ام‌الکتاب: تفاوت میان نسخه‌ها

'''ام‌الکتاب''' این واژه سه‌بار و در سوره‌های {{عربی|اندازه=150%|﴿{{متن قرآن| هُوَ الَّذِيَ أَنزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ مِنْهُ آيَاتٌ مُّحْكَمَاتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتَابِ وَأُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ }}﴾}}<ref> اوست که این کتاب را بر تو فرو فرستاد؛ برخی از آن، آیات استواراند، که بنیاد این کتاب‌اند و برخی دیگر آیات چند رویه‌اند؛ سوره آل عمران، آیه ۷</ref>؛ {{عربی|اندازه=150%|﴿{{متن قرآن| يَمْحُو اللَّهُ مَا يَشَاء وَيُثْبِتُ وَعِندَهُ أُمُّ الْكِتَابِ }}﴾}}<ref> خداوند هر چه را بخواهد از لوح محفوظ پاک می‌کند و یا در آن می‌نویسد و لوح محفوظ  نزد اوست؛ سوره رعد، آیه ۳۹.</ref> و {{عربی|اندازه=150%|﴿{{متن قرآن| وَإِنَّهُ فِي أُمِّ الْكِتَابِ لَدَيْنَا لَعَلِيٌّ حَكِيمٌ }}﴾}}<ref> و بی‌گمان آن نزد ما در اصل کتاب، فرازمندی فرزانه است؛ سوره زخرف، آیه ۴.</ref> آمده است. راغب اصل "امّ" را به معنای مادر گرفته که سپس تعمیم یافته و به چیزی که اصل برای وجود چیزی دیگر، یا اصل برای تربیت و اصلاح آن یا آغاز چیزی باشد اطلاق شده است <ref>مفردات، ص ۸۵ ، "امّ".</ref>؛ ولی ابن‌فارس "اُمّ" را دارای ۴ معنای نزدیک به هم دانسته است: اصل، مرجع، جماعت و دین <ref>مقاییس اللغه، ج ۱، ص ۲۱، «امّ».</ref>

#در نقلهایی از ابن‌عباس، مجاهد، قتاده و عکرمه به مجموعه کتاب و اساس آن جملة الکتاب و اصله<ref>تفسير ابن‌كثير، ج۲، ص۵۳۹ ؛ الدرالمنثور، ج ۴، ص ۶۶۴ .</ref> تفسیر شده است<ref>[http://www.maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/4/38.htm دائرة المعارف قرآن کریم، ج ۴، ص: ۳۸۲.]</ref>.

#نظریه دیگری اُمّ الکتاب را به علم منزه از تغییر الهی تفسیر کرده است <ref>التفسير الكبير، ج ۱۹، ص ۶۶.</ref>. برخی در توضیح این تفسیر می‌گویند: اُمّ الکتاب ازاین‌رو به علم الهی تفسیر شده است که آنچه در صحیفه‌های فرشتگان و جاهای دیگر نوشته می‌شود موافق علم ازلی الهی است و علم خداوند اساس و ریشه و امّ آن است <ref>روح‌المعانى، مج ۸ ، ج ۱۳، ص ۲۴۵.</ref>. این تفسیر از کعب نیز نقل شده است. وی در پاسخ ابن‌عباس که از اُمّ الکتاب پرسیده بود گفت: خداوند به آنچه می‌خواست خود بیافریند یا بندگانش بسازند علم داشت، آنگاه به علم خود خطاب کرد: کتاب باش. آن نیز کتاب شد <ref>جامع‌البيان، مج ۸ ، ج ۱۳، ص ۲۲۴؛ مجمع‌البيان، ج۶ ، ص۴۵۸؛ روح‌المعانى، مج۸ ، ج۱۳، ص ۲۴۵.</ref><ref>[http://www.maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/4/38.htm دائرة المعارف قرآن کریم، ج ۴، ص: ۳۸۲.]</ref>.

