امام مبین در قرآن: تفاوت میان نسخه‌ها

 

==معنای لغوی "[[امام مبین]]"==

*واژۀ [[امام]] از ریشه «ا ـ م ـ م»، معانی مختلفی دارد از جمله به معنای [[الگو]] و [[پیشوا]] آمده است و واژه مبین از ریشه «بیان» به معنای [[کشف]] و [[ظهور]] است.<ref>الصحاح، ج ۵، ص ۲۰۸۲ ـ ۲۰۸۳؛ مفردات، ص۱۵۷ ـ ۱۵۸؛ التحقيق، ج۱، ص۳۶۶ ـ ۳۶۷، «بين».</ref> دو واژه «مُبین» و «بیّن» هم معنا هستند؛ اما «مبین» از تأکید بیشتری برخوردار بوده و افزون بر [[ظهور]] و انکشاف، از حالت اظهار و کاشفیت برای دیگر اشیا نیز برخوردار است.<ref>لسان العرب، ج ۱، ص ۴۶۲؛ التحقيق، ج ۱، ص ۳۶۷ ـ ۳۶۸.</ref><ref>[http://www.maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/4/38.htm دائرة المعارف قرآن کریم، ج ۴، ص ۲۳۳.]</ref>.

*تعبیر «[[امام مبین]]» دو بار در [[قرآن]] به‌کار رفته که بار نخست درباره [[علم]] جامع [[خداوند]] به [[اعمال]] و [[رفتار]] همه [[آدمیان]] {{متن قرآن|إِنَّا نَحْنُ نُحْيِي الْمَوْتَى وَنَكْتُبُ مَا قَدَّمُوا وَآثَارَهُمْ وَكُلَّ شَيْءٍ أَحْصَيْنَاهُ فِي إِمَامٍ مُبِينٍ }}<ref> ما خود، مردگان را زنده می‌گردانیم و هر چه را پیش فرستاده‌اند و آنچه را از آنان بر جای مانده است می‌نگاریم و هر چیزی را در نوشته‌ای روشن  بر شمرده‌ایم؛ سوره یس، آیه ۱۲.</ref> و بار دوم در [[ارتباط]] با [[نزول]] [[عذاب]] بر دو [[شهر]] [[قوم]] [[لوط]] و [[شعیب]] {{متن قرآن|فَانتَقَمْنَا مِنْهُمْ وَإِنَّهُمَا لَإِمَامٍ مُّبِينٍ}}<ref> پس از آنان داد ستاندیم و (نشانه‌های) آن دو شهر ([[لوط]] و ایکه) بر سر راهی آشکار است؛ سوره حجر، آیه ۷۹.</ref><ref>[http://www.maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/4/38.htm دائرة المعارف قرآن کریم، ج ۴، ص ۲۳۲.]</ref>.

* [[خداوند]] در [[آیات]] نخست [[سوره یس]]، پس از بیان [[گمراهی]]، کوردلی و عناد کفرپیشگان در برابر [[پیام‌های آسمانی]] [[رسولان]]، از [[علم]] جامع خویش به‌کارهای گذشته و آثار برجای مانده از آنان یاد می‌کند: {{متن قرآن|إِنَّا نَحْنُ نُحْيِي الْمَوْتَى وَنَكْتُبُ مَا قَدَّمُوا وَآثَارَهُمْ وَكُلَّ شَيْءٍ أَحْصَيْنَاهُ فِي إِمَامٍ مُبِينٍ }}<ref> ما خود، مردگان را زنده می‌گردانیم و هر چه را پیش فرستاده‌اند و آنچه را از آنان بر جای مانده است می‌نگاریم و هر چیزی را در نوشته‌ای روشن  بر شمرده‌ایم؛ سوره یس، آیه ۱۲.</ref>  

*در مورد [[امام مبین]] [[تفاسیر]] مختلفی وجود دارد که به برخی از آنها اشاره می‌‌کنیم:

