|
|
| خط ۱۱۸: |
خط ۱۱۸: |
|
| |
|
| [[علامه طباطبایی]] پس از [[نقل]] این مطلب، در توضیح آن مینویسد: "منظور از لغو جزیه- به قرینه صدر روایت- این است که موضوعی برای [[جزیه]] باقی نمیماند. و دلالت این [[روایت]] بر اینکه در آن روز [[کفر]] و شرکی در روی [[زمین]] باقی نمیماند؛ معنایی است که روایتهای دیگر نیز بر آن دلالت دارند"<ref>تفسیر المیزان، ج ۹، ص ۳۹۲.</ref>. پیش از این نیز اشاره شد که برخی از [[دانشمندان شیعه]]، شمار [[آیات]] مربوط به "[[مهدویت]]" را افزون بر ۱۲۰ ذکر کردهاند که میتوان به کتابهای مفصل در این زمینه مراجعه کرد<ref>ر.ک: سید هاشم بحرانی، سیمای حضرت مهدی {{ع}} در قرآن، ترجمه سید مهدی حایری قزوینی.</ref>.<ref>[[خدامراد سلیمیان|سلیمیان، خدامراد]]، [[درسنامه مهدویت (کتاب)|درسنامه مهدویت]]، ج۱، ص۴۴-۴۶.</ref> | | [[علامه طباطبایی]] پس از [[نقل]] این مطلب، در توضیح آن مینویسد: "منظور از لغو جزیه- به قرینه صدر روایت- این است که موضوعی برای [[جزیه]] باقی نمیماند. و دلالت این [[روایت]] بر اینکه در آن روز [[کفر]] و شرکی در روی [[زمین]] باقی نمیماند؛ معنایی است که روایتهای دیگر نیز بر آن دلالت دارند"<ref>تفسیر المیزان، ج ۹، ص ۳۹۲.</ref>. پیش از این نیز اشاره شد که برخی از [[دانشمندان شیعه]]، شمار [[آیات]] مربوط به "[[مهدویت]]" را افزون بر ۱۲۰ ذکر کردهاند که میتوان به کتابهای مفصل در این زمینه مراجعه کرد<ref>ر.ک: سید هاشم بحرانی، سیمای حضرت مهدی {{ع}} در قرآن، ترجمه سید مهدی حایری قزوینی.</ref>.<ref>[[خدامراد سلیمیان|سلیمیان، خدامراد]]، [[درسنامه مهدویت (کتاب)|درسنامه مهدویت]]، ج۱، ص۴۴-۴۶.</ref> |
|
| |
| ==مفهومشناسی==
| |
| #'''[[قرآن]]:''' مقصود کتاب آسمانی مسلمانان است که شامل ۶۲۰۰ آیه دارد و به صورت متواتر از [[پیامبر خاتم|پیامبر]] {{صل}} به دست ما رسیده و تحریف نشده است و غالباً در عصر کنونی با قرائت حفص از عاصم منتشر میشود.
| |
| #'''[[مهدویت]]:''' مقصود اعتقاد به منجی است که در [[آخرالزمان]] [[ظهور]] میکند و بشریت را نجات میدهد و در ادیان الهی و [[اسلام]] مطرح شده است در [[شیعه]] با نام [[امام مهدی|محمد بن الحسن]] {{ع}} و لقبهایی مثل "[[امام مهدی|مهدی آل محمد]] {{عم}}" به عنوان دوازدهمین [[امام]] [[معصوم]] {{ع}} مشخص گردیده است.
