چه میافزایند و هر چیز نزد او اندازهای دارد (خداوند) دانای نهان و آشکار، بزرگ والاست» سوره رعد، آیه ۸-۹.</ref>، {{متن قرآن|إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَيُنَزِّلُ الْغَيْثَ وَيَعْلَمُ مَا فِي الْأَرْحَامِ وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ مَاذَا تَكْسِبُ غَدًا وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ}}<ref>«بیگمان، تنها خداوند است که دانش رستخیز نزد اوست و او باران را فرو میفرستد و از آنچه در زهدانهاست آگاه است و هیچ کس نمیداند فردا چه به دست خواهد آورد و هیچ کس نمیداند در کدام سرزمین خواهد مرد؛ بیگمان خداوند دانایی آگاه است» سوره لقمان، آیه ۳۴.</ref>، {{متن قرآن|وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ جَعَلَكُمْ أَزْوَاجًا وَمَا تَحْمِلُ مِنْ أُنْثَى وَلَا تَضَعُ إِلَّا بِعِلْمِهِ وَمَا يُعَمَّرُ مِنْ مُعَمَّرٍ وَلَا يُنْقَصُ مِنْ عُمُرِهِ إِلَّا فِي كِتَابٍ إِنَّ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ}}<ref>«و خداوند شما را از خاکی آفرید سپس از نطفهای، آنگاه شما را جفتهایی (نر و ماده) قرار داد و هیچ مادینهای باردار نمیگردد و نمیزاید مگر با آگاهی وی و هیچ سالمندی کهنسال نمیگردد و از عمر کسی کم نمیشود مگر که در کتابی آمده است؛ بیگمان این بر خداوند آسا» سوره فاطر، آیه ۱۱.</ref> و نیز {{متن قرآن|إِلَيْهِ يُرَدُّ عِلْمُ السَّاعَةِ وَمَا تَخْرُجُ مِنْ ثَمَرَاتٍ مِنْ أَكْمَامِهَا وَمَا تَحْمِلُ مِنْ أُنْثَى وَلَا تَضَعُ إِلَّا بِعِلْمِهِ وَيَوْمَ يُنَادِيهِمْ أَيْنَ شُرَكَائِي قَالُوا آذَنَّاكَ مَا مِنَّا مِنْ شَهِيدٍ}}<ref>«دانش رستخیز بدو بازگردانده میشود و هیچ میوهای از غلاف شکوفههایش برنمیآید و هیچ مادینهای باردار نمیگردد و نمیزاید مگر با آگاهی وی و روزی که آنان را ندا دهد که شریکهای من (که ادعا میکردید) کجایند؟ میگویند: به تو اعلام کرده بودیم که هیچ یک از ما گواه نیست» سوره فصلت، آیه ۴۷.</ref> | |||
در آیاتی دیگر، ضمن اشاره به فرآیند شکلگیری و [[رشد]] جنین و بارداری [[انسان]]، [[قدرت الهی]] [[یادآوری]] شده و بارداری نشانهای بر [[حقانیت]] [[معاد]] و [[رستاخیز]] [[انسان]] در [[قیامت]] خوانده شده است: {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِنَ الْبَعْثِ فَإِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ثُمَّ مِنْ مُضْغَةٍ مُخَلَّقَةٍ وَغَيْرِ مُخَلَّقَةٍ لِنُبَيِّنَ لَكُمْ وَنُقِرُّ فِي الْأَرْحَامِ مَا نَشَاءُ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى ثُمَّ نُخْرِجُكُمْ طِفْلًا ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّكُمْ وَمِنْكُمْ مَنْ يُتَوَفَّى وَمِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ إِلَى أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِكَيْلَا يَعْلَمَ مِنْ بَعْدِ عِلْمٍ شَيْئًا وَتَرَى الْأَرْضَ هَامِدَةً فَإِذَا أَنْزَلْنَا عَلَيْهَا الْمَاءَ اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ وَأَنْبَتَتْ مِنْ كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ وَأَنَّهُ يُحْيِي الْمَوْتَى وَأَنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ}}<ref>«ای مردم! اگر در رستخیز تردیدی دارید (بنگرید که) ما شما را از خاکی آفریدیم آنگاه از نطفهای سپس از دلمه خونی سرانجام از گوشتپارهای به اندام یا بیاندام تا (حق را) برایتان روشن داریم و در زهدانها آنچه را بخواهیم تا زمانی معیّن استوار میداریم سپس شما را که کودکی شدهاید بیرون میآوریم سپس تا به برنایی برسید؛ و جان برخی از شما را میگیرند و برخی دیگر را به فرودینترین سالهای زندگانی باز میگردانند تا آنجا که پس از دانستن، چیزی نداند و زمین را سترون میبینی و چون بدان آب فرو فرستیم فرا میجنبد و برمیآید و هر گونه گیاه شادابی میرویاند آن، بدین روست که خداوند است که راستین است و اینکه او مردگان را زنده میکند و اینکه او بر هر کاری تواناست» سوره حج، آیه ۵-۶.</ref> و نیز {{متن قرآن|وَلَقَدْ خَلَقْنَا الإِنسَانَ مِن سُلالَةٍ مِّن طِينٍ ثُمَّ جَعَلْنَاهُ نُطْفَةً فِي قَرَارٍ مَّكِينٍ ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ فَتَبَارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِينَ}}<ref>«و بیگمان ما انسان را از چکیدهای از گل آفریدیم سپس او را نطفهای در جایگاهی استوار نهادیم. سپس نطفه را خونی بسته و آنگاه خون بسته را گوشتپارهای و گوشتپاره را استخوانهایی آفریدیم پس از آن بر استخوانها گوشت پوشاندیم سپس آن را آفرینشی دیگر دادیم؛ پس بزرگوار است خداوند که نیکوترین آفریدگاران است» سوره مؤمنون، آیه ۱۲-۱۴.</ref>، {{متن قرآن|هُوَ الَّذِي يُصَوِّرُكُمْ فِي الْأَرْحَامِ كَيْفَ يَشَاءُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ}}<ref>«اوست که هر گونه بخواهد شما را در زهدانها چهرهنگاری میکند. هیچ خدایی نیست جز او که پیروزمند فرزانه است» سوره آل عمران، آیه ۶.</ref> و نیز {{متن قرآن|خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا وَأَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ الْأَنْعَامِ ثَمَانِيَةَ أَزْوَاجٍ يَخْلُقُكُمْ فِي بُطُونِ أُمَّهَاتِكُمْ خَلْقًا مِنْ بَعْدِ خَلْقٍ فِي ظُلُمَاتٍ ثَلَاثٍ ذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ لَهُ الْمُلْكُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ فَأَنَّى تُصْرَفُونَ}}<ref>«شما را از تنی یگانه آفرید سپس از او همسرش را پدید آورد و از چارپایان هشت تا (نر و ماده) آفرید؛ شما را در شکم مادرانتان با آفرینشی از پس آفرینشی دیگر در تاریکیهایی سهگانه میآفریند؛ این خداوند پروردگار شماست که فرمانفرمایی از آن اوست؛ هیچ خدایی جز او نیست پس چگونه (از حق) بازگردانده میشوید؟» سوره زمر، آیه ۶.</ref>.<ref>نمونه، ج ۱۴، ص ۱۷ ـ ۱۹. </ref>.<ref>[[سید جعفر صادقی فدکی |صادقی فدکی، سید جعفر]]، [[بارداری (مقاله)|مقاله «بارداری»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۵ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم ]]، ج۵.</ref> | |||
==راههای بارداری== | |||
در [[قرآن کریم]] به طور کلی دو روش بارداری مورد توجه قرار گرفته است: | |||
===بارداری طبیعی=== | |||
در چند [[آیه]] به روش عادیِ باردار شدن جنس مؤنث که آمیزش جنسی با جنس [[مذکر]] است اشاره شده؛ از جمله در آیه {{متن قرآن|هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ وَجَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا لِيَسْكُنَ إِلَيْهَا فَلَمَّا تَغَشَّاهَا حَمَلَتْ حَمْلًا خَفِيفًا فَمَرَّتْ بِهِ فَلَمَّا أَثْقَلَتْ دَعَوَا اللَّهَ رَبَّهُمَا لَئِنْ آتَيْتَنَا صَالِحًا لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ}}<ref>«اوست که شما را از تنی یگانه آفرید و از (خود) او همسرش را پدید آورد تا بدو آرامش یابد و چون با او آمیزش کرد، همسرش باری سبک برگرفت آنگاه (چندی) با او به سر آورد تا چون گرانبار شد، خداوند- پروردگارشان- را خواندند که: اگر به ما (فرزند) شایستهای بدهی به یقین از سپاسگزاران خواهیم بود» سوره اعراف، آیه ۱۸۹.</ref> از نحوه بارداری حوّا سخن به میان آمده است<ref>مجمع البیان، ج ۴، ص ۷۸۱؛ التفسیر الکبیر، ج ۵، ص ۴۲۸ ـ ۴۲۹. </ref>. | |||
البته برخی [[مفسران]] این آیه را مربوط به نوع انسان میدانند؛ نه خصوص [[حضرت]] حوّا. <ref>المیزان، ج ۸، ص ۳۷۴؛ نمونه، ج ۷، ص ۴۹. </ref> در [[آیات]] مربوط به [[حضرت مریم]]{{ع}} نیز با تعبیر {{متن قرآن|لَمْ يَمْسَسْنِي بَشَرٌ }}<ref>« بشری به من دست نزده است؟» سوره آل عمران، آیه ۴۷.</ref> و نیز {{متن قرآن|قَالَتْ أَنَّى يَكُونُ لِي غُلَامٌ وَلَمْ يَمْسَسْنِي بَشَرٌ وَلَمْ أَكُ بَغِيًّا}}<ref>«گفت: چگونه مرا پسری تواند بود که بشری به من دست نزده است و بدکاره هم نبودهام» سوره مریم، آیه ۲۰.</ref> به این شیوه بارداری اشاره شده است؛<ref>نمونه، ج ۲، ص ۵۵۱؛ ج ۱۳، ص ۳۵. </ref> همچنین میتوان آیاتی را که ضمن اشاره کنایی به [[آفرینش]] زوجین یا مباشرت آنها از بقای [[نسل]] سخن به میان آورده، به گونهای مشعر به این موضوع دانست؛ مانند [[آیه]] {{متن قرآن|نِسَاؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ وَقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ مُلَاقُوهُ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ}}<ref>«همسرانتان کشتگاه شمایند، هر جا (و هر گاه) که خواهید به کشتگاه خود درآیید؛ و برای خویش (توشه نیک) پیش فرستید، و از خداوند پروا کنید و بدانید که (روزی) به لقای وی خواهید رسید و (آن روز را) به مؤمنان بشارت ده!» سوره بقره، آیه ۲۲۳.</ref> و {{متن قرآن|فَاطِرُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا وَمِنَ الْأَنْعَامِ أَزْوَاجًا يَذْرَؤُكُمْ فِيهِ لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ}}<ref>«پدیدآورنده آسمانها و زمین است، برای شما از خودتان همسرانی آفرید و (نیز) از چارپایان جفتهایی (پدید آورد)، شما را با آن (آفریدن جفت) افزون میگرداند، چیزی مانند او نیست و او شنوای بیناست» سوره شوری، آیه ۱۱.</ref>.<ref>الکشاف، ج ۱، ص ۲۶۶؛ تفسیر قرطبی، ج ۱۶، ص ۷؛ المیزان، ج ۲، ص ۲۱۳. </ref> | |||