#غالب [[مفسران]]، [[امام مبین]] را در این [[آیه]]، به معنای [[لوح محفوظ]] دانسته‌اند که در [[آیات]] دیگر از آن به «امّ الکتاب» {{متن قرآن|يَمْحُو اللَّهُ مَا يَشَاء وَيُثْبِتُ وَعِندَهُ أُمُّ الْكِتَابِ}}<ref> خداوند هر چه را بخواهد (از لوح محفوظ) پاک می‌کند و (یا در آن) می‌نویسد و لوح محفوظ  نزد اوست؛ سوره رعد، آیه ۳۹.</ref> و «[[کتاب مبین]]» {{متن قرآن|وَعِندَهُ مَفَاتِحُ الْغَيْبِ لاَ يَعْلَمُهَا إِلاَّ هُوَ وَيَعْلَمُ مَا فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَمَا تَسْقُطُ مِن وَرَقَةٍ إِلاَّ يَعْلَمُهَا وَلاَ حَبَّةٍ فِي ظُلُمَاتِ الأَرْضِ وَلاَ رَطْبٍ وَلاَ يَابِسٍ إِلاَّ فِي كِتَابٍ مُّبِينٍ}}<ref> و کلیدهای (چیزهای) نهان نزد اوست؛ (هیچ کس) جز او آنها را نمی‌داند؛ و او آنچه را در خشکی و دریاست می‌داند و هیچ برگی فرو نمی‌افتد مگر که او آن را می‌داند و هیچ دانه‌ای در تاریکی‌های زمین و هیچ‌تر و خشکی نیست جز آنکه در کتابی روشن آمده است؛ سوره انعام، آیه ۵۹.</ref> یاد شده است <ref>تفسير ابن ابى‌حاتم، ج۱۰، ص ۳۱۹۱؛ كشف‌الاسرار، ج ۸، ص ۲۰۹؛ الميزان، ج ۱۷، ص ۶۷.</ref>، با این حال در بیان تعریف آن دچار اختلافاتی شده‌اند که در نمونه‌ای از این تعاریف، حاوی [[اعمال]] و آثار [[انسان‌ها]] و بلکه در برگیرنده همه اشیا و موجودات دانسته شده و [[فرشتگان]] در اجرای [[وظایف]] خویش به عمل بر طبق آن موظف شمرده شده‌اند <ref>التفسير الكبير، ج‌۲، ص‌۴۹.</ref>.  

#شماری دیگر از [[مفسران]]، تعبیر مورد نظر را به معنای [[نامه اعمال]] [[آدمیان]] دانسته و بخش نخست [[آیه]] را به [[استشهاد]] آورده‌اند<ref>رحمة من الرحمن، ج ۳، ص ۴۶۳؛ التفسير الكبير، ج ۲۶، ص ۴۹؛ تفسير قرطبى، ج ۱۵، ص ۱۱.</ref>: {{متن قرآن|وَنَكْتُبُ مَا قَدَّمُوا وَآثَارَهُمْ}} این [[تفسیر]] در برخی [[روایات]] [[شیعه]] نیز به چشم می‌خورد <ref>نورالثقلين، ج ۴، ص ۳۷۸.</ref>  

#در وجه جمعِ برخی دیگر از [[مفسران]] معاصر، همه موارد مذکور به مثابه تعابیری متفاوت از یک کتاب دانسته شده که شامل همه بخش‌های مذکور است <ref>من وحى القرآن، ج ۹، ص ۱۳۲.</ref> در این صورت [[امام مبین]]، نام کتابی است که حاوی معلوماتی درباره جمیع موجودات و همه [[اعمال]] و حوادث [[جهان هستی]] است <ref>تفسير صدر المتالهين، ج ۵، ص ۴۳؛ التحريروالتنوير، ج ۲۲، ص ۳۵۷.</ref> در وجه نامگذاری این کتاب نیز اقوال گوناگونی بیان شده که قابل جمع می‌نمایند: تحقق همه امور بر طبق آن <ref>الفرقان، ج ۲۳، ص ۲۴.</ref>، برگرفته شدن همه [[کتاب‌های آسمانی]] از آن، <ref>كشف الاسرار، ج ۸، ص ۲۰۹.</ref> تنظیم [[نامه]] [[اعمال انسان‌ها]] براساس آن <ref>الميزان، ج ۱۷، ص ۶۷.</ref> و معیار سنجش [[اعمال]] بودن آن در [[قیامت]] <ref>نمونه، ج ۱۸، ص ۳۳۲.</ref>،

*در هر حال این [[آیه]] بنا به عمده اقوال پیشگفته بر [[علم تفصیلی]] [[خداوند]] نسبت به همه پدیده‌های هستی دلالت دارد <ref>مجمع‌البيان، ج۸، ص۶۵۴؛ الفرقان، ج۲۲، ص۲۴.</ref>.  