| |
| #'''[[تفسیر]]:''' در اصل به معنای کشف و پردهبرداری است و در اینجا به کشف معانی کلمات و جملههای [[قرآن]] و توضیح مقاصد و اهداف آنهاست، به عبارت دیگر تبیین مراد استعمالی آیات [[قرآن]] و آشکار کردن مراد جدّی آن بر اساس قواعد ادبیات عرب و اصول عقلائی محاوره است<ref>در مورد تفسیر معانی لغوی و اصطلاحی متعددی بیان شده است. در اینجا سخن لغویین و برخی ارباب تفسیر و صاحبنظران بیان شد. نک: راغب اصفهانی، مفردات؛ طباطبائی، المیزان، ج ۱، ص ۴؛ سیوطی، الاتقان، ج ۲، ص ۱۹۲؛ طبرسی، مجمع البیان، ج ۱، ص ۱۳؛ نگارنده منطق تفسیر قرآن، ص ۲۳ و درآمدی بر تفسیر علمی قرآن، ص ۳۵ـ ۳۹ و روششناسی تفسیر قرآن بابایی و دیگران.</ref>.
| |
| #'''[[تأویل]]:''' در اصل به معنای بازگشتدادن است و گاهی به معنای توجیه متشابهات، ومعنای خلاف ظاهر لفظ است که به وسیله قرینه حاصل میشود<ref>برای واژة تأویل بیش از ده معنای استعمالی بیان شده است که در اینجا دو معنایی که در متن مقصود ماست بیان شد. نک: مفردات، راغب اصهفانی، ماده اول، مجمعالبیان، ج۳، ص۱۳، الاتقان فی علوم القرآن، سیوطی، ج۲، ص۱۹۲، التفسیر والمفسرون، دکتر ذهبی، ج۱، ص۱۳، التمهید فی علوم القرآن، محمدهادی معرفت، ج۳،ص۲۸.</ref>. همانطور که گاهی به معنای باطن نیز میآید<ref>التمهیدفیعلومآلقران، محمدهادی معرفت، ج۳،ص۲۸ والتفسیر والمفسرون،همو،ج۱،ص۲۱.</ref>.
| |
| #'''[[بطن]]:''' در اصل به معنای پوشیده و غیر ظاهر است، و در اینجا مقصود معنایی از [[قرآن]] است که از ظاهر کلام بهدست نمیآید. و گاهی در احادیث بیان شده است<ref>بحارالانوار، مجلسی، ج۹۲، ص۹۷.</ref> و برخی صاحبنظران آن را به معنای قاعده کلّی، برگرفته از آیه میدانند که به وسیله الغای خصوصیت بهدست میآید<ref>معرفت، محمدهادی، التفسیر الاثری الجامع، ج۱، ص۳۰ و التفسیر والمفسرون، همو، ج۱، ص۲۱.</ref>.<ref>البته برای واژه "بطن" معانی دیگر نیز بیان شده است ولی ما در اینجا معنایی را بیان کردیم که در متن مقصود ماست. نک: المیزان، ج۳، ص۴۴ـ۶۵، و شاکر، محمد کاظم، مبانی و روشهای تفسیری، مبحث بطن و منطق تفسیر قرآن (۱) مبحث بطن، از نگارنده.</ref>
| |
| #'''[[تطبیق]] (جری):''' در اصل به معنای انطباق یک مفهوم عام و کلی بر فرد خاص و جزئی است، مثل وقتی که "انسان" را بر "علی" اطلاق و تطبیق میکنیم. از این شیوه در روایات تفسیری استفاده شده (ادامه همین مقاله) و در برخی احادیث نیز بدان اشاره شده است<ref>{{عربی|"عن الباقر {{ع}}: ظَهْرُهُ تَنْزِيلُهُ وَ بَطْنُهُ تَأْوِيلُهُ مِنْهُ مَا قَدْ مَضَى وَ مِنْهُ مَا لَمْ يَكُنْ يَجْرِي كَمَا يَجْرِي الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ"}} (بحارالانوار، مجلسی، ج۹۲، ص۹۷).</ref> و گاهی از آن با عنوان قاعده "جری و تطبیق" یاد میشود<ref>[[سید محمد حسین طباطبایی|طباطبایی، سید محمد حسین]]، المیزان، ج ۱، ص۴۱.</ref>.