[[قرآن]] از مراحل ابتدایی بارداری در آیه {{متن قرآن|هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ وَجَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا لِيَسْكُنَ إِلَيْهَا فَلَمَّا تَغَشَّاهَا حَمَلَتْ حَمْلًا خَفِيفًا فَمَرَّتْ بِهِ فَلَمَّا أَثْقَلَتْ دَعَوَا اللَّهَ رَبَّهُمَا لَئِنْ آتَيْتَنَا صَالِحًا لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ}}<ref>«اوست که شما را از تنی یگانه آفرید و از (خود) او همسرش را پدید آورد تا بدو آرامش یابد و چون با او آمیزش کرد، همسرش باری سبک برگرفت آنگاه (چندی) با او به سر آورد تا چون گرانبار شد، خداوند- پروردگارشان- را خواندند که: اگر به ما (فرزند) شایستهای بدهی به یقین از سپاسگزاران خواهیم بود» سوره اعراف، آیه ۱۸۹.</ref> تعبیر به بار سبک: {{متن قرآن|حَمْلًا خَفِيفًا}} کرده که مراد از آن به نظر [[مفسران]] مراحل نطفه، علقه و مضغه بودن جنین در دوران بارداری است <ref>روح المعانی، مج ۶، ج ۹، ص ۲۰۱؛ المنیر، ج ۹، ص ۲۰۱. </ref> و مراد از سنگین شدن حمل در این آیه، مراحل بعدیِ بارداری یعنی رویش استخوانها و پوشانده شدن آن با گوشت و دمیدن [[روح]] در آن به [[قدرت الهی]] است. در آیاتی دیگر به مراحل گوناگون بارداری اشاره شده است؛ از جمله [[آیات]] {{متن قرآن|ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ أَنْشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ فَتَبَارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِينَ}}<ref>«سپس نطفه را خونی بسته و آنگاه خون بسته را گوشتپارهای و گوشتپاره را استخوانهایی آفریدیم پس از آن بر استخوانها گوشت پوشاندیم سپس آن را آفرینشی دیگر دادیم؛ پس بزرگوار است خداوند که نیکوترین آفریدگاران است» سوره مؤمنون، آیه ۱۴.</ref> و {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِنَ الْبَعْثِ فَإِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ثُمَّ مِنْ مُضْغَةٍ مُخَلَّقَةٍ وَغَيْرِ مُخَلَّقَةٍ لِنُبَيِّنَ لَكُمْ وَنُقِرُّ فِي الْأَرْحَامِ مَا نَشَاءُ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى ثُمَّ نُخْرِجُكُمْ طِفْلًا ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّكُمْ وَمِنْكُمْ مَنْ يُتَوَفَّى وَمِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ إِلَى أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِكَيْلَا يَعْلَمَ مِنْ بَعْدِ عِلْمٍ شَيْئًا وَتَرَى الْأَرْضَ هَامِدَةً فَإِذَا أَنْزَلْنَا عَلَيْهَا الْمَاءَ اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ وَأَنْبَتَتْ مِنْ كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ}}<ref>«ای مردم! اگر در رستخیز تردیدی دارید (بنگرید که) ما شما را از خاکی آفریدیم آنگاه از نطفهای سپس از دلمه خونی سرانجام از گوشتپارهای به اندام یا بیاندام تا (حق را) برایتان روشن داریم و در زهدانها آنچه را بخواهیم تا زمانی معیّن استوار میداریم سپس شما را که کودکی شدهاید بیرون میآوریم سپس تا به برنایی برسید؛ و جان برخی از شما را میگیرند و برخی دیگر را به فرودینترین سالهای زندگانی باز میگردانند تا آنجا که پس از دانستن، چیزی نداند و زمین را سترون میبینی و چون بدان آب فرو فرستیم فرا میجنبد و برمیآید و هر گونه گیاه شادابی میرویاند» سوره حج، آیه ۵.</ref>.<ref>[[سید جعفر صادقی فدکی |صادقی فدکی، سید جعفر]]، [[بارداری (مقاله)|مقاله «بارداری»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۵ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم ]]، ج۵.</ref> | |||
=== بارداری [[اعجازآمیز]]=== | |||
گونهای دیگر از بارداری که قرآن بدان پرداخته، بارداری به سبب نفخه [[الهی]] است که تنها در مورد [[حضرت مریم]]{{ع}} اتفاق افتاده است. بنابر آیات {{متن قرآن|إِذْ قَالَتِ الْمَلَائِكَةُ يَا مَرْيَمُ إِنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكِ بِكَلِمَةٍ مِنْهُ اسْمُهُ الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ وَجِيهًا فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ}}<ref>«آنگاه فرشتگان گفتند: ای مریم! خداوند تو را به کلمهای از خویش نوید میدهد (که) نامش مسیح پسر مریم است، در این جهان و در جهان واپسین آبرومند و از نزدیکشدگان (به خداوند) است» سوره آل عمران، آیه ۴۵.</ref>، {{متن قرآن|قَالَتْ رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي وَلَدٌ وَلَمْ يَمْسَسْنِي بَشَرٌ قَالَ كَذَلِكِ اللَّهُ يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ إِذَا قَضَى أَمْرًا فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ}}<ref>«مریم گفت: پروردگارا! چگونه مرا فرزندی تواند بود که بشری به من دست نزده است؟» سوره آل عمران، آیه ۴۷.</ref> هنگامی که [[فرشتگان]] از [[بشارت]] الهی درباره فرزنددار شدن او خبر دادند، وی از اینکه بدون تماس با هیچ فردی صاحب فرزند میشود، سخت شگفت زده شد.[[فرشته]] الهی گفت که [[خداوند]] اینچنین هرچه را بخواهد میآفریند و هرگاه [[اراده]] او به وجود چیزی تعلق گیرد، آن چیز فوراً پدید خواهد آمد<ref>جامع البیان، مج ۳، ج ۳، ص ۳۷۲. </ref> | |||
تفصیل بیشتر این ماجرا در [[سوره مریم]] آمده است؛ در آیه {{متن قرآن|فَاتَّخَذَتْ مِنْ دُونِهِمْ حِجَابًا فَأَرْسَلْنَا إِلَيْهَا رُوحَنَا فَتَمَثَّلَ لَهَا بَشَرًا سَوِيًّا}}<ref>«و از چشم آنان پنهان شد و ما روح خود را به سوی او فرو فرستادیم که چون انسانی باندام، بر او پدیدار گشت» سوره مریم، آیه ۱۷.</ref> میگوید: ما روح خود را به سوی [[مریم]] فرستادیم که به صورت [[بشر]] در برابر او مجسم شد. مراد از "روح" در این آیه به نظر بیشتر مفسران [[جبرئیل]] است. <ref>مجمع البیان، ج ۶، ص ۷۸۳؛ تفسیر قرطبی، ج ۱۱، ص ۶۲؛ المیزان، ج ۱۴، ص ۳۵. </ref> پس از آنکه [[مریم]] از دیدن [[روح]] به صورت [[انسان]] ترسید [[فرشته]]، خود را فرستاده [[خداوند]] معرفی کرد تا پسری به او [[عطا]] کند. {{متن قرآن|قَالَتْ إِنِّي أَعُوذُ بِالرَّحْمَنِ مِنْكَ إِنْ كُنْتَ تَقِيًّا}}<ref>«(مریم) گفت: من از تو، به (خداوند) بخشنده پناه میبرم؛ اگر پرهیزگاری (از من دور شو)» سوره مریم، آیه ۱۸.</ref>، {{متن قرآن|قَالَ إِنَّمَا أَنَا رَسُولُ رَبِّكِ لِأَهَبَ لَكِ غُلَامًا زَكِيًّا}}<ref>«گفت: من، تنها فرستاده پروردگار تو هستم تا به تو پسری پاکیزه ببخشم» سوره مریم، آیه ۱۹.</ref> [[حضرت مریم]]{{س}} از باردار شدن خود بدون تماس داشتن با هیچ بشری به گونه [[حلال]] یا [[حرام]]، ابراز [[شگفتی]] کرد: {{متن قرآن|قَالَتْ أَنَّى يَكُونُ لِي غُلَامٌ وَلَمْ يَمْسَسْنِي بَشَرٌ وَلَمْ أَكُ بَغِيًّا}}<ref>«گفت: چگونه مرا پسری تواند بود که بشری به من دست نزده است و بدکاره هم نبودهام» سوره مریم، آیه ۲۰.</ref>. فرشته [[الهی]] انجام دادن این کار را بر خداوند آسان و آن را نشانهای برای [[مردم]] و رحمتی الهی خواند. {{متن قرآن|قَالَ كَذَلِكِ قَالَ رَبُّكِ هُوَ عَلَيَّ هَيِّنٌ وَلِنَجْعَلَهُ آيَةً لِلنَّاسِ وَرَحْمَةً مِنَّا وَكَانَ أَمْرًا مَقْضِيًّا}}<ref>«گفت: چنین است؛ پروردگارت میفرماید که آن (کار) بر من آسان است و (بر آنیم) تا او را نشانهای برای مردم و رحمتی از سوی خویش گردانیم و این کاری انجام شدنی است» سوره مریم، آیه ۲۱.