*واژۀ [[امام مبین]] بر اساس دیدگاه‌های وختلف و [[روایات]] بر مصادیقی خاص [[تطبیق]] شده است مانند:

#برخی [[فیلسوفان]] و [[عارفان]] در دیدگاهی تأویلی، [[امام مبین]] را نه به معنای کتابی حاوی علومی خاص، بلکه آن را موجودی مجرد دانسته‌اند که [[حقیقت]] همه اشیا در آن موجود بوده و [[قرآن]] و [[کلیه]] [[شرایع آسمانی]] از آن پدید می‌آیند<ref> تفسير صدر المتالهين، ج ۵، ص ۳۵؛ اسفار، ج ۶، ص ۲۹۵ ـ ۲۹۶، ۳۹۴؛ ج ۷، ص ۳۸، ۴۸.</ref> [[انسان کامل]] از دیدگاه آنان همان [[امام مبین]] است که تجلی جامع و کامل کتاب‌های دیگر [[الهی]] ([[ام الکتاب]]، [[لوح محفوظ]]، کتاب محو و [[اثبات]]، [[کتاب مسطور]]) بوده <ref>شرح الاسماء، ص ۱۵۷ ـ ۱۵۸.</ref> و همه موجودات [[جهان]]، تابع و تحت [[تدبیر]] وی هستند<ref>رحمة من‌الرحمن، ج ۳، ص ۴۶۳؛ اسفار، ج ۶، ص ۲۹۶؛ نمونه، ج ۱۸، ص ۳۳۶.</ref>.

#در [[روایات شیعه]] نیز [[امام مبین]]، بر [[امیرمؤمنان]]{{ع}} <ref>تفسير قمى، ج ۲، ص ۱۸۷؛ معانى‌الاخبار، ج ۱، ص ۲۲۵؛ الفضائل، ص ۹۴.</ref> و سایر [[امامان]]{{عم}} <ref>مناقب، ج ۲، ص ۲۴۸.</ref> [[تطبیق]] شده است، که به واسطه [[پیامبر|رسول خدا]]{{صل}}، [[علم]] همه چیز در او احصا و به [[ودیعه]] نهاده شده است <ref>بحرانی، البرهان، ج ۴، ص ۵۶۹.</ref><ref>[http://www.pasokhgoo.ir/node/56459 وبگاه مرکز ملی پاسخگویی به سؤالات دینی]</ref>. باید دانست، مضمون این [[روایات]] مربوط به بطن و [[تأویل قرآن]] است و مانعی ندارد که [[خداوند]] همه معلوماتی که در [[کتاب مبین]] و [[لوح محفوظ]] است را به بنده‌ای که به [[توحید]] [[خالص]] رسیده بدهد و [[امام علی]]{{ع}} بعد از [[پیامبر]]{{صل}}، کسی است که به این مرتبه رسیده است<ref>طباطبایی، المیزان، ترجمه موسوی همدانی، ج ۱۷، ص ۱۰۲.</ref><ref>[http://www.pasokhgoo.ir/node/56459 وبگاه مرکز ملی پاسخگویی به سؤالات دینی]</ref>

#گاهی نیز [[امام مبین]]، کتابی حاوی همه حوادث [[جهان]] <ref>نوادر المعجزات، ص ۱۳۱ ـ ۱۳۲.</ref> یا [[وصیت]] [[نامه]] [[پیامبر]]{{صل}}<ref>نورالثقلين، ج ۴، ص ۳۷۸.</ref> دانسته شده که بر آن [[حضرت]] نازل گشته است<ref>[http://www.maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/4/38.htm دائرة المعارف قرآن کریم، ج ۴، ص ۲۳۴.]</ref>.

#غالب [[عالمان]] [[اهل سنت]] منظور از "[[امام مبین]]" را [[لوح محفوظ]] می‌دانند که همه چیز در آن [[ثبت]] می‌باشد<ref>بیضاوی، انوار التنزیل، ج ۴، ص ۲۶۴.</ref><ref>[http://www.pasokhgoo.ir/node/56459 وبگاه مرکز ملی پاسخگویی به سؤالات دینی]</ref>

#بعضی نیز منظور از آن را [[قرآن]] شمرده و [[استدلال]] کرده‌اند که "[[امام]]" به کسی یا چیزی گفته می‌شود که [[مقتدا]] واقع شده و به [[امر و نهی]] و [[هدایت]] او [[اقتدا]] شده و عمل می‌گردد و چون [[قرآن]] [[کتاب]] [[هدایتی]] است که باید معارفش چراغ راه شده و امر و نهیش سرلوحه عمل واقع شود و در آن همه چیز بیان گردیده، از این رو "[[امام مبین]]" خوانده شده است.<ref>ابن عاشور، التحریر و التنویر،ج ۲۲، ص ۲۰۵.</ref><ref>[http://www.pasokhgoo.ir/node/56459 وبگاه مرکز ملی پاسخگویی به سؤالات دینی]</ref>

#بعضی نیز منظور از آن را نامه‌های [[اعمال]] شمرده‌اند که همه [[اعمال]] و [[رفتار]] درونی و ظاهری و [[باطنی]] فرد در آن [[ثبت]] شده است  <ref>ابو حیان اندلسی، البحر المحیط، ج ۹، ص ۵۲.</ref><ref>[http://www.pasokhgoo.ir/node/56459 وبگاه مرکز ملی پاسخگویی به سؤالات دینی]</ref>