| |
| #'''واژه "نزلت":''' در اصل به معنای نزول آیات [[قرآن]] در مورد حادثه یا واقعه خاص است و اغلب در مورد شأن نزولهای [[قرآن]] به کار میرود. هر چند که گاهی در مورد قصههای گذشته و بیان حکم و تکلیف شرعی دائمی نیز میآید<ref>ر.ک: التمهید فی علوم القرآن، ج ۱، ص ۲۵۴ و البرهان، ج ۱، ص ۳۱ و ۳۲.</ref>. اما در احادیث تفسیری [[مهدویت]] در چند معنا به کار میرود:
| |
| ##گاهی به معنای تطبیق یک آیه خاص بر غیر شأن نزول آن به کار میرود، یعنی در حدیث، آیهای را بر یکی از مسائل [[مهدویت]] تطبیق میکند و از تعبیر "نزلت" استفاده میکند. مثال: آیه {{متن قرآن|أَمَّن يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذَا دَعَاهُ وَيَكْشِفُ السُّوءَ وَيَجْعَلُكُمْ خُلَفَاء الأَرْضِ أَإِلَهٌ مَّعَ اللَّهِ قَلِيلا مَّا تَذَكَّرُونَ}}<ref>نمل/ ۶۲.</ref>؛ "بلکه آیا (معبودان شما بهترند یا) کسى که درمانده را، به هنگامى که او را مىخواند، اجابت مىکند و (گرفتارى) بد را برطرف مىسازد و شما را جانشینان (خود یا گذشتگان در) زمین قرار مىدهد؟! آیا معبودى با خداست؟! چه اندک متذکر مىشوید". در حدیثی از [[امام باقر]] {{ع}} نقل شده که فرمودند: {{عربی|"نَزَلَتْ فِي الْقَائِمِ..."}}<ref>غیبة نعمانی، ص ۳۲۸ و بحارالانوار، ج ۵۲، ص ۳۶۹.</ref> در حالی که آیه فوق مطلق است و شامل هر فرد مضطّر میشود ولی در روایت بر یکی از مصادیق کامل یا مصداق اکمل آن تطبیق شده است.
| |
| ##گاهی تعبیر نزلت به معنای تأویل و بطن آیه به کار میرود. مثال: آیه {{متن قرآن|قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَصْبَحَ مَاؤُكُمْ غَوْرًا فَمَن يَأْتِيكُم بِمَاء مَّعِينٍ}}<ref>ملک / ۳۰.</ref>؛ "بگو: آیا به نظر شما، اگر آب (سرزمین) شما [در زمین] فرو رود، پس چه کسى آب روانى براى شما مىآورد؟!" در حدیثی از [[امام باقر]] {{ع}} حکایت شده که فرمودند: {{عربی|"هَذِهِ نَزَلَتْ فِي الْقَائِمِ يَقُولُ: إِنْ أَصْبَحَ إِمَامُكُمْ غَائِباً عَنْكُمْ لَا تَدْرُونَ أَيْنَ هُوَ فَمَنْ يَأْتِيكُمْ بِإِمَامٍ ظَاهِرٍ يَأْتِيكُمْ بِأَخْبَارِ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ وَ حَلَالِ اللَّهِ جَلَّ وَ عَزَّ وَ حَرَامِهِ؟ ثُمَّ قَالَ {{ع}}: وَ اللَّهِ مَا جَاءَ تَأْوِيلُ هَذِهِ الْآيَةِ وَ لَا بُدَّ أَنْ يَجِيءَ تَأْوِيلُهَا"}}<ref>«...اين آيه درباره امام قائم {{ع}} نازل شده است مىفرمايد: اگر امامتان از شما غائب شود و ندانيد كه او كجاست، چه كسى امام ظاهرى براى شما خواهد آورد؟ تا اخبار آسمان و زمين و حلال و حرام خداى تعالى را براى شما بياورد، سپس فرمود: به خدا سوگند تأويل اين آيه هنوز نيامده است و ناگزير بايد بيايد»؛ کمال الدین، ج ۱، ص ۳۲۵ و غیبة طوسی، ص ۱۵۸ و بحارالانوار، ج ۵۱، ص ۵۲.</ref>. در حالی که ذیل حدیث سخن از تأویل (و بطن) آیه میگوید اما در صدر حدیث تعبیر "نزلت" به کار رفته است. پس مقصود از نزول در اینجا بیان بطن و تأویل آیه فوق است<ref>در مورد بطن و تأویل آیات مهدویت در ادامه مقاله مطالبی بیان خواهد شد.</ref>.
