آخرت در قرآن: تفاوت میان نسخه‌ها

#[[انسان]] در [[دنیا]] توانِ آنرا ندارد که به تمام و کمال، نتیجه کوشش‌های خویش را به‌دست آورد؛ ولی در [[آخرت]]، آنرا به گونه کامل می‌بیند و هیچ عاملی مانع آن نیست: {{متن قرآن|فَمَن يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَيْرًا يَرَهُ وَمَن يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ}}<ref>سوره زلزال، آیه ۷ و ۸.</ref>.  

#'''خریداری آخرت با زندگی دنیایی:''' گروهی از [[مردم]] خواستار آخرت بوده: {{متن قرآن|وَمِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الْآخِرَةَ}}<ref>«و برخی جهان واپسین را می‌خواستید» سوره آل عمران، آیه ۱۵۲.</ref>، آنرا با فروش زندگی دنیایی می‌طلبند: {{متن قرآن|فَلْيُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يَشْرُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا بِالْآخِرَةِ وَمَنْ يُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيُقْتَلْ أَوْ يَغْلِبْ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا}}<ref>«آری، کسانی باید در راه خدا نبرد کنند که زندگی این جهان را به جهان واپسین می‌فروشند و هر که در راه خداوند نبرد کند چه کشته شود و چه پیروز گردد زودا که به او پاداشی سترگ ارزانی داریم» سوره نساء، آیه 74.</ref>. اینان با فروش [[زندگی دنیا]] و [[بذل جان]] و [[مال]] در [[راه خدا]]، زندگی و نعمت‌های جاودانه به دست می‌آورند؛ امّا گروهی دیگر، [[دنیا]] را [[برگزیده]]، {{متن قرآن|بَلْ تُؤْثِرُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا}}<ref>«بلکه، شما زندگی این جهان را برمی‌گزینید» سوره اعلی، آیه ۱۶.</ref> آنرا با فروش آخرت به دست می‌آورند: {{متن قرآن|أُولَئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الْحَيَاةَ الدُّنْيَا بِالْآخِرَةِ فَلَا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذَابُ وَلَا هُمْ يُنْصَرُونَ}}<ref>«آنان، زندگانی این جهان را به بهای جهان واپسین خریدند؛ پس، نه از عذابشان کاسته می‌شود و نه یاری خواهند شد» سوره بقره، آیه ۸۶.</ref>.

#'''ترجیح [[زندگی]] [[دنیایی]] بر [[آخرت]]، نشانه [[کفر]]:''' [[قرآن]]، ترجیح زندگی دنیایی بر آخرت را از [[صفات]] [[کافران]] دانسته و آنرا [[نشانه]] [[گمراهی]] صاحبانش معرّفی کرده است: {{متن قرآن| اللَّهِ الَّذِي لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأَرْضِ وَوَيْلٌ لِّلْكَافِرِينَ مِنْ عَذَابٍ شَدِيدٍ الَّذِينَ يَسْتَحِبُّونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا عَلَى الآخِرَةِ وَيَصُدُّونَ عَن سَبِيلِ اللَّهِ وَيَبْغُونَهَا عِوَجًا أُوْلَئِكَ فِي ضَلالٍ بَعِيدٍ }}<ref>«خداوندی که آنچه در آسمان‌ها و در زمین است از آن اوست و وای بر کافران از عذابی سخت آنان که زندگانی این جهان را از جهان واپسین دوست‌تر دارند و (مردم را) از راه خداوند باز می‌دارند و آن را کج می‌خواهند در گمراهی ژرفی به سر می‌برند» سوره ابراهیم، آیه ۲-۳.</ref>. از [[کلام]] [[علامه طباطبایی]] بر می‌آید [[برگزیدن]] [[دنیا]]، موجب [[ترک آخرت]] است؛ زیرا در این صورت، دنیا [[هدف]] قرار گرفته، [[نفی]] آخرت را در پی دارد؛ ولی برگزیدن آخرت و هدف قرار دادن آن، موجب [[ترک دنیا]] به صورت کلّی نمی‌شود؛ بلکه در این صورت، دنیا وسیله و مقدمه‌ای برای رسیدن به آخرت است<ref>المیزان، ج ۱۲، ص ۱۳.</ref>.