* [[علامه طباطبایی]] در [[تفسیر]] این [[آیه]] می‌نویسد: "گویا بعضی مثل [[فخر رازی]] توهم کرده‏‌اند که [[نوشتن]] [[اعمال]] و آثار، همان احصاء در [[امام مبین]] است. و لکن این [[اشتباه]] است، چون [[قرآن کریم]] از وجود کتابی خبر می‏‌دهد که تمامی‌ موجودات و آثار آنها در آن نوشته شده، که این همان [[لوح محفوظ]] است و از کتابی دیگر خبر می‏‌دهد که خاص امت‏‌هاست و [[اعمال]] آنان در آن ضبط می‏‌شود و از کتابی دیگر خبر می‏‌دهد که خاص فرد فرد [[بشر]] است، و [[اعمال]] آنان را احصاء می‏‌کند. در باره کتاب اولی فرموده: {{متن قرآن|وَلاَ رَطْبٍ وَلاَ يَابِسٍ إِلاَّ فِي كِتَابٍ مُّبِينٍ}} <ref> و هیچ دانه‌ای در تاریکی‌های زمین و هیچ‌تر و خشکی نیست جز آنکه در کتابی روشن آمده است؛ سوره انعام، آیه: ۵۹.</ref>. در باره دومی‌ فرموده: {{متن قرآن|كُلُّ أُمَّةٍ تُدْعَى إِلَى كِتَابِهَا}} <ref> هر گروهی  به سوی کارنامه‌اش فرا خوانده می‌شود؛ سوره جاثیه، آیه: ۲۸.</ref>. و در باره سومی‌ فرموده: {{متن قرآن|وَكُلَّ إِنسَانٍ أَلْزَمْنَاهُ طَائِرَهُ فِي عُنُقِهِ وَنُخْرِجُ لَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ كِتَابًا يَلْقَاهُ مَنشُورًا }} <ref> و کارنگاشت هر انسانی را به گردن وی بربسته‌ایم و روز رستخیز برای او کارنامه‌ای برمی‌آوریم که آن را برگشوده می‌بیند؛ سوره اسراء، آیه: ۱۳.</ref><ref>[http://www.pasokhgoo.ir/node/56459 وبگاه مرکز ملی پاسخگویی به سؤالات دینی]</ref>

*ظاهر [[آیه]] [[حکم]] می‏‌کند [[کتاب اعمال]] [[امت]] و کتاب افراد غیر از [[امام مبین]] است، چون بین آن دو فرق گذاشته، یکی را خاص اشخاص و دیگری را خاص [[امت‌ها]] و سومی‌ را برای عموم موجودات خوانده است، و نیز تعبیر را در یکی به [[کتابت]] آورده، و در دیگری به احصاء<ref>[http://www.pasokhgoo.ir/node/56459 وبگاه مرکز ملی پاسخگویی به سؤالات دینی]</ref>

*منظور از " [[امام مبین]]" [[لوح محفوظ]] است، لوحی که از دگرگون شدن و [[تغییر]] پیدا کردن، محفوظ است و مشتمل است بر تمامی‌ جزئیاتی که [[خدای سبحان]] قضایش را در [[خلق]] رانده، در نتیجه آمار همه چیز در آن هست، و این کتاب در [[کلام]] [[خدای تعالی]] با اسم‌های مختلفی نامیده شده: [[لوح محفوظ]]، [[ام الکتاب]]، [[کتاب مبین]]، و [[امام مبین]]، که در هر یک از این اسمای چهارگانه عنایتی مخصوص هست. [[آیه شریفه]] نسبت به ما قبل در معنای تعلیل است، گویا فرموده آنچه گفتیم و آنچه از اوصاف آنان که کلمه [[عذاب]] بر ایشان حتمی‌شده برشمردیم، و آنچه در باره [[پیروان]] [[قرآن]] گفتیم که به [[غیب]] از پروردگارشان [[خشیت]] دارند، همه [[مطابق با واقع]] است؛ زیرا زمام [[حیات]] همه به دست ماست، و [[اعمال]] و آثارشان نزد ما محفوظ است، پس ما در هر حال به سرانجام هر یک از دو گروه، [[علم]] و اطلاع داریم<ref>طباطبایی، المیزان، ترجمه موسوی همدانی، ج ۱۷، ص ۹۶-۹۸.</ref><ref>[http://www.pasokhgoo.ir/node/56459 وبگاه مرکز ملی پاسخگویی به سؤالات دینی]</ref>