| |
| ##واژه "نزلت" گاهی هم به معنای تفسیر آیه میآید همان طور که در مورد آیه ۵۵ / نور {{متن قرآن|وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُم فِي الأَرْضِ}}؛ "خدا به کسانى از شما که ایمان آورده و [کارهاى] شایسته انجام دادهاند، وعده داده است که قطعاً آنان را در زمین جانشین خواهد کرد"، از [[امام صادق]] {{ع}} نقل شده که فرمودند: {{عربی|"نَزَلَتْ فِي الْقَائِمِ وَ أَصْحَابِهِ"}}<ref>غیبة نعمانی، ص ۲۴۷.</ref> که با توجه به عدم تحقق این آیه تاکنون تنها تفسیر آیه مربوط به [[امام مهدی|امام عصر]] {{ع}} و یاران ایشان است.
| |
|
| |
| ==[[امام مهدی]] {{ع}} و [[شب قدر]]==
| |
| [[قرآن]] دو بار از [[شب قدر]] سخن گفته است: یکی در [[سوره قدر]] و دیگری در [[سوره دخان]]. از [[آیات]] [[سوره قدر]] برمیآید که هر سال را شبی است که از هزار ماه بهتر است. در این شب، [[فرشتگان]] همراه بزرگ خویش، [[روح]]، به [[زمین]] میآیند و امر و [[فرمان]] و تقدیر [[خداوند]] را برای سال [[آینده]] فرود میآورند. از روایاتی که به [[تفسیر]] این سوره و [[سوره دخان]] پرداختهاند، میتوان دریافت که [[فرشتگان]] در [[شب قدر]]، تقدیر یک سال را نزد ولی مطلق زمان میآورند و بدو عرضه میدارند. این رویداد همواره بوده است و خواهد بود. در روزگار [[پیامبر]] {{صل}} [[فرشتگان]] بر ایشان نازل میشدند و پس از آن [[پیامبر]] {{صل}} نیز در هر روزگاری بر ولی و [[حجت خدا]] فرود میآیند. او [[صاحب]] [[شب قدر]] است. وجود [[شب قدر]] و فرود [[فرشتگان]] را همه [[مسلمانان]] پذیرفتهاند و بدین روی، [[امامان معصوم]] {{عم}} به [[شیعیان]] فرمودهاند، برای [[اثبات امامت]] [[امامان شیعه]] {{ع}} به این [[آیات]] [[تمسک]] جویید؛ زیرا چون همواره در هر سال، شبی با نام "[[شب قدر]]" وجود دارد، ناگزیر میباید همواره ولی و حجتی نیز در [[زمین]] باشد<ref>الاصول من الکافی، ۱/ ۱۹۳.</ref>. این [[آیات]] نشانگر [[وجود امام زمان]] {{ع}} و [[ولایت باطنی]] اویند<ref>[[فرهنگ شیعه (کتاب)|فرهنگ شیعه]]، ص 438.</ref>.