</ref> سپس مریم باردار شد و در مکانی دور از چشم مردم [[خلوت]] گزید: {{متن قرآن|فَحَمَلَتْهُ فَانْتَبَذَتْ بِهِ مَكَانًا قَصِيًّا}}<ref>«پس (مریم) بدو باردار شد و با او در جایگاهی دور گوشه گزید» سوره مریم، آیه ۲۲.</ref> در آیاتی دیگر، سبب باردار شدن مریم دمیده شدن [[روح الهی]] خوانده شده: {{متن قرآن|وَمَرْيَمَ ابْنَتَ عِمْرَانَ الَّتِي أَحْصَنَتْ فَرْجَهَا فَنَفَخْنَا فِيهِ مِنْ رُوحِنَا وَصَدَّقَتْ بِكَلِمَاتِ رَبِّهَا وَكُتُبِهِ وَكَانَتْ مِنَ الْقَانِتِينَ}}<ref>«و (نیز) مریم دختر عمران را که پاکدامن بود و ما از روح خویش در آن دمیدیم؛ و سخنان و کتابهای پروردگارش را باور داشت و از فرمانبرداران بود» سوره تحریم، آیه ۱۲.</ref> و نیز {{متن قرآن|وَالَّتِي أَحْصَنَتْ فَرْجَهَا فَنَفَخْنَا فِيهَا مِنْ رُوحِنَا وَجَعَلْنَاهَا وَابْنَهَا آيَةً لِلْعَالَمِينَ}}<ref>«و آن زن را (یاد کن) که پاکدامن بود و در او از روان خویش دمیدیم و او و پسرش را برای جهانیان نشانهای (شگرف) گرداندیم» سوره انبیاء، آیه ۹۱.</ref> در [[منابع تفسیری]] درباره اینکه دمیدن روح چگونه صورت گرفته و مراد از آن چیست، اقوال متعددی مطرح شده است؛<ref>جامع البیان، مج ۱۰، ج ۱۷، ص ۱۱۱؛ مج ۱۴، ج ۲۸، ص ۲۱۹؛ مجمع البیان، ج ۶، ص ۷۸۹؛ التفسیر الکبیر، ج ۲۲، ص ۲۰۱. </ref> همچنین در مورد مدت بارداری حضرت مریم{{س}} آرای گوناگونی ابراز شده است؛ از جمله: یک [[ساعت]]، سه ساعت، ۹ ساعت، ۷ ماه، ۸ ماه و ۹ ماه<ref>مجمع البیان، ج ۶، ص ۷۸۹؛ التفسیر الکبیر، ج ۲۲، ص ۲۰۲؛ نمونه، ج ۱۳، ص ۴۰. </ref>.<ref>[[سید جعفر صادقی فدکی |صادقی فدکی، سید جعفر]]، [[بارداری (مقاله)|مقاله «بارداری»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۵ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم ]]، ج۵.</ref> | |||
==موانع عادی بارداری== | |||
دو مانع مهم بارداری که در [[قرآن کریم]] مطرح شده، عبارت است از: | |||
===عقیم بودن=== | |||
یعنی ناتوانیِ مرد یا [[زن]] در تولید مثل یا به وجود آوردن جنین <ref>سلامتی زنان،ص ۱۸۳ ـ ۱۸۴. </ref> (نازایی). بنابر منابع پزشکی،<ref>بهداشت و درمان جنسی، ص ۱۹۸ - ۱۹۹؛ ر. ک: ناباروری و عقیمی مردان، ص ۹۸ - ۱۵۰. </ref> عوامل متعددی مانند بیماریهای عفونی و [[مشکلات]] [[روحی]] و [[روانی]] ممکن است موجب نازایی مؤقت شود. گاهی نیز عقیم بودن دائمی و درمانناپذیر است. | |||
در [[آیات]] {{متن قرآن|لِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ يَهَبُ لِمَنْ يَشَاءُ إِنَاثًا وَيَهَبُ لِمَنْ يَشَاءُ الذُّكُورَ أَوْ يُزَوِّجُهُمْ ذُكْرَانًا وَإِنَاثًا وَيَجْعَلُ مَن يَشَاء عَقِيمًا إِنَّهُ عَلِيمٌ قَدِيرٌ }}<ref>«فرمانفرمایی آسمانها و زمین از آن خداوند است، آنچه را بخواهد میآفریند، به هر که خواهد فرزندان دختر و به هر که خواهد فرزندان پسر میبخشد یا به آنان پسران و دختران را با هم میدهد و هر که را خواهد سترون میگذارد که او دانایی تواناست» سوره شوری، آیه ۴۹-۵۰.</ref> تصریح شده که [[خداوند]] به هرکس که بخواهد دختر میبخشد و به هر کس که [[اراده]] کند، پسر میدهد و هر که را بخواهد، عقیم میکند. | |||
در آیات {{متن قرآن|وَإِنِّي خِفْتُ الْمَوَالِيَ مِنْ وَرَائِي وَكَانَتِ امْرَأَتِي عَاقِرًا فَهَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا}}<ref>«و من از وارثان پس از خویش در هراسم و زنم نازاست؛ بنابراین از نزد خویش به من وارثی ببخش!» سوره مریم، آیه ۵.</ref>، {{متن قرآن|قَالَ رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي غُلَامٌ وَكَانَتِ امْرَأَتِي عَاقِرًا وَقَدْ بَلَغْتُ مِنَ الْكِبَرِ عِتِيًّا}}<ref>«گفت: پروردگارا! چگونه مرا پسری تواند بود در حالی که زنم نازاست و خود نیز از پیری به فرتوتی رسیدهام» سوره مریم، آیه ۸.</ref> نیز از نازایی [[همسر]] [[زکریا]] یاد شده و گفته شده که آن [[حضرت]] به همین سبب نگران [[جانشین]] خود بود و هنگامی که مژده فرزنددار شدن به او داده شد، از این امر به سبب عقیم بودن همسرش [[تعجب]] کرد: {{متن قرآن|وَكَانَتِ امْرَأَتِي عَاقِرًا فَهَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا يَرِثُنِي وَيَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ وَاجْعَلْهُ رَبِّ رَضِيًّا}}<ref>«و من از وارثان پس از خویش در هراسم و زنم نازاست؛ بنابراین از نزد خویش به من وارثی ببخش! (همان) که از من و از خاندان یعقوب میراث میبرد و پروردگارا! او را پسندیده گردان» سوره مریم، آیه ۵-۶.</ref> همسر [[حضرت ابراهیم]]{{ع}} نیز هنگامی که [[بشارت]] فرزند به او داده شد، به سبب کهنسالی و عقیم بودنِ خود از این امر شگفت زده شد: {{متن قرآن|فَأَقْبَلَتِ امْرَأَتُهُ فِي صَرَّةٍ فَصَكَّتْ وَجْهَهَا وَقَالَتْ عَجُوزٌ عَقِيمٌ}}<ref>«و همسرش فریادکنان پیش آمد و به چهره خود کوفت و گفت من پیرزنی سترونم!» سوره ذاریات، آیه ۲۹.</ref>.<ref>[[سید جعفر صادقی فدکی |صادقی فدکی، سید جعفر]]، [[بارداری (مقاله)|مقاله «بارداری»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۵ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم ]]، ج۵.</ref> | |||
=== [[پیری]]=== | |||
توان تولید مثل و فعالیت جنسی در سنین بالا رو به کاهش و افول میرود. این [[ناتوانی]] بر اثر بالا رفتن سن را در [[زنان]] اصطلاحاً یائسگی میگویند.<ref>یائسگی نماد بالندگی، ص ۱۱. </ref> در مردان نیز هر چند توان باروری تا پایان [[عمر]] از میان نمیرود؛ ولی در سنین کهنسالی به شدت [[ضعیف]] میشود،<ref>سیر کهولت در انسان، ص ۳۲۲. </ref> ازاینرو هنگامی که [[ساره]]، همسر [[ابراهیم]]{{ع}} مژده فرزنددار شدن خود را شنید، به علت پیری خود و حضرت ابراهیم{{ع}} [[تعجب]] کرد: {{متن قرآن|قَالَتْ يَا وَيْلَتَى أَأَلِدُ وَأَنَا عَجُوزٌ وَهَذَا بَعْلِي شَيْخًا إِنَّ هَذَا لَشَيْءٌ عَجِيبٌ}}<ref>«گفت: وای بر من! آیا من میزایم در حالی که من زنی پیرم و این هم شوهرم که پیر است؟ بیگمان این چیزی شگرف است!» سوره هود، آیه ۷۲.</ref> و نیز {{متن قرآن|فَأَقْبَلَتِ امْرَأَتُهُ فِي صَرَّةٍ فَصَكَّتْ وَجْهَهَا وَقَالَتْ عَجُوزٌ عَقِيمٌ}}<ref>«و همسرش فریادکنان پیش آمد و به چهره خود کوفت و گفت من پیرزنی سترونم!» سوره ذاریات، آیه ۲۹.</ref> سن [[حضرت ابراهیم]]{{ع}} را در این [[زمان]] ۱۰۰ یا ۱۲۰ و سن همسرش را ۹۰، ۹۲، ۹۳ یا ۹۹ سال گفتهاند. <ref>التبیان،ج ۶، ص ۳۳؛ روض الجنان،ج ۱۰، ص ۳۰۵ ـ ۳۰۶. </ref> | |||
نمونه [[قرآنی]] دیگر، [[حضرت]] [[زکریا]]{{ع}} است که چون [[بشارت]] فرزند به او داده شد، از این امر به سبب [[کهنسال]] بودن خود اظهار [[شگفتی]] کرد: {{متن قرآن|قَالَ رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي غُلَامٌ وَكَانَتِ امْرَأَتِي عَاقِرًا وَقَدْ بَلَغْتُ مِنَ الْكِبَرِ عِتِيًّا}}<ref>«گفت: پروردگارا! چگونه مرا پسری تواند بود در حالی که زنم نازاست و خود نیز از پیری به فرتوتی رسیدهام» سوره مریم، آیه ۸.</ref> {{متن قرآن|عِتِيًّا}} در لغت به معنای بزرگ شدن و خشک گردیدن است و توصیف زکریا به این ویژگی کنایه از آن است که وی آن چنان پیر شده بود که همه اعضای بدنش خشک شده و امکان فرزنددار شدن او به گونه عادی از میان رفته بود. <ref>مجمعالبیان، ج ۶، ص ۷۸۰؛ مجمعالبحرین، ج ۳، ص ۱۲۰، «عتو»؛ المیزان، ج ۱۴، ص ۱۶. </ref> حضرت زکریا{{ع}} به رغم وجود هر دو مانع بارداریِ همسرش، یعنی کهنسالی خود و عقیم بودن [[همسر]] از [[خداوند]] فرزند خواست: {{متن قرآن| فَهَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا}}<ref>« از نزد خویش به من وارثی ببخش!» سوره مریم، آیه ۵.</ref> و نیز {{متن قرآن|وَزَكَرِيَّا إِذْ نَادَى رَبَّهُ رَبِّ لَا تَذَرْنِي فَرْدًا وَأَنْتَ خَيْرُ الْوَارِثِينَ}}<ref>«و زکریّا را (یاد کن) آنگاه که پروردگارش را خواند: پروردگارا! مرا تنها مگذار که تو بهترین بازماندگانی!» سوره انبیاء، آیه ۸۹.</ref> خداوند دعای او را [[اجابت]] و پس از [[اصلاح]] ناباروری همسرش، [[یحیی]] را بدو [[عطا]] کرد: {{متن قرآن|فَاسْتَجَبْنَا لَهُ وَوَهَبْنَا لَهُ يَحْيَى وَأَصْلَحْنَا لَهُ زَوْجَهُ إِنَّهُمْ كَانُوا يُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ وَيَدْعُونَنَا رَغَبًا وَرَهَبًا وَكَانُوا لَنَا خَاشِعِينَ}}<ref>«آنگاه او را پاسخ گفتیم و یحیی را به او بخشیدیم و همسرش را برای او شایسته گرداندیم زیرا آنان به کارهای نیک میشتافتند و ما را به امید و بیم میخواندند و در برابر ما فروتن بودند» سوره انبیاء، آیه ۹۰.</ref> و نیز {{متن قرآن|قَالَ كَذَلِكَ قَالَ رَبُّكَ هُوَ عَلَيَّ هَيِّنٌ وَقَدْ خَلَقْتُكَ مِنْ قَبْلُ وَلَمْ تَكُ شَيْئًا}}<ref>«گفت: چنین است، پروردگارت میفرماید که آن (کار) بر من آسان است که پیش از آن تو را آفریدم و تو هیچ چیز نبودی» سوره مریم، آیه ۹.</ref> مراد از {{متن قرآن|أَصْلَحْنَا}} در این [[آیه]] به نظر بیشتر [[مفسران]] رفع مشکل نازایی همسر زکریاست، هرچند برخی مراد از آن را برطرف ساختن [[سوء]] [[خُلق]] وی شمرده و شماری دیگر هر دو معنا را قابل جمع دانستهاند. <ref>روض الجنان، ج ۱۳، ص ۲۷۸؛ تفسیر قرطبی، ج ۱۱، ص ۲۲۳. </ref> | |||