#ابن‌جریج و ابن‌عباس به «الذکر» تفسیر کرده‌اند. و چنان چه مقصود از «الذکر» قرآن کریم باشد با تفسیر پیشین یکسان خواهد بود<ref>[http://www.maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/4/38.htm دائرة المعارف قرآن کریم، ج ۴، ص: ۳۸۲.]</ref>.

#در روایتی از حضرت صادق{{ع}} که گویا تأویل و تفسیری از باطن آیه است مراد از اُمّ الکتاب در سوره زخرف، سوره حمد معرفی شده است. آن حضرت مرجع ضمیر «إنّه» را علی بن‌ابی‌طالب{{ع}} دانسته و در پاسخ این پرسش که در کجای اُمّ الکتاب از علی{{ع}} یاد شده فرمودند: در آیه {{عربی|اندازه=150%|﴿{{متن قرآن| اهدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ}}﴾}}<ref> راه راست را به ما بنمای؛ سوره حمد، آیه ۱.</ref> <ref>البرهان، ج۴،ص۸۴۶؛ تأويل‌الآيات‌الظاهره، ص۵۳۷.</ref><ref>[http://www.maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/4/38.htm دائرة المعارف قرآن کریم، ج ۴، ص: ۳۸۲.]</ref>.

#اهل معقول اُمّ الکتاب را بر امور متعددی چون عقل اول از سلسله عقول طولیه ده‌گانه<ref> شرح فصوص الحكم، ص ۹۱.</ref>، نفس کلّیه، انسان کامل، ماهیت حقایق که کتاب از آن متولد می‌شود و خود نه موجود است و نه معدوم، و لوح محفوظ تطبیق داده‌اند <ref>رسائل فلسفى، ص۲۸۲؛ شرح فصوص‌الحكم، ص۹۱؛ فرهنگ معارف اسلامى، ج ۱، ص ۳۰۲ ـ ۳۰۳.</ref>، به هر حال از مجموع دو آیه یاد شده <ref>آیه ۳۹ سوره رعد و آیه ۴ سوره زخرف </ref> برمی‌آید که اُمّ‌الکتاب اوّلا نزد خدا است: «عنده، لدینا» و ثانیاً از هرگونه تغییر، تحوّل و زوال مصون است و ثالثاً اندیشه و عقل بشری به آن راه ندارد <ref>الميزان، ج ۱۸، ص ۸۴ .</ref><ref>[http://www.maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/4/38.htm دائرة المعارف قرآن کریم، ج ۴، ص: ۳۸۲.]</ref>.

افزون بر دو معنای پیشین «ام الکتاب» نامی برای سوره فاتحة الکتاب معرفی شده است  <ref>الاتقان، ج ۱، ص ۱۱۶.</ref> ظاهراً این نام از سوی پیامبر{{صل}} بر این سوره نهاده شده است. در دو روایت که دارقطنی و بیهقی در سنن خود و ترمذی، ابن‌منذر، ابن‌ابی‌حاتم و ابن‌مردویه در تفسیر خود آورده‌اند، وی نقل می‌کند: پیامبر{{صل}} سوره حمد را اُمّ الکتاب خوانده است <ref>الدرالمنثور، ج۱، ص۱۱ ـ ۱۲؛ الاتقان، ج۱، ص۱۱۷.</ref> در روایت دیگر ابیّ بن کعب می‌گوید: فاتحة الکتاب را بر پیامبر{{صل}} خواندم. حضرت سوگند یاد کرد که نه در تورات، نه در انجیل، نه در زبور و نه در قرآن سوره‌ای بسان آن نازل نشده است. آن اُمّ الکتاب و ... است <ref>مجمع البيان، ج ۱، ص ۸۸ .</ref> نیز در حدیث دیگری که جابر از رسول خدا{{صل}} نقل کرده از سوره حمد با نام اُمّ الکتاب یاد شده است <ref>مجمع البيان، ج ۱، ص ۸۸ .</ref><ref>[http://www.maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/4/38.htm دائرة المعارف قرآن کریم، ج ۴، ص: ۳۸۳.]</ref>.