#'''[[کوری]] در دنیا موجب کوری در آخرت:''' هرکس در این دنیا [[کور]] [[دل]] باشد، در آخرت هم کور دل و گمراه‌تر خواهد بود: {{متن قرآن|وَمَنْ كَانَ فِي هَذِهِ أَعْمَى فَهُوَ فِي الْآخِرَةِ أَعْمَى وَأَضَلُّ سَبِيلًا}}<ref>«و به راستی هر که در این جهان کور (دل) باشد همو در جهان واپسین (نیز) کور (دل) و گمراه‌تر خواهد بود» سوره اسراء، آیه ۷۲.</ref>. به نظر [[علامه طباطبایی]]، این آیه درصدد بیان مطابقت حال دنیا و آخرت است. وی با استناد به جمله {{متن قرآن|وَأَضَلُّ سَبِيلًا}} آنرا کوری در [[بینش]] دانسته، می‌گوید: آن‌کس که در دنیا پیشوای [[حق]] را نشناسد و راه [[حق]] را نپیماید، در زندگی آخرت نیز [[سعادت]] و [[رستگاری]] نمی‌یابد<ref>المیزان، ج ۱۳، ص ۱۶۹.</ref>؛ البتّه برخی از [[مفسران]]، کوری در دنیا را به کوری در [[بصیرت]] و کوری در آخرت را به کوری[[چشم]] معنا کرده‌اند<ref>مجمع‌ البیان، ج ۶، ص ۶۶۳ و ۶۶۴. </ref>.