از این [[آیات]] برمیآید که با [[دعا کردن]] به [[درگاه الهی]] میتوان زمینه حل مشکل ناباروری را فراهم ساخت، چنانکه در [[احادیث]] [[اهلبیت]]{{عم}} نیز بر این امر تأکید شده است؛ از جمله [[امام باقر]]{{ع}} در پاسخ کسانی که از عقیم بودن خود نزد آن [[حضرت]] [[شکایت]] بردند، آنان را به [[استغفار]] در شب و [[روز]] به درگاه [[خداوند]] توصیه و به [[آیات]] {{متن قرآن|فَقُلْتُ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ إِنَّهُ كَانَ غَفَّارًا يُرْسِلِ السَّمَاء عَلَيْكُم مِّدْرَارًا وَيُمْدِدْكُمْ بِأَمْوَالٍ وَبَنِينَ وَيَجْعَل لَّكُمْ جَنَّاتٍ وَيَجْعَل لَّكُمْ أَنْهَارًا }}<ref>«و گفتم: از پروردگارتان آمرزش بخواهید که او بسیار آمرزنده است تا (باران) آسمان را بر شما ریزان ، بفرستد.و شما را با داراییها و پسران، یاوری کند و برایتان بوستانها پدید آورد و جویبارها پدیدار گرداند» سوره نوح، آیه ۱۰-۱۲.</ref> استناد فرمود<ref>وسائل الشیعه، ج ۲۱، ص ۳۷۰ ـ ۳۷۲. </ref>. | |||
همچنین در [[آیه]] {{متن قرآن|هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ وَجَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا لِيَسْكُنَ إِلَيْهَا فَلَمَّا تَغَشَّاهَا حَمَلَتْ حَمْلًا خَفِيفًا فَمَرَّتْ بِهِ فَلَمَّا أَثْقَلَتْ دَعَوَا اللَّهَ رَبَّهُمَا لَئِنْ آتَيْتَنَا صَالِحًا لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ}}<ref>«اوست که شما را از تنی یگانه آفرید و از (خود) او همسرش را پدید آورد تا بدو آرامش یابد و چون با او آمیزش کرد، همسرش باری سبک برگرفت آنگاه (چندی) با او به سر آورد تا چون گرانبار شد، خداوند- پروردگارشان- را خواندند که: اگر به ما (فرزند) شایستهای بدهی به یقین از سپاسگزاران خواهیم بود» سوره اعراف، آیه ۱۸۹.</ref> از درخواست [[والدین]] از خداوند در دوران بارداری برای اعطای [[فرزندی]] [[صالح]] و [[شایسته]] [[سخن]] به میان آمده است. هرچند دعاکنندگان در این آیه ظاهراً [[آدم]] و [[حوا]] هستند؛ ولی برخی [[مفسران]]، با توجه به مفاد آیه {{متن قرآن|فَلَمَّا آتَاهُمَا صَالِحًا جَعَلَا لَهُ شُرَكَاءَ فِيمَا آتَاهُمَا فَتَعَالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ}}<ref>«پس چون به آنان (فرزند) شایستهای داد در آنچه به آنها بخشیده بود برای وی شریکهایی تراشیدند و فرابر ترا که خداوند است از آنچه (بدو) شرک میورزند» سوره اعراف، آیه ۱۹۰.</ref> مراد از آن را نوع [[انسانها]] دانستهاند. "صالح" به کسی یا چیزی گفته میشود که فسادی در آن نباشد. <ref>التحقیق، ج ۶، ص ۲۶۵، «صلح».</ref> به نظر برخی مفسران مراد از آن، فرزند سالم و بدون [[عیب]] و [[نقص]] ظاهری است؛<ref>جامع البیان، مج ۶، ج ۹، ص ۱۹۲؛ تفسیر قرطبی، ج ۷، ص ۲۱۵؛ المیزان، ج ۸، ص ۳۷۴. </ref> ولی برخی دیگر مفهوم آن را اعم از [[سلامت]] ظاهری و [[شایستگی]] [[معنوی]] دانستهاند<ref>مجمع البیان، ج ۴، ص ۷۸۱؛ نمونه، ج ۷، ص ۴۹ ـ ۵۰. </ref>.<ref>[[سید جعفر صادقی فدکی |صادقی فدکی، سید جعفر]]، [[بارداری (مقاله)|مقاله «بارداری»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۵ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم ]]، ج۵.</ref> | |||
==[[دشواری]] بارداری== | |||
دوران بارداری دورانی دشوار و پر [[مشقت]] برای [[مادر]] به شمار میرود و [[حفظ]] [[سلامتی]] مادر و جنین مستلزم مراقبتهای ویژهای است. به نظر پزشکان، مادر رنجها و عوارض متعدّدی مانند کم خونی، حالت تهوع، کمر درد، شکم درد، یبوست و سنگینی وزن [[کودک]] را باید [[تحمل]] کند. <ref>سلامتی [[زنان]]، ص ۲۱۷، ۲۲۴؛ [[بهداشت]] و تنظیم [[خانواده]]، ص ۱۰۱ ـ ۱۰۹؛ دنیای مادر و کودک، ج ۱، ص ۲۸، ۷۲. </ref> | |||
[[قرآن کریم]] با تعابیری کلی به این ویژگی بارداری اشاره کرده است؛ از جمله اینکه مادر با تحمل [[رنج]]، فرزند خود را حمل میکند و با رنج و [[زحمت]] وی را بر [[زمین]] مینهد: {{متن قرآن| حَمَلَتْهُ أُمُّهُ كُرْهًا وَوَضَعَتْهُ كُرْهًا }}<ref>«مادرش او را به دشواری آبستن بوده و به دشواری زاده است» سوره احقاف، آیه ۱۵.</ref> یا فرزند را با [[سستی]] و ضعفی فزاینده حمل میکند: {{متن قرآن| حَمَلَتْهُ أُمُّهُ وَهْنًا عَلَى وَهْنٍ }}<ref>«مادرش او را با سستی در پی سستی بارداری کرد » سوره لقمان، آیه ۱۴.</ref> عروض [[ضعف]] بر [[بدن]] [[مادر]] به سبب کمبود انواع ویتامینها در بدن اوست که آن هم ناشی از [[تغذیه]] جنین از وجود وی است. <ref>نمونه، ج ۱۷، ص ۴۰. </ref> | |||
در برابر [[تحمل]] این دشواریها از سوی [[والدین]] به ویژه مادر، [[انسان]] موظف به [[احسان]] و [[نیکی]] کردن به [[پدر]] و مادر است و باید [[خداوند]] را [[شکر]] گزارد: {{متن قرآن|وَوَصَّيْنَا الْإِنْسَانَ بِوَالِدَيْهِ حَمَلَتْهُ أُمُّهُ وَهْنًا عَلَى وَهْنٍ وَفِصَالُهُ فِي عَامَيْنِ أَنِ اشْكُرْ لِي وَلِوَالِدَيْكَ إِلَيَّ الْمَصِيرُ}}<ref>«و به انسان درباره پدر و مادرش سفارش کردیم- مادرش او را با سستی در پی سستی بارداری کرد و زمان شیر خوارگی وی دو سال بود- که مرا و پدر و مادرت را سپاس بگزار (که) بازگشت (همه) به سوی من است» سوره لقمان، آیه ۱۴.</ref>، {{متن قرآن|وَوَصَّيْنَا الْإِنْسَانَ بِوَالِدَيْهِ إِحْسَانًا حَمَلَتْهُ أُمُّهُ كُرْهًا وَوَضَعَتْهُ كُرْهًا وَحَمْلُهُ وَفِصَالُهُ ثَلَاثُونَ شَهْرًا حَتَّى إِذَا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَبَلَغَ أَرْبَعِينَ سَنَةً قَالَ رَبِّ أَوْزِعْنِي أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ الَّتِي أَنْعَمْتَ عَلَيَّ وَعَلَى وَالِدَيَّ وَأَنْ أَعْمَلَ صَالِحًا تَرْضَاهُ وَأَصْلِحْ لِي فِي ذُرِّيَّتِي إِنِّي تُبْتُ إِلَيْكَ وَإِنِّي مِنَ الْمُسْلِمِينَ}}<ref>«و به آدمی سپردهایم که به پدر و مادرش نیکی کند؛ مادرش او را به دشواری آبستن بوده و به دشواری زاده است- و بارداری و از شیر گرفتنش سی ماه است- تا چون به رشد کامل رسد و چهل ساله شود بگوید: پروردگارا در دلم افکن تا نعمتت را که به من و پدر و مادرم بخشیدهای سپاس بگزارم و کردار شایستهای که تو را خشنود کند به جای آرم و برای من، در دودمانم شایستگی نه که من به سوی تو بازگشتهام و من از فرمانبردارانم» سوره احقاف، آیه ۱۵.</ref> از تعبیرهای این [[آیات]] [[اولویت]] [[حق]] مادر نسبت به پدر قابل استفاده است،<ref>التفسیر الکبیر، ج ۲۵، ص ۱۴۷؛ ج ۲۸، ص ۱۴. </ref> زیرا وی [[سختی]] بیشتری را در [[راه رشد]] و [[تربیت فرزند]] متحمل میشود، چنانکه بنابر [[حدیثی]] از [[پیامبر اکرم]]{{صل}}، آن [[حضرت]] سه بار به شخصی فرمود که به مادرت نیکی کن و سپس به احسان کردن به پدر [[فرمان]] داد<ref>الکافی، ج ۲، ص ۱۵۹، ۱۶۲؛ سنن الترمذی، ج ۳، ص ۲۰۶. </ref>.<ref>[[سید جعفر صادقی فدکی |صادقی فدکی، سید جعفر]]، [[بارداری (مقاله)|مقاله «بارداری»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۵ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم ]]، ج۵.</ref> | |||
==[[احکام]] بارداری== | |||
بسیاری از [[احکام فقهی]] مربوط به بارداری (حَمْل) در [[قرآن]] آمده است؛ از جمله: | |||
===[[پیشگیری]] از بارداری=== | |||
