ایلاء در قرآن: تفاوت میان نسخه‌ها

واژه ایلاء از ریشه «ا ـ ل ـ ی» به معنای [[سوگند]] یاد کردن به طور مطلق <ref>ترتیب العین، ص۵۱ ـ ۵۲، «الی»؛ مجمع البحرین، ج ۱، ص۹۵، «الو».</ref> یا سوگندی است که اقتضای [[مسامحه]] و کوتاهی درباره کار مورد سوگند داشته باشد <ref>مفردات، ص۸۴، «الی».</ref> و در اصطلاح [[فقه]] سوگند زوج بر ترک آمیزش با [[همسر]] دائمی است که با وی مباشرت کرده باشد، به طور مطلق یا [[مقید]] به زمانی بیش از ۴ ماه. <ref>تفسیر قرطبی، ج۳، ص۶۹ - ۷۰؛ التعریفات، ص۵۹؛ جواهرالکلام، ج ۳۳، ص۲۹۷.</ref> پیشینه ایلاء به [[عصر جاهلیت]]  باز می‌گردد که زوج برای زیان رساندن به همسر خود، بر ترک آمیزش با وی تا مدتی سوگند یاد می‌کرد و با این کار او را هم از [[حق]] استمتاع با خود و هم از حق [[ازدواج]] با دیگری [[محروم]] می‌کرد و گاه پس از پایان مدت باز سوگند را تکرار می‌کرد. <ref>التفسیر الکبیر، ج ۶، ص۸۵؛ تفسیر قرطبی، ج ۳، ص۶۸؛ الفقه الاسلامی، ج ۹، ص۷۰۶۹.</ref> این [[سنت]] [[ناپسند]] [[جاهلی]] مدتی پس از [[اسلام]] نیز ادامه داشت؛ لکن در [[سال ۴ هجری]] با [[نزول آیات]] {{متن قرآن|لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ مِنْ نِسَائِهِمْ تَرَبُّصُ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ فَإِنْ فَاءُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ}}<ref>«کسانی که سوگند می‌خورند با همسران خود آمیزش نکنند ، باید چهار ماه انتظار کشند، پس اگر بازگشتند خداوند آمرزنده‌ای بخشاینده است» سوره بقره، آیه ۲۲۶.</ref>، {{متن قرآن|وَإِنْ عَزَمُوا الطَّلَاقَ فَإِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ}}<ref>«و اگر آهنگ طلاق کردند بی‌گمان خداوند شنوایی داناست» سوره بقره، آیه ۲۲۷.</ref> برداشته شد و برای [[حمایت]] از [[حقوق]] زوجه، [[احکام]] ایلاء [[تشریع]] گردید.

[[ظهار]] و [[ایلاء]] از کارهای [[زشت]] [[جاهلیّت]] بود. [[ظهار]]، یعنی مرد به همسرش می‌گفت: {{عربی|"أَنْتِ عَلَيَّ كَظَهْرِ أُمِّي"}}"؛ تو برای من همچون پشت مادرم هستی<ref>جواهرالکلام، ج‌۳۳، ص‌۹۹.</ref> و در پی آن، [[زن]] برای همیشه بر همسرش حرام می‌شد و حتّی نمی‌توانست [[همسر]] دیگری را برگزیند. [[آیات]] {{متن قرآن|الَّذِينَ يُظَاهِرُونَ مِنْكُمْ مِنْ نِسَائِهِمْ مَا هُنَّ أُمَّهَاتِهِمْ إِنْ أُمَّهَاتُهُمْ إِلَّا اللَّائِي وَلَدْنَهُمْ وَإِنَّهُمْ لَيَقُولُونَ مُنْكَرًا مِنَ الْقَوْلِ وَزُورًا وَإِنَّ اللَّهَ لَعَفُوٌّ غَفُورٌ}}<ref>«کسانی از شما که زنان خود را ظهار  می‌کنند، آن زنان، مادران آنان نیستند، مادرانشان جز کسانی که آنان را زاده‌اند نمی‌باشند و اینان بی‌گمان سخنی ناپسند و نادرست می‌گویند و باری، خداوند به یقین در گذرنده‌ای آمرزنده است» سوره مجادله، آیه ۲.</ref>، {{متن قرآن|وَالَّذِينَ يُظَاهِرُونَ مِنْ نِسَائِهِمْ ثُمَّ يَعُودُونَ لِمَا قَالُوا فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَتَمَاسَّا ذَلِكُمْ تُوعَظُونَ بِهِ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ}}<ref>«و آنان که زنان خود را ظهار می‌کنند سپس به آنچه گفته‌اند باز می‌گردند (تا آن را بشکنند) باید پیش از آنکه با یکدیگر تماسی داشته باشند بنده‌ای آزاد کنند؛ این (کاری) است که بدان اندرز داده می‌شوید و خداوند به آنچه می‌کنید آگاه است» سوره مجادله، آیه ۳.</ref>، {{متن قرآن|فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَتَمَاسَّا فَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ فَإِطْعَامُ سِتِّينَ مِسْكِينًا ذَلِكَ لِتُؤْمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَتِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ وَلِلْكَافِرِينَ عَذَابٌ أَلِيمٌ}}<ref>«و هر کس نیافت، روزه دو ماه پیاپی پیش از آنکه با همدیگر تماسی بگیرند (بر عهده اوست) و آنکه یارایی ندارد، خوراک دادن به شصت مستمند (بر عهده اوست)، این بدان روست که به خداوند و پیامبرش ایمان آورید و اینها احکام خداوند است و کافران عذابی دردناک خواهند داشت» سوره مجادله، آیه ۴.</ref> و {{متن قرآن|مَا جَعَلَ اللَّهُ لِرَجُلٍ مِنْ قَلْبَيْنِ فِي جَوْفِهِ وَمَا جَعَلَ أَزْوَاجَكُمُ اللَّائِي تُظَاهِرُونَ مِنْهُنَّ أُمَّهَاتِكُمْ وَمَا جَعَلَ أَدْعِيَاءَكُمْ أَبْنَاءَكُمْ ذَلِكُمْ قَوْلُكُمْ بِأَفْوَاهِكُمْ وَاللَّهُ يَقُولُ الْحَقَّ وَهُوَ يَهْدِي السَّبِيلَ}}<ref>«خداوند در درون هیچ کس دو دل ننهاده است؛ و آن همسرانتان را که «ظهار»  می‌کنید مادران (راستین) شما و فرزند خواندگانتان را پسران (راستین) شما نکرده است؛ این تنها گفتار شما بر زبانتان است و خداوند است که حقّ می‌گوید و اوست که راه را نشان می‌دهد» سوره احزاب، آیه ۴.</ref>، به بحث ظهار پرداخته‌اند. ایلاء، [[سوگند]] یاد‌کردن بر ترک آمیزش جنسی با همسر است <ref>جواهرالکلام، ج‌۳۳، ص‌۲۹۷.</ref> آیات {{متن قرآن|لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ مِنْ نِسَائِهِمْ تَرَبُّصُ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ فَإِنْ فَاءُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ}}<ref>«کسانی که سوگند می‌خورند با همسران خود آمیزش نکنند ، باید چهار ماه انتظار کشند، پس اگر بازگشتند خداوند آمرزنده‌ای بخشاینده است» سوره بقره، آیه ۲۲۶.</ref>، {{متن قرآن|وَإِنْ عَزَمُوا الطَّلَاقَ فَإِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ}}<ref>«و اگر آهنگ طلاق کردند بی‌گمان خداوند شنوایی داناست» سوره بقره، آیه ۲۲۷.</ref>، به آن پرداخته‌اند. بسیاری ظهار و ایلاء را در فهرست روافع [[نکاح]] آورده‌اند؛<ref> مسالک‌الافهام، ج‌۴، ص‌۹۳ و ۱۰۷.</ref> در‌حالی‌ که این دو از نظر [[اسلام]]، نکاح را فسخ نمی‌کنند؛ بلکه فقط [[حرمت]] آمیزش را تا زمانی که کفّاره پرداخت نشود، در پی دارند.<ref>فقه‌القرآن، ج‌۲، ص‌۱۹۶؛ جواهرالکلام، ج‌۳۳، ص‌۱۴۷.</ref><ref>[[سید مصطفی اسدی|اسدی، سید مصطفی]]، [[ازدواج (مقاله)|مقاله «ازدواج»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۲ (کتاب) |دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۲.</ref>

