استقامت در قرآن: تفاوت میان نسخه‌ها

==[[استقامت]] در [[قرآن]]==

*اهل [[معرفت]] تعابیری چون "اهل [[استقامت]]" و "منزل [[استقامت]]" را که مرحله‌ای از مراحل [[سلوک]] الی اللّه است به‌کار می‌برند<ref>الفتوحات المکیه، ج۲، ص۲۱۷؛ منازل‌السائرین، ص۴۲؛ مدارج‌السالکین، ج۲، ص۱۰۸.</ref>.

*در نظر [[عارفان]]، [[استقامت]] برزخی است بین پرتگاه‌های مخوف عالم تفرق و سدرة‌المنتهای عالم جمع و روحی است که احوال سالکان بدان زنده و باقی است<ref>منازل السائرین، ص۴۲.</ref>.

==[[استقامت]] در تفسیر==

*همان‌گونه که واژه‌پژوهان برای [[استقامت]] چندین معنا برشمرده‌اند [[مفسران]] نیز در معنا و [[تفسیر]] آن معانی [[اعتدال]]، و [[دوری از افراط و تفریط]]<ref>روح‌المعانی، مج ۷، ج۱۲، ص۲۲۷؛ التحریر والتنویر، ج۶، ص۲۳۷.</ref>، [[ثبات]] و دوام<ref>جامع البیان، مج ۷، ج۱۱، ص۲۰۹؛ مجمع البیان، ج۹، ص۳۸؛ المیزان، ج۱۰، ص۱۱۶.</ref>، و طلب [[قیام]]<ref>المیزان، ج۱۱، ص۴۷.</ref> را بازگو کرده‌اند.

*براساس این [[تفسیر]]، [[استقامت]] مفهومی جامع‌تر از آنچه دیگر [[مفسران]] در معنای آن گفته‌اند دارد، زیرا چیزی را برپا داشتن به‌گونه‌ای که همه آثار آن ظاهر گردد مستلزم [[اعتدال]]، [[صبر]] و [[ثبات]] در آن است، ازاین‌رو هر یک از این تعریف‌ها را می‌توان تعریف به لازم [[استقامت]] و آنها را به لحاظ مفهومی، مستقل از [[استقامت]] دانست، زیرا [[صبر]] در لغت به معنای حبس [[نفس]] و [[بردباری]] در [[ناملایمات]] است و جنبه سلبی در آن لحاظ شده است، برخلاف [[استقامت]] که ویژگی اثباتی و ایجابی دارد و همچنین الزاماً در [[ناملایمات]] به کار گرفته نمی‌شود. شاید بتوان گفت با توجه به موارد کاربرد [[استقامت]] و [[صبر در قرآن]]، [[استقامت]] به معنای پافشاری و [[پایداری]] در اصل [[دین]] و [[ارزش‌های دینی]] و عدم [[انحراف]] از راه [[حق]] به بیراهه‌های [[کفر]] و [[شرک]] و [[نفاق]] است که بیشتر بعد [[فکری]] و [[عقیدتی]] در آن لحاظ شده است و [[صبر]] به معنای [[شکیبایی]] در برابر سختی‌های [[اطاعت]] و دشواری‌های [[مصائب]] و عدم تمکین در برابر [[طغیان]] شهوات است که بیشتر در [[مقام عمل]] متصور است<ref>مجمع البحرین، ج۲، ص۵۷۷؛ بصائر ذوی التمییز، ج۳، ص۳۷۱.</ref>، افزون بر این، کاربرد [[استقامت]] و [[صبر]] در [[روایات]]<ref>نهج البلاغه، خطبه ۱۷۶.</ref> به‌صورت قسیم یکدیگر و به‌صورت دو مفهوم جدا از هم، بر [[استقلال]] مفهومی هریک دلالت دارد. [[اعتدال]] هم در لغت به معنای مراعات تساوی و حد وسط بین دو چیز<ref>لسان العرب، ج۹، ص۸۳؛ القاموس المحیط، ج۲، ص۱۳۶۱؛ تاج العروس، ج۱۵، ص۱۴۷، «عدل».</ref> و [[ثبات]] به معنای دوام شئ است<ref>التحقیق، ج۲، ص۵.</ref>.