درباره جواز پیشگیری از بارداری در [[فقه اسلامی]] آرای گوناگونی مطرح شده است؛ برخی [[مفسران اهل سنت]] با استناد به [[آیه]] {{متن قرآن|قُلْ تَعَالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ أَلَّا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا وَلَا تَقْتُلُوا أَوْلَادَكُمْ مِنْ إِمْلَاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُكُمْ وَإِيَّاهُمْ وَلَا تَقْرَبُوا الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ وَلَا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ ذَلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ}}<ref>«بگو: بیایید تا آنچه را خداوند بر شما حرام کرده است برایتان بخوانم: اینکه چیزی را شریک او نگیرید و به پدر و مادر نیکی کنید و فرزندانتان را از ناداری نکشید؛ ما به شما و آنان روزی میرسانیم؛ و زشتکاریهای آشکار و پنهان نزدیک نشوید و آن کس را که خداوند (کشتن او را) حرام کرده است جز به حق مکشید؛ این است آنچه شما را به آن سفارش کرده است باشد که خرد ورزید» سوره انعام، آیه ۱۵۱.</ref> که از کشتن [[فرزندان]] بر اثر [[تنگدستی]] منع کرده، پیشگیری به روش [[عزل]] (کناره گرفتن از مباشرت قبل از انزال) را [[ممنوع]] شمردهاند، با این [[استدلال]] که عزل موجب [[قطع]] [[نسل]] [[انسان]] میشود و قطع نسل با کشتن نسل که در آیه از آن [[نهی]] شده تفاوتی ندارد؛<ref>تفسیر قرطبی، ج ۷، ص ۸۷؛ المنیر، ج ۸، ص ۱۰۳. </ref> همچنین گاه به آیه {{متن قرآن|أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيَامِ الرَّفَثُ إِلَى نِسَائِكُمْ هُنَّ لِبَاسٌ لَكُمْ وَأَنْتُمْ لِبَاسٌ لَهُنَّ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتَانُونَ أَنْفُسَكُمْ فَتَابَ عَلَيْكُمْ وَعَفَا عَنْكُمْ فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ وَابْتَغُوا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيَامَ إِلَى اللَّيْلِ وَلَا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عَاكِفُونَ فِي الْمَسَاجِدِ تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلَا تَقْرَبُوهَا كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ آيَاتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ}}<ref>«آمیزش با زنانتان در شب روزهداری برای شما حلال شده است. آنها جامه شما و شما جامه آنهایید. خداوند معلوم داشت که شما با خود نادرستی میورزیدید، بنابراین، از شما در گذشت و شما را بخشود؛ اکنون (میتوانید) با آنان آمیزش کنید و آنچه خداوند برای شما مقرّر داشته است باز جویید، و تا سپیدی سپیدهدم از سیاهی (شب) برای شما آشکار شود (میتوانید) بخورید و بیاشامید؛ سپس روزه را تا شب به پایان رسانید و در حالی که در مسجدها اعتکاف کردهاید از آنان کام مجویید، اینها حدود خداوند است، به آنها نزدیک نشوید. خداوند این چنین آیاتش را برای مردم روشن میگرداند باشد که آنان پرهیزگاری ورزند» سوره بقره، آیه ۱۸۷.</ref> برای [[نهی]] از [[عزل]] استناد شده است با این بیان که {{متن قرآن|وَابْتَغُوا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ}} [[طلب]] فرزند است و [[خداوند]] در این [[آیه]] [[مؤمنان]] را به آن [[فرمان]] داده است. <ref>تفسیر بیضاوی، ج ۱، ص ۱۷۲؛ روح المعانی، مج ۲، ج ۲، ص ۹۹. </ref> برخی هم به احادیثی که با [[الهام]] از تعبیر {{متن قرآن|الْمَوْءُودَةُ سُئِلَتْ}}<ref>«و آنگاه که از دختر زنده در گور نهاده، بپرسند:» سوره تکویر، آیه ۸.</ref>، عزل را نوعی [[زنده به گور کردن]] شمرده، استناد کردهاند؛<ref>مجمع البیان، ج ۱۰، ص ۶۷۲؛ تفسیر ابنکثیر، ج ۴، ص ۵۰۹؛ مستمسک العروه، ج ۱۴، ص ۷۰. </ref> ولی مشهور [[فقهای شیعه]] <ref>جواهر الکلام، ج ۲۹، ص ۱۱۱. </ref> و [[اهل سنت]] <ref>الفقه الاسلامی، ج ۴، ص ۲۶۴۴؛ ج ۹، ص ۶۶۰۰ - ۶۶۰۱. </ref> این استنادات را قابل مناقشه میدانند و با استناد به [[احادیث]] متعددی که در تجویز عزل آمده، آن را [[حرام]] نمیدانند، هر چند بدون [[رضایت]] زوجه آن را [[مکروه]] شمردهاند. در [[منابع اهل سنت]] برای جواز عزل گاه به آیه {{متن قرآن|نِسَاؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ وَقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ مُلَاقُوهُ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ}}<ref>«همسرانتان کشتگاه شمایند، هر جا (و هر گاه) که خواهید به کشتگاه خود درآیید؛ و برای خویش (توشه نیک) پیش فرستید، و از خداوند پروا کنید و بدانید که (روزی) به لقای وی خواهید رسید و (آن روز را) به مؤمنان بشارت ده!» سوره بقره، آیه ۲۲۳.</ref> [[استدلال]] شده؛<ref>اسباب النزول، ص ۶۹؛ تفسیر بغوی، ج ۱، ص ۱۴۶؛ الدر المنثور، ج ۱، ص ۴۷۹. </ref> ولی استناد به این آیه با توجه به اینکه آیه مذکور ناظر به این جهت نیست، نقدپذیر است<ref>المیزان، ج ۲، ص ۲۱۳. </ref>.<ref>[[سید جعفر صادقی فدکی |صادقی فدکی، سید جعفر]]، [[بارداری (مقاله)|مقاله «بارداری»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۵ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم ]]، ج۵.</ref> | |||
===[[کتمان]] بارداری=== | |||
[[قرآن کریم]] [[زنان]] [[طلاق]] داده شده را از پنهان نگاه داشتن بارداری خود بازداشته است: {{متن قرآن|وَالْمُطَلَّقَاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلَاثَةَ قُرُوءٍ وَلَا يَحِلُّ لَهُنَّ أَنْ يَكْتُمْنَ مَا خَلَقَ اللَّهُ فِي أَرْحَامِهِنَّ إِنْ كُنَّ يُؤْمِنَّ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ فِي ذَلِكَ إِنْ أَرَادُوا إِصْلَاحًا وَلَهُنَّ مِثْلُ الَّذِي عَلَيْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَلِلرِّجَالِ عَلَيْهِنَّ دَرَجَةٌ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ}}<ref>«و زنان طلاق داده باید تا سه پاکی (از حیض) خویشتن، انتظار کشند و اگر ایمان به خداوند و روز بازپسین دارند پنهان داشتن آنچه خداوند در زهدانشان آفریده است برای آنان روا نیست و اگر شوهرانشان سر آشتی دارند به باز آوردن آنان در این حال سزاوارترند و زنان را بر مردان، حقّ شایستهای است چنان که مردان را بر زنان؛ و مردان را بر آنان، به پایهای برتری است و خداوند پیروزمندی فرزانه است» سوره بقره، آیه ۲۲۸.</ref> [[حکمت]] این [[تحریم]] به نظر برخی [[پیشگیری]] از تباه شدن [[حق]] [[رجوع]] زوج به هنگام طلاق رجعی است، زیرا به طور معمول دوران عده طلاق در زنان غیر باردار زودتر از زنان باردار به پایان میرسد و زوجه میتواند با کتمان بارداری خود زودتر از شوهری که وی را [[دوست]] ندارد، جدا شود و [[ازدواج]] کند. <ref>مجمع البیان، ج ۲، ص ۵۷۴؛ التفسیر الکبیر، ج ۶، ص ۹۸؛ فقه القرآن، ج ۲، ص ۱۸۶ ـ ۱۸۷. </ref> | |||
برخی دیگر [[حکمت]] این [[حکم]] را جلوگیری از انتساب حمل از سوی [[زن]] باردار به شخصی جز [[پدر]] [[واقعی]] او دانستهاند، چنانکه این رویه در [[عصر جاهلی]] وجود داشت؛<ref>مجمع البیان، ج ۲، ص ۵۷۴؛ فقه القرآن، ج ۲، ص ۱۸۶ ـ ۱۸۷. </ref> همچنین [[فقها]] به استناد این [[آیه]] گفتهاند که گفته [[زنان]] در امور اختصاصی آنان (از جمله بارداری) باید پذیرفته شود. <ref>تذکرة الفقهاء، ج ۱، ص ۲۸؛ مصباح الفقیه، ج ۱، ص ۲۸۶؛ المبسوط، ج ۵، ص ۹۹ ـ ۱۰۰. </ref> بنابر [[حدیثی]] از [[امام صادق]]{{ع}} در [[تفسیر آیه]] مذکور، [[خداوند]] امور مربوط به سه چیز یعنی حیض، [[پاک]] شدن از حیض و بارداری را به زنان واگذاشته است. <ref>نور الثقلین، ج ۱، ص ۲۲۱. </ref> البته به نظر شماری از فقها پذیرش قول زن در مورد بارداری در صورتی است که امکان [[ملحق شدن]] حمل به شوهر از دیدگاه [[فقهی]] موجود باشد<ref>وسائل الشیعه، ج ۲۲، ص ۲۲۲؛ جواهر الکلام، ج ۳۲، ص ۱۹۴ ـ ۱۹۶؛ المبسوط، ج ۵، ص ۱۰۰. </ref>.<ref>[[سید جعفر صادقی فدکی |صادقی فدکی، سید جعفر]]، [[بارداری (مقاله)|مقاله «بارداری»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۵ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم ]]، ج۵.</ref> | |||
===عده زنان باردار=== | |||