| |
|
| |
| ==پیشینه==
| |
| در مورد آیات [[مهدویت]] در [[قرآن]] نخست در منابع تفسیری و حدیثی [[شیعه]] و [[اهل سنت]] مطالبی آمده است از جمله از تفاسیر [[اهل سنت]] تفسیر [[قرآن کریم]] [[ابن کثیر]]<ref>ر.ک: تفسیر قرآن کریم، ج ۲، ص ۶۱۵ و ...</ref> و از [[شیعه]] تفسیر [[مجمع البیان]]، [[فضل بن حسن طبرسی|طبرسی]] و [[تفسیر عیاشی]] و [[تفسیر نور الثقلین]] [[عبدعلی بن جمعه حویزی|عروس حویزی]] و [[تفسیر البرهان]] [[سید هاشم بحرانی|محدث بحرانی]] و [[تفسیر صافی]] [[فیض کاشانی]] و [[تفسیر المیزان]] [[علامه طباطبایی|علامه محمد حسین طباطبایی]] و [[تفسیر نمونه]]، [[ناصر مکارم شیرازی|ناصر مکارم]] و [[تفسیر قرآن مهر]]، [[محمد علی رضایی اصفهانی]] و... جلد سیزدهم [[بحارالانوار]] [[علامه مجلسی]] و... مطالبی بیان شده است سپس کتابها و مقالات مستقل متعدد در این مورد نگارش یافته است از جمله:
| |
|
| |
| #[[المحجة فیما نزل فی القائم الحجه (کتاب)|المحجة فیما نزل فی القائم الحجه]]، [[سید هاشم بحرانی]] (۱۱۰۷ ق)، ترجمه: [[سیمای حضرت مهدی در قرآن (کتاب)|سیمای حضرت مهدی در قرآن]]، [[مهدی حائری قزوینی]]، تهران، ۱۳۷۴، آفاق. (۱۲۰ آیه را به ترتیب نزول جمع کرده و روایات آنها.)
| |
| #[[معجم احادیث الامام المهدی (کتاب)|معجم احادیث الامام المهدی]] {{ع}}، مؤسسة المعارف الاسلامیه، الجزء السابع، الآیات المفسر. (تحت اشراف شیخ [[علی کورانی]]، ۱۴۱۱ ق، جامعترین کتاب در این زمینه است که بیش از ۳۰۰ آیه را جمع کرده ولی آیه ۱۸ سوره محمد {{صل}} را ذکر نکرده است.
| |
| #[[موسوعة المصطفی و العترة المهدی المنتظر (کتاب)|موسوعة المصطفی و العترة المهدی المنتظر]]، [[حسین شاکری]]، نشر الهادی، ۱۴۲۰.
| |
| #[[سیمای امام زمان در آیینه قرآن (کتاب)|سیمای امام زمان در آیینه قرآن]]، [[علی اکبر مهدی پور]].
| |
| #[[الامام المهدی فی القرآن و السنة (کتاب)|الامام المهدی فی القرآن و السنة]]، [[سعید ابومعاشر]]، ۱۴۲۲ ق، آستان قدس. (آیات مهدویت را طبق سورهها تا آخر قرآن با روایات آورده است.)
| |
| #[[امام مهدی از دیدگاه قرآن و عترت و علائم بعد از ظهور (کتاب)|امام مهدی از دیدگاه قرآن و عترت و علائم بعد از ظهور]]، [[محمد باقر مجلسی]] (۱۰۳۷)، قم، قلم، ترجمه [[علی دوانی]]. (گزیده کتاب مهدی موعود -جلد ۱۳ بحار- است)
| |
| #[[المهدی فی القرآن (کتاب)|المهدی فی القرآن]] (موعود قرآن)، سید صادق حسینی شیرازی، مؤسسه امام مهدی {{ع}}، تهران، ۱۳۶۰ هـ . فارسی و عربی. (۱۹۰ آیه در مورد [[امام مهدی|امام عصر]] {{ع}} از منابع [[اهل سنت]])
| |
| #[[حکومت جهانی حضرت مهدی از دیدگاه قرآن و عترت (کتاب)|حکومت جهانی حضرت مهدی از دیدگاه قرآن و عترت]]، محمود شریعتزاده خراسانی، ۱۳۷۹، فارسی، دارالصادقین. (مجموعه آیات قرآن درباره [[امام مهدی|مهدی]] {{ع}} با روایات آمده است.)
| |
| #[[ملاحم القرآن (کتاب)|ملاحم القرآن]]، ابراهیم انصاری زنجانی، ۱۴۰۰ ق، عربی، چاپ مؤلف. (پیشگوییهایی [[قرآن]] در مورد نشانههای [[ظهور]] و روایات)
| |
| #[[طریق الی المهدی المنتظر (کتاب)|طریق الی المهدی المنتظر]]، سید ایوب، بیروت/الغدیر، ۱۹۹۸ م، عربی. (آینده و [[ظهور]] [[امام مهدی|مهدی]] و اخبار غیبی [[قرآن]] در این مورد)
| |
| #[[سوره و العصر حضر امام زمان است (کتاب)|سوره و العصر، حضر امام زمان است]]، عباس راسخی نجفی، قیام قم / ۱۳۷۲ فارسی.