*برخی گفته‌اند: [[ثبات]] ویژه [[امور مادی]] و [[استقامت]] مربوط به امور [[معنوی]] است<ref>تفسیر قرطبی، مج ۴، ج۸، ص۲۴۰.</ref>. ویژگی‌های معنایی واژه [[استقامت]] به همراه مفهوم [[قرآنی]] آنکه از زمینه طرح [[استقامت]] در [[آیات]] شکل می‌گیرد، [[پیوستگی]] این مفهوم را با مجموعه‌ای گسترده از [[آیات]] و مفاهیم [[قرآن]] نشان می‌دهد، زیرا تحقق [[استقامت]] در هر زمینه‌ای، افزون بر [[همراهی]] بااعتدال و [[صبر]] و [[ثبات]]، پرهیز از هرگونه زیغ، ضلل، [[عوج]]، [[الحاد]]، [[فسق]] و [[فساد]] را می‌طلبد، ازاین‌رو [[مفسران]] "[[عدل]]"{{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ حِينَ الْوَصِيَّةِ اثْنَانِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ...}}<ref> «ای مؤمنان! چون مرگ یکی از شما در رسد گواه گرفتن میان شما هنگام وصیت، (گواهی) دو (مرد) دادگر از شما (مسلمانان) است» سوره مائده، آیه ۱۰۶.</ref> و "حنف"{{متن قرآن|إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ حَنِيفًا وَمَا أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ}}<ref> «من با درستی آیین  روی خویش به سوی کسی آورده‌ام که آسمان‌ها و زمین را آفریده است و من از مشرکان نیستم» سوره انعام، آیه ۷۹.</ref> را به [[استقامت]] معنا کرده‌اند<ref>المیزان، ج۶، ص۱۹۶؛ ج۷، ص۱۹۱؛ غریب‌القرآن، ص۳۸۸.</ref> و برخی، [[صبر]] و [[ثبات]] را در [[آیات]]، مرادف [[استقامت]] دانسته‌اند<ref>نمونه، ج۳، ص۱۲۲؛ ج۴، ص۲۳۴؛ راهنما، ج۶، ص۱۹۲، ص۱۹۶.</ref> و زیغ<ref>المیزان، ج۳، ص۲۳.</ref>، [[فساد]]<ref>مفردات، ص۶۳۶، «فسد».</ref>، [[فسق]]<ref>تاج العروس، ج۱۳، ص۴۰۱  ۴۰۲، «فسق».</ref>، [[عوج]] و [[الحاد]]<ref>مجمع البیان، ج۶، ص۶۹۳.</ref> را به خروج از [[استقامت]] تعریف کرده‌اند. مفهوم [[قرآنی]] [[استقامت]] نیز بدان سبب که همه [[آیات]] (جز یک [[آیه]]) در یک نگاه کلی [[استقامت]] را در زمینه "[[توحید]] و [[باور]] به [[ربوبیت خداوند]] و سیر به سوی او بر اساس این [[باور]]"، مطرح کرده و می‌توان از آن به "[[استقامت در دین]]" تعبیر کرد، با مفاهیمی چون [[صراط مستقیم]]، [[هدایت]]، [[عبودیت]]، [[ایمان]]، [[عمل صالح]]، [[تقوا]] و هرآنچه لازمه [[دینداری]] است، پیوند دارد، زیرا [[استقامت]] در این مفهوم پس از پذیرش [[دین]] مطرح می‌شود: {{متن قرآن|إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا}}<ref>«آنان که گفتند: پروردگار ما خداوند است سپس پایداری کردند». سوره فصلت، آیه ۳۰؛ سوره احقاف، آیه ۱۳.</ref>، {{متن قرآن|فَاسْتَقِمْ كَمَا أُمِرْتَ}}<ref>«پس چنان که فرمان یافته‌ای پایداری کن» سوره هود، آیه ۱۱۲.</ref> و [[استقامت]] به کمال رساندن مؤلفه‌های لازم [[دینداری]] چون [[هدایت]]، [[ایمان]]، [[عبودیت]]، [[تقوا]] و [[عمل صالح]] است؛ اما برای روشن شدن پیوند این مفهوم با موضوع "[[صراط مستقیم]]" باید توجه داشت که [[انسان‌ها]] همگی در مسیری به سوی [[خداوند]] در تکاپو و حرکت‌اند: {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الْإِنْسَانُ إِنَّكَ كَادِحٌ إِلَى رَبِّكَ كَدْحًا فَمُلَاقِيهِ}}<ref>«ای انسان! بی‌گمان تو به سوی پروردگارت سخت کوشنده‌ای، پس به لقای او خواهی رسید» سوره انشقاق، آیه ۶.</ref>، {{متن قرآن|وَإِلَيْهِ الْمَصِيرُ}}<ref>«و بازگشت (هر چیز) به سوی اوست» سوره تغابن، آیه ۳.</ref> و این سیر و حرکت نیز در یکی از سه راه [[نعمت]] یافتگان: {{متن قرآن|أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ}}<ref>«راه آنان که به نعمت پرورده‌ای» سوره فاتحه، آیه ۷.</ref>، [[غضب]] شدگان: {{متن قرآن|ْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ}}<ref>«راه آنان که بر ایشان خشم آورده‌ای» سوره فاتحه، آیه ۷.