از [[آیات قرآن]] استفاده میشود که [[طلاق]] زنان باردار جایز است: {{متن قرآن|وَالْمُطَلَّقَاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلَاثَةَ قُرُوءٍ وَلَا يَحِلُّ لَهُنَّ أَنْ يَكْتُمْنَ مَا خَلَقَ اللَّهُ فِي أَرْحَامِهِنَّ إِنْ كُنَّ يُؤْمِنَّ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ فِي ذَلِكَ إِنْ أَرَادُوا إِصْلَاحًا وَلَهُنَّ مِثْلُ الَّذِي عَلَيْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَلِلرِّجَالِ عَلَيْهِنَّ دَرَجَةٌ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ}}<ref>«و زنان طلاق داده باید تا سه پاکی (از حیض) خویشتن، انتظار کشند و اگر ایمان به خداوند و روز بازپسین دارند پنهان داشتن آنچه خداوند در زهدانشان آفریده است برای آنان روا نیست و اگر شوهرانشان سر آشتی دارند به باز آوردن آنان در این حال سزاوارترند و زنان را بر مردان، حقّ شایستهای است چنان که مردان را بر زنان؛ و مردان را بر آنان، به پایهای برتری است و خداوند پیروزمندی فرزانه است» سوره بقره، آیه ۲۲۸.</ref> و نیز{{متن قرآن|وَاللَّائِي يَئِسْنَ مِنَ الْمَحِيضِ مِنْ نِسَائِكُمْ إِنِ ارْتَبْتُمْ فَعِدَّتُهُنَّ ثَلَاثَةُ أَشْهُرٍ وَاللَّائِي لَمْ يَحِضْنَ وَأُولَاتُ الْأَحْمَالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مِنْ أَمْرِهِ يُسْرًا}}<ref>«و آن زنانتان که از حیض ناامیدند اگر در کارشان تردید دارید، عده آنان سه ماه است (نیز) عدّه زنانی که حیض ندیدهاند؛ و عدّه زنان باردار این است که بزایند و هر که از خداوند پروا کند برای او در کار وی آسانی پدید میآورد» سوره طلاق، آیه ۴.</ref> عده زنان بارداری که به موجب طلاق از شوهران خود جدا میشوند، تا [[زمان]] وضع حمل است. | |||
اکثر قریب به [[اتفاق]] [[فقهای شیعه]] <ref>جامع المدارک، ج ۴، ص ۵۵۳. </ref> و [[اهل سنت]] <ref>بدایع الصنایع، ج ۳، ص ۲۸۱، ۲۸۶ ـ ۲۸۷؛ المغنی، ج ۹، ص ۱۲۵، ۱۵۳. </ref> به استناد این آیه و [[احادیث]] به این نظر قائلاند؛ ولی معدودی از فقهای امامی عده مطلقه باردار را با استناد به برخی [[احادیث]]، {{متن حدیث| أَقْرَبُ اَلْأَجَلَيْنِ}} یعنی نزدیکترین [[زمان]] از میان دو مهلت (گذشت سه [[پاکی]] یا انقضای بارداری) دانستهاند. <ref>جواهر الکلام، ج ۳۲، ص ۲۵۲ ـ ۲۵۳؛ الحدائق، ج ۲۵، ص ۴۴۹. </ref> برخی این نظر را مقتضای جمع میان ادلهای که عده [[طلاق]] را سه طُهر یا سه ماه ذکر کرده و ادلهای که عده باردار را سپری شدن مدت بارداری دانسته (مانند [[آیه]] {{متن قرآن|وَاللَّائِي يَئِسْنَ مِنَ الْمَحِيضِ مِنْ نِسَائِكُمْ إِنِ ارْتَبْتُمْ فَعِدَّتُهُنَّ ثَلَاثَةُ أَشْهُرٍ وَاللَّائِي لَمْ يَحِضْنَ وَأُولَاتُ الْأَحْمَالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مِنْ أَمْرِهِ يُسْرًا}}<ref>«و آن زنانتان که از حیض ناامیدند اگر در کارشان تردید دارید، عده آنان سه ماه است (نیز) عدّه زنانی که حیض ندیدهاند؛ و عدّه زنان باردار این است که بزایند و هر که از خداوند پروا کند برای او در کار وی آسانی پدید میآورد» سوره طلاق، آیه ۴.</ref> و احادیث موافق با آن) شمردهاند؛<ref>جواهر الکلام، ج ۳۲، ص ۲۵۳ ـ ۲۵۴. </ref> | |||
ولی [[مخالفان]] این نظر، احادیث مورد استناد را قابل [[تعارض]] با [[آیه شریفه]] ندانسته و مراد از {{متن حدیث| أَقْرَبُ اَلْأَجَلَيْنِ}} را در این احادیث همان وضع حمل دانستهاند. <ref>الحدائق، ج ۲۵، ص ۴۵۰؛ تکملة العروة الوثقی، ج ۱، ص ۵۸ ـ ۵۹. </ref> عده [[وفات]] برای [[زن]] باردار شوهر مرده نیز به نظر مشهور [[فقهای اهل سنت]] انقضای مدت بارداری است. به نظر آنها، آیه {{متن قرآن|وَاللَّائِي يَئِسْنَ مِنَ الْمَحِيضِ مِنْ نِسَائِكُمْ إِنِ ارْتَبْتُمْ فَعِدَّتُهُنَّ ثَلَاثَةُ أَشْهُرٍ وَاللَّائِي لَمْ يَحِضْنَ وَأُولَاتُ الْأَحْمَالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مِنْ أَمْرِهِ يُسْرًا}}<ref>«و آن زنانتان که از حیض ناامیدند اگر در کارشان تردید دارید، عده آنان سه ماه است (نیز) عدّه زنانی که حیض ندیدهاند؛ و عدّه زنان باردار این است که بزایند و هر که از خداوند پروا کند برای او در کار وی آسانی پدید میآورد» سوره طلاق، آیه ۴.</ref> که انقضای عده زن باردار را وضع حمل دانسته، [[ناسخ]] [[حکم]] آیه {{متن قرآن|وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا فَإِذَا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ}}<ref>«و کسانی از شما که میمیرند و همسرانی به جای مینهند، آن همسران باید چهار ماه و ده روز انتظار کشند و چون به سرآمد عدّه خود رسیدند، در آنچه به شایستگی با خویش میکنند بر شما گناهی نیست و خداوند از آنچه میکنید آگاه است» سوره بقره، آیه ۲۳۴.</ref> مبنی بر [[وجوب]] عده نگهداشتن زوجه تا ۴ ماه و ۱۰ [[روز]] از هنگام وفات زوج است و البته این [[نسخ]] تنها نسبت به زن باردار صورت گرفته است؛<ref>الخلاف، ج ۵، ص ۶۷؛ الفقه علی المذاهب الاربعه، ج ۴، ص ۵۳۱ ـ ۵۳۲. </ref> ولی به نظر فقهای امامی عده وفات[[زن]] باردار شوهر [[مرده]] {{متن حدیث| أَبْعَدَ اَلْأَجَلَيْنِ }} یعنی بیشترین مدت از میان دو مهلت (گذشت ۴ ماه و ۱۰ روز و وضع حمل) است، زیرا افزون بر احادیث متعدد و [[اجماع]]، مقتضای جمع میان آیه {{متن قرآن|وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا فَإِذَا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ}}<ref>«و کسانی از شما که میمیرند و همسرانی به جای مینهند، آن همسران باید چهار ماه و ده روز انتظار کشند و چون به سرآمد عدّه خود رسیدند، در آنچه به شایستگی با خویش میکنند بر شما گناهی نیست و خداوند از آنچه میکنید آگاه است» سوره بقره، آیه ۲۳۴.</ref> و آیه {{متن قرآن|وَاللَّائِي يَئِسْنَ مِنَ الْمَحِيضِ مِنْ نِسَائِكُمْ إِنِ ارْتَبْتُمْ فَعِدَّتُهُنَّ ثَلَاثَةُ أَشْهُرٍ وَاللَّائِي لَمْ يَحِضْنَ وَأُولَاتُ الْأَحْمَالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مِنْ أَمْرِهِ يُسْرًا}}<ref>«و آن زنانتان که از حیض ناامیدند اگر در کارشان تردید دارید، عده آنان سه ماه است (نیز) عدّه زنانی که حیض ندیدهاند؛ و عدّه زنان باردار این است که بزایند و هر که از خداوند پروا کند برای او در کار وی آسانی پدید میآورد» سوره طلاق، آیه ۴.</ref> نیز همین نظر است. <ref>الخلاف، ج ۵، ص ۶۸؛ جواهر الکلام، ج ۳۲، ص ۲۷۵. </ref> این قول را شماری از [[اهل سنت]] هم پذیرفتهاند. <ref>الفقه علی المذاهب الاربعه، ج ۴، ص ۴۶۶ ـ ۴۶۷؛ المغنی، ج ۸، ص ۹۵ به بعد؛ بدایع الصنایع، ج ۳، ص ۲۹۲ ـ ۲۹۳. </ref> | |||
برخی [[فقها]] با استناد به [[آیه]] {{متن قرآن|وَاللَّائِي يَئِسْنَ مِنَ الْمَحِيضِ مِنْ نِسَائِكُمْ إِنِ ارْتَبْتُمْ فَعِدَّتُهُنَّ ثَلَاثَةُ أَشْهُرٍ وَاللَّائِي لَمْ يَحِضْنَ وَأُولَاتُ الْأَحْمَالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مِنْ أَمْرِهِ يُسْرًا}}<ref>«و آن زنانتان که از حیض ناامیدند اگر در کارشان تردید دارید، عده آنان سه ماه است (نیز) عدّه زنانی که حیض ندیدهاند؛ و عدّه زنان باردار این است که بزایند و هر که از خداوند پروا کند برای او در کار وی آسانی پدید میآورد» سوره طلاق، آیه ۴.</ref> و [[احادیث]]، معیار پایان یافتن عده [[زن]] باردار را در موارد مذکور، [[صدق]] عنوان "وضع حمل" میدانند؛ خواه بچهای که متولد میشود، دارای [[خلقت]] تام باشد یا نباشد و حتی گاه سقط شدن جنین در مراحل ابتدایی نیز موجب انقضای عده است؛<ref>جواهر الکلام، ج ۳۲، ص ۲۵۴ ـ ۲۵۵؛ کشاف القناع، ج ۵، ص ۴۸۴. </ref> همچنین هر گاه حمل متعدد باشد، به نظر معدودی از فقها عده با نخستین وضع حمل سپری میشود؛ ولی بیشتر فقها به استناد تعبیر آیه مزبور {{متن قرآن|أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ}} برآناند که عده هنگامی پایان مییابد که وضع حمل به طور کامل صورت گرفته باشد<ref>الخلاف، ج ۵، ص ۶۰؛ المغنی، ج ۹، ص ۱۱۲؛ جواهر الکلام، ج ۳۲، ص ۲۵۹. </ref>.<ref>[[سید جعفر صادقی فدکی |صادقی فدکی، سید جعفر]]، [[بارداری (مقاله)|مقاله «بارداری»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۵ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم ]]، ج۵.</ref> | |||
=== مدت بارداری=== | |||
جنین از مرحله نخست پیدایش خود تا [[تولد]]، مدت معینی در [[رحم]] [[مادر]] استقرار دارد: {{متن قرآن|وَنُقِرُّ فِي الْأَرْحَامِ مَا نَشَاءُ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى }}<ref>«در زهدانها آنچه را بخواهیم تا زمانی معیّن استوار میداریم » سوره حج، آیه ۵.</ref>، بنابراین [[زمان]] استقرار جنین در شکم مادر در اصل امری [[تکوینی]] و [[واقعی]] به شمار میرود؛ ولی چون در [[فقه]] آثار [[حقوقی]] و [[احکام]] متعددی بر مدت بارداری مانند چگونگی [[الحاق]] [[نسب]] و مسئله توارث میان جنین و [[خویشاوندان]] او مترتب است،<ref>جواهر الکلام، ج ۳۱، ص ۲۲۲ ـ ۲۲۴؛ ج ۳۹، ص ۳۰۲؛ الفقه الاسلامی، ج ۱۰، ص ۷۸۸۳. </ref> | |||