#'''امکان برخورداری از نعمت‌های دنیا و آخرت:''' برخی پنداشته‌اند برخورداری از دنیا و بهره‌مندی از آخرت با یکدیگر قابل جمع نیست و هر خوشی دنیا باعث ناخوشی در آخرت خواهد بود؛ در حالی که محرومیّت دنیایی رابطه‌ای با سعادت [[آخرتی]] ندارد<ref>معارف قرآن، ص ۵۰۲ و ۵۰۳. </ref>. در بسیاری از آثار [[اسلامی]] تصریح شده، بلکه از مسلّمات و ضروریّات [[اسلام]] است که جمع میان [[دنیا]] و [[آخرت]] از نظر برخوردار شدن ممکن است و برخورداری از دنیا، مستلزم محرومیّت از آخرت نیست<ref> مجموعه آثار، ج ۱۶؛ سیری درنهج‌البلاغه، ص ۵۸۳. </ref>. چنان که [[قرآن]] از کسانی مانند [[سلیمان]] و برخی از [[ملوک]] [[بنی اسرائیل]] یاد می‌کند که در دنیا بهره‌های فراوانی داشته، در آخرت هم سعادت‌مند هستند و نیز به [[ستایش]] از مؤمنانی می‌پردازد که در دعای خود، [[نیکی]] دنیا و آخرت را می‌طلبند: {{متن قرآن|وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ}}<ref>«و از ایشان کسانی هستند که می‌گویند: پروردگارا! در این جهان به ما نکویی بخش و در جهان واپسین هم نکویی ده و ما را از عذاب آتش نگاه دار» سوره بقره، آیه ۲۰۱.</ref>. در روایتی از [[امام‌ صادق]]{{ع}} [[گشایش]] در روزی و [[خوش خلقی]] در دنیا و [[خشنودی خداوند]]، و [[بهشت]] در آخرت، از مصادیق [[حسنه]] شمرده شده است. [[انس]] و [[قتاده]] نیز {{متن قرآن|حَسَنَةً}} را به نعمت‌های دنیا و آخرت [[تفسیر]] کرده‌اند. در برخی [[روایات]] هم بر "[[همسر]] [[شایسته]]" در دنیا و آخرت [[تطبیق]] شده است<ref>مجمع البیان، ج ۱، ص ۵۳۰. </ref>؛ هم‌چنین حضرت [[موسی]]{{ع}} از [[خداوند]]، زندگانی [[نیکو]] در دنیا و آخرت را می‌طلبد: {{متن قرآن|وَاكْتُبْ لَنَا فِي هَذِهِ الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ إِنَّا هُدْنَا إِلَيْكَ قَالَ عَذَابِي أُصِيبُ بِهِ مَنْ أَشَاءُ وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَالَّذِينَ هُمْ بِآيَاتِنَا يُؤْمِنُونَ}}<ref>«و در این جهان و در جهان واپسین برای ما نیکی مقرّر فرما که ما به سوی تو بازگشته‌ایم؛ فرمود: عذابم را به هر کس بخواهم می‌رسانم و بخشایشم همه چیز را فرا می‌گیرد و آنرا به زودی برای آنان که پرهیزگاری می‌ورزند و زکات می‌دهند و کسانی که به آیات ما ایمان دارن» سوره اعراف، آیه ۱۵۶.</ref> و خداوند، [[مهاجران]] را از نعمت‌ دنیا و آخرت بهره‌مند می‌سازد: {{متن قرآن|وَالَّذِينَ هَاجَرُوا فِي اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَلَأَجْرُ الْآخِرَةِ أَكْبَرُ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ}}<ref>«و کسانی را که پس از ستم دیدن در راه خداوند هجرت کردند در این جهان در جایی نیکو جا می‌دهیم و پاداش دنیای واپسین بزرگ‌تر است اگر می‌دانستند» سوره نحل، آیه ۴۱.</ref> و نیز به [[قارون]] سفارش شده که دنیا را به [[فراموشی]] نسپارد: {{متن قرآن|وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الْآخِرَةَ وَلَا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا وَأَحْسِنْ كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ وَلَا تَبْغِ الْفَسَادَ فِي الْأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ}}<ref>«و در آنچه خداوند به تو داده است سرای واپسین را بجوی و بهره خود از این جهان را (هم) فراموش مکن و چنان که خداوند به تو نیکی کرده است تو (نیز) نیکی (پیشه) کن و در زمین در پی تباهی مباش که خداوند تبهکاران را دوست نمی‌دارد» سوره قصص، آیه ۷۷.</ref>. برخی‌ در تفسیر آیه گفته‌اند: قارون با خانواده‌اش سخت‌گیر و [[بخیل]] بود؛ از این رو به او گفته شد: از آنچه خدا به تو داده، بخور، بیاشام و از امور [[مباح]] بهره ببر<ref>مجمع البیان، ج ۷، ص ۴۱۶.</ref>. درباره مجاهدانی که همراه [[پیامبران]] به [[جهاد]] برخاستند، می‌گوید: خداوند، [[پاداش]] این دنیا، و پاداش [[نیک]] آخرت را به آنان [[عطا]] کرد: {{متن قرآن|فَآتَاهُمُ اللَّهُ ثَوَابَ الدُّنْيَا وَحُسْنَ ثَوَابِ الْآخِرَةِ وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ}}<ref>«پس خداوند به آنان پاداش این جهان و پاداش نیک جهان واپسین را بخشید و خداوند نیکوکاران را دوست می‌دارد» سوره آل عمران، آیه ۱۴۸.</ref> چنان که درباره [[ابراهیم]]{{ع}} نیز می‌فرماید: "ما به او در [[دنیا]] "[[حسنه]]" دادیم و او در [[آخرت]] هم از شایستگان خواهد بود": {{متن قرآن|وَآتَيْنَاهُ فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ}}<ref>«و به او در این جهان نیکی دادیم و او در جهان واپسین از شایستگان است» سوره نحل، آیه ۱۲۲.</ref>