</ref> و [[گمراهان]]: {{متن قرآن|الضَّالِّينَ}}<ref>«آنان که گمراه‌اند» سوره فاتحه، آیه ۷.</ref> واقع می‌گردد<ref>المیزان، ج۱، ص۲۸-۲۹.</ref>. چون راه [[بندگان]] [[نعمت]] یافته [[خدا]] همان "[[صراط مستقیم]]" است که به سبب [[هدایت الهی]] حاصل می‌شود: {{متن قرآن|اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ}}<ref>«راه راست را به ما بنمای راه آنان که به نعمت پرورده‌ای؛ که نه بر ایشان خشم آورده‌ای و نه گمراه‌اند» سوره فاتحه، آیه ۶-۷.</ref> و [[صراط مستقیم]] نیز چیزی جز [[بندگی خدا]] و [[دین]] نیست: {{متن قرآن|اعْبُدُونِي هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ}}<ref>«مرا بپرستید که این راهی است راست؟» سوره یس، آیه ۶۱.</ref>، {{متن قرآن|هَدَانِي رَبِّي إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ دِينًا قِيَمًا}}<ref>«بگو: بی‌گمان پروردگارم مرا به راهی راست راهنمایی کرده است، به دینی استوار» سوره انعام، آیه ۱۶۱.</ref> و استقامت‌کنندگان نیز بخشی از [[جامعه]] انسانی‌اند که بر مدار [[باور]] و راه [[توحیدی]] که همان [[عبودیت]] و [[دین حق]] است در حرکت‌اند، می‌توان گفت [[صراط مستقیم]] راه اهل [[استقامت]] است که [[خداوند]] آنان را [[بندگان]] [[نعمت]] یافته شناسانده است: {{متن قرآن|الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ}}<ref>«راه راست را به ما بنمای راه آنان که به نعمت پرورده‌ای» سوره فاتحه، آیه ۶-۷.</ref>، بنابراین، [[شناخت]] ویژگی‌های [[صراط مستقیم]] و رهروان آن{{متن قرآن|وَمِنْ آبَائِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ وَإِخْوَانِهِمْ وَاجْتَبَيْنَاهُمْ وَهَدَيْنَاهُمْ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ}}<ref> «و (نیز) برخی از پدران و فرزندزادگان و برادران ایشان را؛ و آنان را برگزیدیم و به راهی راست رهنمون شدیم» سوره انعام، آیه ۸۷</ref>؛ {{متن قرآن|عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ}}<ref>«بر راه راست» سوره یس، آیه ۴</ref>؛ {{متن قرآن|وَهَدَيْنَاهُمَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ}}<ref> «و هر دو را به راه راست رهنمون شدیم» سوره صافات، آیه ۱۱۸.</ref> ما را به [[شناخت]] اهل [[استقامت]] می‌رساند، ازاین‌رو [[پیامبران]]، [[صدّیقان]]، [[شهیدان]] و [[صالحان]] که [[بندگان]] [[نعمت]] یافته خدایند اهل استقامت‌اند و هرکس پیرو [[خدا]] و [[رسول]] او باشد با آنان همراه می‌گردد و از استقامت‌کنندگان به شمار می‌آید: {{متن قرآن|مَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُولَئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاءِ وَالصَّالِحِينَ}}<ref>«و آنان که از خداوند و پیامبر فرمان برند با کسانی که خداوند به آنان نعمت داده است از پیامبران و راستکرداران و شهیدان و شایستگان خواهند بود و آنان همراهانی نیکویند» سوره نساء، آیه ۶۹.</ref><ref>المیزان، ج۱، ص۳۱-۳۲.</ref>. این ویژگی‌های مفهومی و گستردگی ارتباط با مفاهیمی بنیادین چون [[هدایت]] و [[عبودیت]]، [[استقامت]] را در [[تعالیم قرآن]] و [[روایات]] [[دینی]] در [[جایگاه]] ویژه‌ای نشانده است، چنان‌که در [[قرآن]] دو بار به [[پیامبر اسلام]] [[فرمان]] به [[استقامت]] داده شده است: {{متن قرآن|فَاسْتَقِمْ كَمَا أُمِرْتَ}}<ref>«پس چنان که فرمان یافته‌ای پایداری کن» سوره هود، آیه ۱۱۲.</ref> و در ادامه یکی از این دو خطاب [[پیروان]] [[پیامبر]] نیز به [[استقامت]] [[مکلف]] شده‌اند: {{متن قرآن|فَاسْتَقِمْ كَمَا أُمِرْتَ وَمَنْ تَابَ مَعَكَ}}<ref>«پس چنان که فرمان یافته‌ای پایداری کن و (نیز) آنکه همراه تو (به سوی خداوند) بازگشته است (پایداری کند)» سوره هود، آیه ۱۱۲.</ref>.