| |
| #[[المهدی الموعود فی القرآن الکریم (کتاب)|المهدی الموعود فی القرآن الکریم]]، محمد حسین رضوی، دارالهادی، ۲۰۰۱ عربی.
| |
| #[[مصلح مقتدر الهی کیست؟ (کتاب)|مصلح مقتدر الهی کیست؟]]، سید علی اکبر شعفی، ۱۳۴۲، اصفهان.
| |
| #[[پور پنهان در افق قرآن (کتاب)|پور پنهان در افق قرآن]] [[حضرت مهدی]] {{ع}}، جعفر شیخ الاسلامی، تهران، یکان، ۱۳۷۸ش.
| |
| #[[غریب غیب در قرآن (کتاب)|غریب غیب در قرآن]]، محمد حسین صفا خواه، تهران، آمه.
| |
| #[[اثبات مهدویت از دیدگاه قرآن (کتاب)|اثبات مهدویت از دیدگاه قرآن]]، علی صفئی کاشانی، ۱۳۷۶، تهران، مفید.
| |
| #[[القرآن یتحدث عن الامام المهدی (کتاب)|القرآن یتحدث عن الامام المهدی]] {{ع}}، مهدی حسن علاء الدین، دارالاسلامیه، بیروت.
| |
| #[[ثورة المواطنین للمهدی (کتاب)|ثورة المواطنین للمهدی]] {{ع}}، مهدی حمد فتلاوی، ۱۹۹۳م، دارالبلاغه، بیروت. (بشارتهای قرآنی و نبوی در مورد انقلاب مهدی {{ع}})
| |
| #[[مهدی در قرآن (کتاب)|مهدی در قرآن]]، رضا فیروز، ۱۳۷۸، تمعرآن، رایحه.
| |
| #[[مهدویت از نظر قرآن و عترت (کتاب)|مهدویت از نظر قرآن و عترت]]، خیرالله مردانی، تهران، آیین جعفری، ۱۴۰۱.
| |
| #[[چهل حدیث در پرتو چهل آیه در فضایل حضرت ولی عصر (کتاب)|چهل حدیث در پرتو چهل آیه در فضایل حضرت ولی عصر]] {{ع}}، مسجد جمکران، تهران، وزارت ارشاد، ۱۳۷۸. (چهل آیه و روایات مربوطه)
| |
| #[[سیمای مهدویت در قرآن (کتاب)|سیمای مهدویت در قرآن]]، محمد جواد مولوی نیا، قم، امام عصر {{ع}}، ۱۳۸۱.
| |
| #[[الآیات الباهره فی بقیة العترة الطاهره (کتاب)|الآیات الباهره فی بقیة العترة الطاهره]] او تفسیر آیات القرآن فی [[امام مهدی|المهدی صاحب الزمان]] {{ع}}، تهران، بعثت، ۱۴۰۲ ق، سید داود میر صابری.
| |
| #[[مهدی در قرآن (کتاب)|مهدی در قرآن]]، محمد عابدین زاده، بنیاد تهران. (۴۰ آیه)
| |
| #[[سیمای نورانی امام زمان در قرآن و نهج البلاغه (کتاب)|سیمای نورانی امام زمان در قرآن و نهج البلاغه]]، عباس کمساری.
| |
| #[[سیمای حضرت مهدی در قرآن (کتاب)|سیمای حضرت مهدی در قرآن]]، سید جواد رضوی، چاپ موعود.
| |
| #جلد ۱۳ [[بحارالانوار]]، [[علامه مجلسی]] (م ۱۱۱۱ ق) که به فارسی نیز ترجمه شده، و بسیاری از آیات و روایات [[مهدویت]] را جمع آوری کرده است.
| |
|
| |
|
| == منابع == | | == منابع == |