#'''از آنجا که خداوند، [[افعال]] و [[اعمال انسان‌ها]] را در [[بهشت]] و جهنّم به خودشان نسبت می‌دهد:''' {{متن قرآن|فَشَارِبُونَ شُرْبَ الْهِيمِ}}<ref>«می‌نوشید  چونان که شتران تشنه می‌نوشند» سوره واقعه، آیه ۵۵.</ref>، {{متن قرآن|إِنَّ الْأَبْرَارَ يَشْرَبُونَ مِنْ كَأْسٍ كَانَ مِزَاجُهَا كَافُورًا}}<ref>«نیکان از پیاله‌ای می‌نوشند که آمیخته به بوی خوش  است» سوره انسان، آیه ۵.</ref>، آشکار می‌شود که انسان‌ها در آن جهان نیز [[اراده]] و [[اختیار]] دارند<ref>الذخیره، ص ۵۲۷؛ نظریّات علم کلام، ص ۴۸۷ و ۴۸۸.</ref>، امّا هر کس در محدوده [[دارایی‌ها]] و توانایی‌هایش می‌تواند آنرا [[اجرا]] کند و آن نیز به میزانی است که انسان خود را در این [[دنیا]] در اختیار [[خدا]] و [[رسول]] قرار داده و از خود سلب اراده کرده باشد: {{متن قرآن|وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ وَلَا مُؤْمِنَةٍ إِذَا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْرًا أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضَلَالًا مُبِينًا}}<ref>«و چون خداوند و فرستاده او به کاری فرمان دهند سزیده هیچ مرد و زن مؤمنی نیست که آنان را در کارشان گزینش (دیگری) باشد؛ هر کس از خدا و فرستاده‌اش نافرمانی کند به گمراهی آشکاری افتاده است» سوره احزاب، آیه ۳۶.</ref>.<ref>مفاتیح الغیب، ج ۲، ص ۷۶۴.</ref>.<ref>[[علی خراسانی|خراسانی، علی]]، [[آخرت - خراسانی (مقاله)|مقاله «آخرت»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج۱.</ref>

[[متکلّمان]] [[آخرت]] را در [[آینده]] زمانی و در عرض [[دنیا]] می‌دانند<ref> احیاء علوم‌الدین، ج ۱، ص ۱۹۹ و ۲۰۱.</ref>؛ [[فلاسفه]] برآنند که آخرت در آینده زمانی نیست؛ بلکه باید آنرا در مراتب عالی سلسله طولی وجود جُست<ref>مفاتیح الغیب، ج ۲، ص ۶۸۸ و ۶۸۹. </ref>. اینان با [[استدلال]] به آیاتی چون: {{متن قرآن|وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكَافِرِينَ}}<ref>«آگاه باش که آنان در آشوب افتاده‌اند و دوزخ فراگیرنده کافران است» سوره توبه، آیه ۴۹.</ref> معتقدند آخرت بر دنیا احاطه داشته؛ چنان‌که روز بر ساعات آن احاطه دارد<ref>حاشیه بر شرح منظومه، ص ۴۵.</ref>.