*یک [[آیه]] از ۹ آیه‌ای که مشخصاً به موضوع [[استقامت]] پرداخته [[استقامت]] را در زمینه [[عهد]] و [[پیمان]] مطرح کرده است: {{متن قرآن|فَمَا اسْتَقَامُوا لَكُمْ فَاسْتَقِيمُوا لَهُمْ}}<ref>«پس تا (در پیمان خود) با شما پایدارند شما نیز (بر پیمان) با آنان پایدار بمانید» سوره توبه، آیه ۷.</ref> و سایر [[آیات]] مربوط به [[استقامت]] در زمینه [[توحید]] و [[ایمان]] به [[ربوبیت]] و [[الوهیت]] [[خدا]] و سیر به سوی او ([[استقامت در دین]]) است. در یک [[آیه]] از این [[آیات]] ذکر بودن [[قرآن]] برای کسانی مفید دانسته شده که می‌خواهند اهل [[استقامت]] در [[حق]]<ref>المیزان، ج۲۰، ص۲۲۰.</ref> باشند: {{متن قرآن|إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ لِلْعَالَمِينَ لِمَنْ شَاءَ مِنْكُمْ أَنْ يَسْتَقِيمَ}}<ref>«این (قرآن) جز یادکردی برای جهانیان نیست برای هر کس از شما که بخواهد راه راست در پیش گیرد» سوره یوسف، آیه ۱۰۴.</ref>. سایر [[آیات]] در یک تقسیم کلی یا [[فرمان]] [[استقامت]] داده{{متن قرآن|قَالَ قَدْ أُجِيبَتْ دَعْوَتُكُمَا فَاسْتَقِيمَا وَلَا تَتَّبِعَانِّ سَبِيلَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ}}<ref> «فرمود: دعای شما پذیرفته شد پس پایداری ورزید و از روش کسانی که دانایی ندارند پیروی نکنید» سوره یونس، آیه ۸۹.</ref>؛ {{متن قرآن|فَاسْتَقِمْ كَمَا أُمِرْتَ وَمَنْ تَابَ مَعَكَ}}<ref>«پس چنان که فرمان یافته‌ای پایداری کن و (نیز) آنکه همراه تو (به سوی خداوند) بازگشته است (پایداری کند)» سوره هود، آیه ۱۱۲.</ref>؛ {{متن قرآن|فَلِذَلِكَ فَادْعُ وَاسْتَقِمْ كَمَا أُمِرْتَ}}<ref>«پس به همین (یگانگی مردم را) فرا خوان و چنان که فرمان یافته‌ای پایداری کن» سوره شوری، آیه ۱۵.</ref> یا از آثار [[استقامت]] سخن گفته است: {{متن قرآن|إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ}}<ref> «آنان که گفتند: پروردگار ما خداوند است سپس پایداری کردند نه بیمی خواهند داشت و نه اندوهگین می‌گردند» سوره احقاف، آیه ۱۳.</ref>؛ {{متن قرآن|وَأَلَّوِ اسْتَقَامُوا عَلَى الطَّرِيقَةِ لَأَسْقَيْنَاهُم مَّاء غَدَقًا}}<ref>«و اینکه (به من وحی شده است) اگر بر راه (حقّ) پایداری ورزند آنان را از آبی (و رفاهی) فراوان سیراب می‌کنیم» سوره جن، آیه ۱۶.</ref>.