در روایاتی از اهل‌بیت{{عم}} نیز امّ الکتاب بر سوره فاتحة الکتاب اطلاق شده است، از آن جمله عیاشی در آغاز تفسیر سوره فاتحه از امام صادق{{ع}} روایت می‌کند که آن حضرت فرمود: اسم اعظم خداوند در امّ الکتاب پراکنده است <ref>تفسير عياشى، ج ۱، ص ۱۹.</ref> و در روایتی دیگر از آن حضرت آمده است که حضرت فرمود: ۴ بار صدای ناله ابلیس بلند شد. چهارمین بار هنگامی بود که امّ الکتاب یعنی {{عربی|اندازه=150%|﴿{{متن قرآن| الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ}}﴾}}<ref> سپاس، خداوند، پروردگار جهانیان را؛ سوره حمد، آیه ۱.</ref> نازل شد<ref>تفسير عياشى، ج ۱، ص ۲۰.</ref>. روایتی نیز از حضرت رضا{{ع}} نقل شده که در آن بر سوره حمد اُمّ الکتاب اطلاق شده است <ref> البرهان، ج۴،ص۸۴۶؛ تأويل‌الآيات‌الظاهره، ص۵۳۷.</ref><ref>[http://www.maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/4/38.htm دائرة المعارف قرآن کریم، ج ۴، ص: ۳۸۳.]</ref>.

در مقابل، از ابن‌سیرین و حسن بصری نقل شده که آن دو خوش نداشتند سوره حمد را اُمّ الکتاب بنامند، زیرا اُمّ الکتاب نزد خداوند است {{عربی|اندازه=150%|﴿{{متن قرآن| يَمْحُو اللَّهُ مَا يَشَاء وَيُثْبِتُ وَعِندَهُ أُمُّ الْكِتَابِ}}﴾}}<ref> خداوند هر چه را بخواهد (از لوح محفوظ) پاک می‌کند و (یا در آن) می‌نویسد و لوح محفوظ نزد اوست؛ سوره رعد، آیه ۳۹.</ref> <ref>الدرالمنثور، ج ۱، ص ۱۱؛ الاتقان، ج ۱، ص ۱۱۶.</ref>؛ نیز مرسی می‌گوید: حدیثی نقل شده که می‌گوید: کسی سوره حمد را اُمّ الکتاب نخواند، بلکه فاتحة الکتاب بخواند. سپس این حدیث را رد کرده و صحیح ندانسته است؛ اما سیوطی اصل حدیث بودن چنین سخنی را انکار کرده است <ref>الاتقان، ج ۱، ص ۱۱۶.</ref><ref>[http://www.maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/4/38.htm دائرة المعارف قرآن کریم، ج ۴، ص: ۳۸۴.]</ref>.

#نظر دیگر، علت را پناهگاه بودن سوره حمد برای اهل ایمان یاد کرده است. در این نظریه به اطلاق «اُمّ» بر عَلَم استشهاد شده است، زیرا عَلَم پناهگاه سپاهیان در میدان جنگ است <ref>جامع البيان، مج ۳، ج ۳، ص ۲۳۱؛ روض الجنان، ج ۴، ص ۱۷۴.</ref><ref>[http://www.maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/4/38.htm دائرة المعارف قرآن کریم، ج ۴، ص: ۳۸۴.]</ref>.

#برخی معتقدند سوره حمد از آن رو اُمّ الکتاب نام گرفته که در آغاز کتاب (قرآن) قرار گرفته است <ref>التحرير والتنوير، ج ۱، ص ۱۳۳.</ref><ref>[http://www.maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/4/38.htm دائرة المعارف قرآن کریم، ج ۴، ص: ۳۸۴.]</ref>.