امّا در [[کتاب‌های آسمانی]] مربوط به [[ادیان]] گذشته که اکنون در دست ما قرار دارد، توجّه چندانی به [[آخرت]] نشده است. از میان ادیان بزرگ شناخته شده، شاید [[اوستا]] نخستین کتابی باشد که با [[صراحت]] از جهانی در پایان [[دنیا]] یاد و درباره حالات آن، حتّی بیش‌تر از کتاب [[مقدّس]] بحث کرده است<ref>مجموعه آثار، بازرگان، ج ۹، درس دینداری، ص ۳۲۲.</ref>. [[هندوان]] و بوداییان نیز به [[جهان]] [[سعادت‌مندی]] معتقدند که بی‌درنگ پس از [[مرگ]] یا پس از تناسخ‌های مکرّر به آن می‌پیوندند<ref>اوپانیشاد، ص ۶۹ و ۱۱۳ و ۲۶۳ و ۳۱۱؛ بودا، ص ۳۸۱ ـ ۴۰۶.</ref>. در [[تورات]] کنونی به ندرت ذکری از آخرت به میان آمده<ref> الحکمة المتعالیه، ج ۹، ص ۱۸۱ و ۱۸۲.</ref>، حتّی برخی از دانش‌مندان [[یهودی]] با صراحت وجود آنرا [[انکار]] کرده‌اند<ref>گنجینه‌ای از تلمود، ص ۳۶۲ ـ ۳۶۵.</ref>. در [[انجیل]] کنونی، توجّه بیش‌تری به مباحث آخرت شده؛ امّا باز هم به آخرت‌شناسی اهمّیّت کمی داده شده است<ref>مجموعه آثار، بازرگان، ج ۱، ذره بی انتها، ص ۴۶۵ و ج ۹، درس دینداری، ص ۳۲۲.</ref>، در صورتی که [[دین اسلام]] برای آخرت اهمیّت خاصّی قائل شده و [[اعتقاد]] به آنرا در کنار [[اعتقاد به توحید]]، [[شرط مسلمانی]] دانسته است<ref>مجموعه آثار، ج ۴، معاد، ص ۶۲۱ و ۶۲۲ و ۶۳۴.</ref>.<ref>[[علی خراسانی|خراسانی، علی]]، [[آخرت - خراسانی (مقاله)|مقاله «آخرت»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج۱؛ [[محمد علی کوشا|کوشا، محمد علی]]، [[آخرت - کوشا (مقاله)|مقاله «آخرت»]]، [[دانشنامه معاصر قرآن کریم (کتاب)|دانشنامه معاصر قرآن کریم]]، ص:۳۱-۳۳.</ref>

#'''[[دنیاطلبان]]:''' کسانی که [[زندگی دنیا]] و [[زیور]] آنرا بخواهند... در [[آخرت]] جز [[آتش]] برایشان نیست: {{متن قرآن|مَنْ كَانَ يُرِيدُ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا وَزِينَتَهَا نُوَفِّ إِلَيْهِمْ أَعْمَالَهُمْ فِيهَا وَهُمْ فِيهَا لَا يُبْخَسُونَ}}<ref>«کسانی که زندگی این جهان و آراستگی آن را بخواهند (بر و بار) کارهایشان را در آن به آنان تمام خواهیم داد و در آن با آنان کاستی نمی‌ورزند» سوره هود، آیه ۱۵.</ref>، {{متن قرآن|أُولَئِكَ الَّذِينَ لَيْسَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ إِلَّا النَّارُ وَحَبِطَ مَا صَنَعُوا فِيهَا وَبَاطِلٌ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ}}<ref>«آنان کسانی هستند که در رستخیز جز آتش (دوزخ) نخواهند داشت و آنچه در آن  کرده‌اند نابود و آنچه انجام می‌داده‌اند تباه است» سوره هود، آیه ۱۶.</ref> و کسی که کشت این [[دنیا]] را بخواهد، به او از آن می‌دهیم و در آخرت او را نصیبی نیست: {{متن قرآن|مَنْ كَانَ يُرِيدُ حَرْثَ الْآخِرَةِ نَزِدْ لَهُ فِي حَرْثِهِ وَمَنْ كَانَ يُرِيدُ حَرْثَ الدُّنْيَا نُؤْتِهِ مِنْهَا وَمَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ نَصِيبٍ}}<ref>«هر کس کشت جهان واپسین را بخواهد به کشت او می‌افزاییم  و آنکه کشت این جهان را بخواهد از آن بدو می‌دهیم و در جهان واپسین هیچ بهره‌ای ندارد» سوره شوری، آیه ۲۰.</ref> و آیه {{متن قرآن|فَإِذَا قَضَيْتُمْ مَنَاسِكَكُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آبَاءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْرًا فَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا وَمَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلَاقٍ}}<ref>«پس چون آیین‌های ویژه حجّتان را انجام دادید خداوند را یاد کنید چونان یادکردتان از پدرانتان یا یادکردی بهتر؛ از مردم کسانی هستند که می‌گویند: پروردگارا! (هر چه می‌خواهی) در این جهان به ما ببخش و آنان را در جهان واپسین بهره‌ای نیست» سوره بقره، آیه ۲۰۰.</ref>.