این موضوع در [[منابع فقهی]] مورد توجه قرار گرفته و کمترین و بیشترین مدت حمل تعریف شده است. فقهای امامی<ref> الخلاف، ج ۵، ص ۸۸؛ جواهر الکلام، ج ۳۱، ص ۲۲۴. </ref> و بیشتر [[فقیهان]] اهل سنت<ref>المغنی، ج ۹، ص ۱۱۵؛ الفقه الاسلامی، ج ۱۰، ص ۷۸۸۳. </ref> با استناد به دو [[آیه]] {{متن قرآن|وَالْوَالِدَاتُ يُرْضِعْنَ أَوْلَادَهُنَّ حَوْلَيْنِ كَامِلَيْنِ لِمَنْ أَرَادَ أَنْ يُتِمَّ الرَّضَاعَةَ وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ لَا تُكَلَّفُ نَفْسٌ إِلَّا وُسْعَهَا لَا تُضَارَّ وَالِدَةٌ بِوَلَدِهَا وَلَا مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ وَعَلَى الْوَارِثِ مِثْلُ ذَلِكَ فَإِنْ أَرَادَا فِصَالًا عَنْ تَرَاضٍ مِنْهُمَا وَتَشَاوُرٍ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا وَإِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلَادَكُمْ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِذَا سَلَّمْتُمْ مَا آتَيْتُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ}}<ref>«و مادران فرزندان خود را دو سال کامل شیر میدهند؛ این برای کسی است که بخواهد دوران شیردهی را کامل کند، و خوراک و پوشاک آنان به شایستگی بر صاحب فرزند است، بر هیچ کس جز به اندازه توانش تکلیف نیست، نه مادر باید به خاطر فرزندش زیان بیند و نه صاحب فرزند به خاطر فرزندش و بر (گردن) وارث، مانند همین است پس اگر (پدر و مادر) با رضایت و رایزنی با هم بازگرفتن (زودتر کودک) از شیر را خواستند، گناهی ندارند، و اگر خواستید برای فرزندانتان دایه بگیرید، اگر به بایستگی دستمزد آنان را بپردازید گناهی بر شما نیست و از خداوند پروا کنید و بدانید خداوند به آنچه انجام میدهید بیناست» سوره بقره، آیه ۲۳۳.</ref>، {{متن قرآن|وَوَصَّيْنَا الْإِنْسَانَ بِوَالِدَيْهِ إِحْسَانًا حَمَلَتْهُ أُمُّهُ كُرْهًا وَوَضَعَتْهُ كُرْهًا وَحَمْلُهُ وَفِصَالُهُ ثَلَاثُونَ شَهْرًا حَتَّى إِذَا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَبَلَغَ أَرْبَعِينَ سَنَةً قَالَ رَبِّ أَوْزِعْنِي أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ الَّتِي أَنْعَمْتَ عَلَيَّ وَعَلَى وَالِدَيَّ وَأَنْ أَعْمَلَ صَالِحًا تَرْضَاهُ وَأَصْلِحْ لِي فِي ذُرِّيَّتِي إِنِّي تُبْتُ إِلَيْكَ وَإِنِّي مِنَ الْمُسْلِمِينَ}}<ref>«و به آدمی سپردهایم که به پدر و مادرش نیکی کند؛ مادرش او را به دشواری آبستن بوده و به دشواری زاده است- و بارداری و از شیر گرفتنش سی ماه است- تا چون به رشد کامل رسد و چهل ساله شود بگوید: پروردگارا در دلم افکن تا نعمتت را که به من و پدر و مادرم بخشیدهای سپاس بگزارم و کردار شایستهای که تو را خشنود کند به جای آرم و برای من، در دودمانم شایستگی نه که من به سوی تو بازگشتهام و من از فرمانبردارانم» سوره احقاف، آیه ۱۵.</ref>، کمترین مدت بارداری را ۶ ماه دانستهاند، زیرا به تصریح آیه نخست، [[مادران]] اگر بخواهند به گونه کامل [[فرزندان]] خود را شیر دهند، باید تا دو سالگی آنان را شیر بدهند: {{متن قرآن|وَالْوَالِدَاتُ يُرْضِعْنَ أَوْلَادَهُنَّ حَوْلَيْنِ كَامِلَيْنِ لِمَنْ أَرَادَ أَنْ يُتِمَّ الرَّضَاعَةَ}} و در آیه دوم مدت بارداری و شیردهی در مجموع ۳۰ ماه ذکر شده: {{متن قرآن|وَحَمْلُهُ وَفِصَالُهُ ثَلَاثُونَ شَهْرًا }}، بنابراین میتوان نتیجه گرفت که کمترین مدت بارداری ۶ ماه است. این [[استدلال]] در [[احادیث]] نیز آمده است؛<ref> وسائل الشیعه، ج ۲۱، ص ۳۸۲. </ref> ولی شماری از [[فقهای اهل سنت]] کمترین مدت بارداری را ۹ ماه دانستهاند. <ref>الفقه الاسلامی، ج ۹، ص ۷۸۸۳. </ref> | |||
بیشترین مدت بارداری از دیدگاه [[فقهی]]، به نظر مشهور فقهای امامی با استناد به احادیث ۹ ماه است،<ref> الخلاف، ج ۵، ص ۸۸؛ جواهر الکلام، ج ۳۱، ص ۲۲۴. </ref> هرچند برخی آن را ۱۰ ماه و برخی دیگر یک سال ذکر کردهاند <ref>جواهر الکلام، ج ۳۱، ص ۲۲۶؛ تحریر الوسیله، ج ۲، ص ۲۷۵. </ref> فقهای اهل سنت در اینباره آرای متعددی بیان داشتهاند؛ از جمله ۹ ماه، یک سال، دو سال، سه سال، ۴ سال، ۵ سال، ۶ سال و ۷ سال. <ref>المغنی، ج ۹، ص ۱۱۶؛ الفقه الاسلامی، ج ۱۰، ص ۷۸۸۲ ـ ۷۸۸۳. </ref> بنابر برخی احادیث [[اهلبیت]]{{عم}}، مراد از {{متن قرآن|مَا تَغِيضُ الْأَرْحَامُ}} در آیه {{متن قرآن|اللَّهُ يَعْلَمُ مَا تَحْمِلُ كُلُّ أُنْثَى وَمَا تَغِيضُ الْأَرْحَامُ وَمَا تَزْدَادُ وَكُلُّ شَيْءٍ عِنْدَهُ بِمِقْدَارٍ}}<ref>«و خداوند میداند که هر مادینه چه در شکم دارد و بچّهدانها چه میکاهند و چه میافزایند و هر چیز نزد او اندازهای دارد» سوره رعد، آیه ۸.</ref>، بارداری کمتر از ۹ ماه و مراد از {{متن قرآن|مَا تَزْدَادُ}}، بارداری بیش از ۹ ماه است،<ref>وسائل الشیعه، ج ۲۱، ص ۳۸۲. </ref> چنانکه برخی [[مفسران]] نیز چنین گفتهاند<ref>مجمع البیان، ج ۵، ص ۴۳۰؛ روض الجنان، ج ۱۱، ص ۱۸۷. </ref>.<ref>[[سید جعفر صادقی فدکی |صادقی فدکی، سید جعفر]]، [[بارداری (مقاله)|مقاله «بارداری»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۵ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم ]]، ج۵.</ref> | |||
=== [[نفقه]] باردار=== | |||
هزینه سکونت و نفقه زوجه باردار به [[نص]] آیه {{متن قرآن|أَسْكِنُوهُنَّ مِنْ حَيْثُ سَكَنْتُمْ مِنْ وُجْدِكُمْ وَلَا تُضَارُّوهُنَّ لِتُضَيِّقُوا عَلَيْهِنَّ وَإِنْ كُنَّ أُولَاتِ حَمْلٍ فَأَنْفِقُوا عَلَيْهِنَّ حَتَّى يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ فَإِنْ أَرْضَعْنَ لَكُمْ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ وَأْتَمِرُوا بَيْنَكُمْ بِمَعْرُوفٍ وَإِنْ تَعَاسَرْتُمْ فَسَتُرْضِعُ لَهُ أُخْرَى}}<ref>«آنان را در همانجا که خود به اندازه توانگریتان جای دارید، جا دهید و به آنها زیان مرسانید برای آنکه (زندگی را) برایشان تنگ گیرید و اگر باردارند به آنان نفقه دهید تا هنگامی که بزایند و اگر برای شما (به نوزاد) شیر دهند مزدشان را بپردازید و میان خویش به شایستگی رایزنی کنید و اگر (در توافق) دشواری دارید دیگری او را شیر دهد» سوره طلاق، آیه ۶.</ref> بر عهده شوهر است، حتی [[نفقه]] [[زن]] بارداری که با [[طلاق]] بائن از شوهر جدا شده، تا [[زمان]] وضع حمل برعهده اوست؛<ref>جواهرالکلام، ج ۳۱، ص ۳۲۰؛ فقه القرآن، ج ۲، ص ۱۶۸؛ الفقه الاسلامی، ج ۹، ص ۷۲۰۳. </ref> | |||
اما [[فقها]] درباره اینکه [[وجوب]] این نفقه به جهت [[مادر]] است یا فرزند، [[اختلاف]] نظر دارند؛ برخی با این [[استدلال]] که [[ضمیر]] در {{متن قرآن|فَأَنْفِقُوا عَلَيْهِنَّ}} به باردار بازمیگردد، وجوب نفقه را از [[حقوق]] شخص مادر دانستهاند؛<ref>الحدائق، ج ۲۵، ص ۱۱۲. </ref> ولی شماری دیگر از فقها، با توجه به اینکه [[تحمیل]] نفقه بر شوهر در [[آیه]] دایر مدار «حمل» است، آن را از حقوق فرزند شمردهاند. <ref> المغنی، ج ۹، ص ۲۹۱ ـ ۲۹۲؛ جواهر الکلام، ج ۳۱، ص ۳۲۱؛ الفقه الاسلامی، ج ۱۰، ص ۷۴۰۵ ـ ۷۴۰۶. </ref> در آیه {{متن قرآن|لِيُنْفِقْ ذُو سَعَةٍ مِنْ سَعَتِهِ وَمَنْ قُدِرَ عَلَيْهِ رِزْقُهُ فَلْيُنْفِقْ مِمَّا آتَاهُ اللَّهُ لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا مَا آتَاهَا سَيَجْعَلُ اللَّهُ بَعْدَ عُسْرٍ يُسْرًا}}<ref>«توانگر باید از توانگری خویش و آنکه روزی بر او تنگ شده از آنچه خدا به وی داده است هزینه کند؛ خداوند هیچ کس را جز به آنچه بدو داده است تکلیف نمیکند؛ زودا که خداوند پس از سختی، آسانی برگمارد» سوره طلاق، آیه ۷.</ref> کسی که از نظر [[مالی]] توانگر است، به [[انفاق]] سخاوتمندانه [[مأمور]] گردیده و آنکه [[توانایی]] مالیش محدود است، در حد توان خود به انفاق[[امر]] شده است. برخی فقها با استناد به این آیه گفتهاند که در پرداخت نفقه باید [[توانایی مالی]] زوج معیار باشد،<ref>المغنی، ج۹، ص۲۳۰ ـ ۲۳۱؛ زبدهالبیان، ص۶۸۳؛ کشف اللثام، ج ۷، ص ۵۶۴. </ref> هرچند آرای دیگری نیز در [[منابع فقهی]] مطرح شده است.<ref>[[سید جعفر صادقی فدکی |صادقی فدکی، سید جعفر]]، [[بارداری (مقاله)|مقاله «بارداری»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۵ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم ]]، ج۵.</ref> | |||
=== [[روزه]] باردار=== | |||