*مخاطب یک [[آیه]] از ۴ آیه‌ای که [[فرمان]] [[استقامت]] داده همه [[انسان‌ها]] هستند. این [[آیه]] با بیان [[وحدانیت]] [[خدای سبحان]] خواهان [[استقامت]] [[بندگان]] در مسیر حرکت به سوی خداست: {{متن قرآن|أَنَّمَا إِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ فَاسْتَقِيمُوا إِلَيْهِ}}<ref>«که خدای شما خدایی یگانه است پس به او رو آورید» سوره فصلت، آیه ۶.</ref>؛ اما سه [[آیه]] دیگر مشخصا بعضی از [[پیامبران]] را مخاطب قرار داده است. در دو [[آیه]] از [[پیامبر اسلام]] خواسته شده است همان‌گونه که به او [[فرمان]] داده شده، [[استقامت]] ورزد{{متن قرآن|فَاسْتَقِمْ كَمَا أُمِرْتَ وَمَنْ تَابَ مَعَكَ وَلَا تَطْغَوْا إِنَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ}}<ref>«پس چنان که فرمان یافته‌ای پایداری کن و (نیز) آنکه همراه تو (به سوی خداوند) بازگشته است (پایداری کند) و سرکشی نورزید که او به آنچه انجام می‌دهید بیناست» سوره هود، آیه ۱۱۲.</ref>؛ {{متن قرآن|فَلِذَلِكَ فَادْعُ وَاسْتَقِمْ كَمَا أُمِرْتَ وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ...}}<ref>«پس به همین (یگانگی مردم را) فرا خوان و چنان که فرمان یافته‌ای پایداری کن و از هوس‌های آنان پیروی مکن» سوره شوری، آیه ۱۵.</ref>. ظاهر این [[آیات]] به روشنی خواهان [[استقامت]] بر مدار فرمان‌های [[خداوند]] است؛ اما [[مفسران]] مراد از فرمان‌ها را در این [[آیات]] متفاوت بیان کرده‌اند؛ بعضی این فرمان‌ها را چیزی غیر از [[قرآن]] می‌دانند که در این [[آیات]] [[خداوند]] [[پیامبر]] را [[مأمور]] اجرای آن کرده است<ref>روح المعانی، مج ۷، ج۱۲، ص۲۲۷.</ref>؛ اما مفسرانی دیگر [[استقامت]] را ناظر به دستورهای [[قرآن]] می‌دانند که پیش از [[نزول]] این [[آیات]] بر [[پیامبر]] فرود آمده است<ref>المیزان، ج۱۱، ص۴۸.</ref>.

*در میان دسته‌ای دیگر از [[آیات]] که آثار [[استقامت]] را در [[اندیشه]] و حرکت [[توحیدی]] بیان می‌کند دو آیه‌ای که [[استقامت]] در [[اعتقاد]] به [[ربوبیت]] [[الهی]] را مطرح می‌کند از شهرت بیشتری برخوردار است: {{متن قرآن|الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا}}<ref>«آنان که گفتند: پروردگار ما خداوند است سپس پایداری کردند». سوره فصلت، آیه ۳۰؛ سوره احقاف، آیه ۱۳.</ref> برخی، از کلمه {{متن قرآن|ثُمَّ}} که برای تراخی است استفاده کرده‌اند که باید در حال و [[آینده]] [[استقامت]] داشت و با [[استقامت]] از [[دنیا]] رفت<ref>لطائف الاشارات، ج۲، ص۳۲۷.</ref>.

==آثار و موانع [[استقامت]]==