روزه بر کسانی که [[قدرت]] آن را ندارند، [[واجب]] نیست و آنها باید به جای آن به [[مساکین]] فدیه بدهند: {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِن قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ أَيَّامًا مَّعْدُودَاتٍ فَمَن كَانَ مِنكُم مَّرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِّنْ أَيَّامٍ أُخَرَ وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ فَمَن تَطَوَّعَ خَيْرًا فَهُوَ خَيْرٌ لَّهُ وَأَن تَصُومُواْ خَيْرٌ لَّكُمْ إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ }}<ref>«ای مؤمنان! روزه بر شما مقرّر شده است چنان که بر پیشینیان شما مقرّر شده بود، باشد که پرهیزگاری ورزید روزهایی برشمرده را (روزه بدارید) و از شما هر که بیمار یا در سفر باشد شماری از روزهای دیگر (روزه بر او واجب است) و بر آنان که به دشواری آن را بر میتابند (به جای هر روز) جایگزینی است (به اندازه) خوراک مستمندی و هر که خود خواسته، خیری (بیش) دهد، برای او بهتر است. و اگر بدانید روزه داشتن برای شما بهتر است» سوره بقره، آیه ۱۸۳-۱۸۴.</ref> فقها زن باردار به ویژه بارداری را که زمان وضع حمل وی نزدیک باشد یا بر [[سلامت]] فرزندش بترسد، از جمله مصادیق این آیه شمردهاند؛<ref>الخلاف، ج ۲، ص ۱۹۶ ـ ۱۹۷؛ المغنی، ج ۳، ص ۷۷ ـ ۷۸؛ مستندالعروه، ج ۲، ص ۵۴. </ref> همچنین این [[حکم]] را از آیاتی که دال بر [[نفی]] حرج و [[دشواری]] در [[دین]] است، [[استنباط]] کردهاند؛<ref>جواهر الکلام، ج ۱۷، ص ۱۵۱. </ref> از جمله: {{متن قرآن|وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ}}<ref>«در دین- که همان آیین پدرتان ابراهیم است- هیچ تنگنایی برای شما ننهاد» سوره حج، آیه ۷۸.</ref> و {{متن قرآن|يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلَا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ }}<ref>« خداوند برای شما آسانی میخواهد و برایتان دشواری نمیخواهد » سوره بقره، آیه ۱۸۵.</ref>.<ref>[[سید جعفر صادقی فدکی |صادقی فدکی، سید جعفر]]، [[بارداری (مقاله)|مقاله «بارداری»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۵ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم ]]، ج۵.</ref> | |||
===انتساب حمل به دیگری=== | |||
انتساب حمل از سوی [[زن]] باردار به شخصی جز [[پدر]] [[واقعی]] او [[ممنوع]] است. <ref>احکام القرآن، ج ۵، ص ۳۳۳.</ref> این امر در [[بیعت]] [[زنان]] با [[پیامبر اکرم]]{{صل}} پس از [[فتح مکه]] مورد توجه قرار گرفت: {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذَا جَاءَكَ الْمُؤْمِنَاتُ يُبَايِعْنَكَ عَلَى أَنْ لَا يُشْرِكْنَ بِاللَّهِ شَيْئًا وَلَا يَسْرِقْنَ وَلَا يَزْنِينَ وَلَا يَقْتُلْنَ أَوْلَادَهُنَّ وَلَا يَأْتِينَ بِبُهْتَانٍ يَفْتَرِينَهُ بَيْنَ أَيْدِيهِنَّ وَأَرْجُلِهِنَّ وَلَا يَعْصِينَكَ فِي مَعْرُوفٍ فَبَايِعْهُنَّ وَاسْتَغْفِرْ لَهُنَّ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ}}<ref>«ای پیامبر! چون زنان مؤمن نزد تو آیند تا با تو بیعت کنند که هیچ چیز را با خدا شریک نگردانند و مرتکب دزدی نشوند و زنا نکنند و فرزندان خود را نکشند و با دروغ فرزند حرامزادهای را که پیش دست و پای آنان است بر (شوهر) خویش نبندند و در هیچ کار شایستهای سر از فرمان تو نپیچند، با آنان بیعت کن و برای آنها از خداوند آمرزش بخواه که خداوند آمرزندهای بخشاینده است» سوره ممتحنه، آیه ۱۲.</ref> به نظر [[مفسران]] [[آیه شریفه]] به این [[سنت]] [[ناپسند]] بازمانده از [[دوران جاهلیت]] اشاره دارد که برخی زنان که با [[ارتباط]] [[نامشروع]] باردار میشدند، جنین خود را به شوهر نسبت میدادند. <ref>جامعالبیان، مج ۱۴، ج ۲۸، ص ۹۸؛ مجمعالبیان، ج ۹، ص ۴۱۴؛ تفسیر قرطبی، ج ۱۸، ص ۴۸.</ref> برخی برآناند که این سنت ناپسند آن بود که زنی که با چند نفر رابطه نامشروع داشت، پس از باردار شدن، فرزند خود را به هر که به او علاقمند بود، منتسب میکرد، با آنکه پدر واقعی فرزند را میدانست. <ref> الفرقان، ج ۲۸، ص ۲۹۳.</ref>.<ref>[[سید جعفر صادقی فدکی |صادقی فدکی، سید جعفر]]، [[بارداری (مقاله)|مقاله «بارداری»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۵ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم ]]، ج۵.</ref> | |||
==بارداری در دانشنامه امام رضا== | ==بارداری در دانشنامه امام رضا== | ||
| خط ۱۶: | خط ۹۵: | ||
[[احادیث]] بسیاری نیز درباره [[احکام]] آبستنی (به دو معنای بارداری و جنین) و آبستن ([[زن]] باردار) و نکتههای [[اخلاقی]] و بهداشتی آن نقل شده است و در [[فقه]] در بابهای [[طهارت]]، [[صوم]]، [[تجارت]]، [[نکاح]]، [[طلاق]]، لعان، استیلاد، حدود و [[قصاص]] از آن سخن رفته است. | [[احادیث]] بسیاری نیز درباره [[احکام]] آبستنی (به دو معنای بارداری و جنین) و آبستن ([[زن]] باردار) و نکتههای [[اخلاقی]] و بهداشتی آن نقل شده است و در [[فقه]] در بابهای [[طهارت]]، [[صوم]]، [[تجارت]]، [[نکاح]]، [[طلاق]]، لعان، استیلاد، حدود و [[قصاص]] از آن سخن رفته است. | ||
از [[قرآن]] و [[حدیث]] استفاده میشود که یکی از [[اهداف]] [[ازدواج]]، تولید مثل و بقای [[نسل]] است. قرآن در [[آیه]] {{متن قرآن|...فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ وَابْتَغُوا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ...}}<ref>«اکنون (میتوانید) با آنان آمیزش کنید و آنچه خداوند برای شما مقرّر داشته است باز جویید» سوره بقره، آیه ۱۸۷.</ref> [[مسلمانان]] را به آمیزش با [[همسران]] و [[طلب]] آنچه [[خداوند]] برای آنان نوشته [[فرمان]] داده است. [[مفسران]] گفتهاند مراد از آنچه [[خدا]] برای [[انسانها]] نوشته طلب فرزند است<ref>مجمع البیان، ج۲، ص۲۲؛ المیزان، ج۲، ص۵۰۵؛ التفسیر الکبیر، ج۵، ص۱۱۸.</ref>. در آیه {{متن قرآن|نِسَاؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ...}}<ref>«همسرانتان کشتگاه شمایند، هر جا (و هر گاه) که خواهید به کشتگاه خود درآیید» سوره بقره، آیه ۲۲۳.</ref> نیز قرآن از [[زنان]] به عنوان کشتزار یاد کرده است که نشان میدهد یکی از اهداف آمیزش تولید مثل و بقای نسل است<ref>جامع البیان، ج۲، ص۵۳۴؛ المیزان، ج۲، ص۲۱۳.</ref>.<ref>الکافی، ج۲، ص۳۲۰؛ وسائل الشیعة، ج۲۰، ص۲۴۱.</ref><ref>[[یعقوب علی برجی|برجی، یعقوب علی]]، [[آبستنی - برجی (مقاله)|مقاله «آبستنی»]]، [[دانشنامه امام رضا ج۱ (کتاب)|دانشنامه امام رضا]]، ج۱، ص ۱۸.</ref> | از [[قرآن]] و [[حدیث]] استفاده میشود که یکی از [[اهداف]] [[ازدواج]]، تولید مثل و بقای [[نسل]] است. قرآن در [[آیه]] {{متن قرآن|...فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ وَابْتَغُوا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ...}}<ref>«اکنون (میتوانید) با آنان آمیزش کنید و آنچه خداوند برای شما مقرّر داشته است باز جویید» سوره بقره، آیه ۱۸۷.</ref> [[مسلمانان]] را به آمیزش با [[همسران]] و [[طلب]] آنچه [[خداوند]] برای آنان نوشته [[فرمان]] داده است. [[مفسران]] گفتهاند مراد از آنچه [[خدا]] برای [[انسانها]] نوشته طلب فرزند است<ref>مجمع البیان، ج۲، ص۲۲؛ المیزان، ج۲، ص۵۰۵؛ التفسیر الکبیر، ج۵، ص۱۱۸.</ref>. در آیه {{متن قرآن|نِسَاؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ...}}<ref>«همسرانتان کشتگاه شمایند، هر جا (و هر گاه) که خواهید به کشتگاه خود درآیید» سوره بقره، آیه ۲۲۳.</ref> نیز قرآن از [[زنان]] به عنوان کشتزار یاد کرده است که نشان میدهد یکی از اهداف آمیزش تولید مثل و بقای نسل است<ref>جامع البیان، ج۲، ص۵۳۴؛ المیزان، ج۲، ص۲۱۳.</ref>.<ref>الکافی، ج۲، ص۳۲۰؛ وسائل الشیعة، ج۲۰، ص۲۴۱.</ref>.<ref>[[یعقوب علی برجی|برجی، یعقوب علی]]، [[آبستنی - برجی (مقاله)|مقاله «آبستنی»]]، [[دانشنامه امام رضا ج۱ (کتاب)|دانشنامه امام رضا]]، ج۱، ص ۱۸.</ref> | ||
== جستارهای وابسته == | == جستارهای وابسته == | ||
| خط ۲۲: | خط ۱۰۱: | ||
==منابع== | ==منابع== | ||
# [[پرونده: 1100514.jpg|22px]] [[یعقوب علی برجی|برجی، یعقوب علی]]، [[آبستنی - برجی (مقاله)|مقاله «آبستنی»]]، [[دانشنامه امام رضا ج۱ (کتاب)|'''دانشنامه امام رضا''']] | # [[پرونده: 1100514.jpg|22px]] [[یعقوب علی برجی|برجی، یعقوب علی]]، [[آبستنی - برجی (مقاله)|مقاله «آبستنی»]]، [[دانشنامه امام رضا ج۱ (کتاب)|'''دانشنامه امام رضا''']] | ||
# [[پرونده: 000056.jpg|22px]] [[سید جعفر صادقی فدکی |صادقی فدکی، سید جعفر]]، [[بارداری (مقاله)|مقاله «بارداری»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۵ (کتاب)|'''دائرة المعارف قرآن کریم ج۵''']] | |||
==پانویس== | ==پانویس== | ||