#برخی به استناد عموم آیه، ایلاء را تنها ویژه [[مسلمانان]] ندانسته و [[کافران]] [[ذمی]] را نیز مشمول آن می‌دانند؛<ref>المبسوط، ج ۵، ص۱۴۱؛ مسالک الافهام، ج ۱۰، ص۱۵۷؛ الفقه الاسلامی، ج ۹، ص۸۰۷۰. </ref> هرچند [[پیروان]] [[مذهب]] مالک با این استناد که [[کافر]] بخشوده نمی‌شود ذیل [[آیه]] {{متن قرآن|لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ مِنْ نِسَائِهِمْ تَرَبُّصُ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ فَإِنْ فَاءُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ}}<ref>«کسانی که سوگند می‌خورند با همسران خود آمیزش نکنند ، باید چهار ماه انتظار کشند، پس اگر بازگشتند خداوند آمرزنده‌ای بخشاینده است» سوره بقره، آیه ۲۲۶.</ref> [[حکم]] ایلاء را درباره وی جاری نمی‌دانند. <ref>الفقه‌الاسلامی، ج ۹، ص۸۰۷۰. </ref> عموم [[آیه ایلاء]] برده را نیز شامل می‌شود،<ref> تفسیر قرطبی، ج ۳، ص۷۱؛ مسالک الافهام، ج ۱۰، ص۱۳۲.</ref> چنان که برخی به استناد همین عموم، ایلاء زوج غایب را نیز معتبر می‌دانند. <ref>المبسوط، ج ۵، ص۱۳۷.</ref>

#بیشتر [[فقها]] با این [[استدلال]] که آیه {{متن قرآن|وَإِنْ عَزَمُوا الطَّلَاقَ فَإِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ}}<ref>«و اگر آهنگ طلاق کردند بی‌گمان خداوند شنوایی داناست» سوره بقره، آیه ۲۲۷.</ref> از طلاق سخن گفته و نیز با بهره جستن از تعبیر {{متن قرآن|نِسَائِهِمْ}} حکم ایلاء را به زوجه دائمی منحصر کرده و آن را شامل زوجه در [[عقد موقت]] و نیز [[ملک]] [[یمین]] نمی‌دانند؛<ref>تفسیر قرطبی، ج ۳، ص۷۴؛ مسالک الافهام، ج ۱۰، ص۱۳۴ ـ ۱۳۵؛ کنزالعرفان، ج ۲، ص۲۹۳.</ref> ولی برخی به استناد عموم آیه و برداشت مفهومی عام از {{متن قرآن|نِسَائِهِمْ}} زوجه موقت و ملک یمین را نیز مشمول [[حکم]] ایلاء دانسته‌اند. <ref>کشف‌الرموز، ج ۲، ص۲۵۲ ـ ۲۵۳؛ مسالک‌الافهام، ج ۱۰، ص۱۳۴ ـ ۱۳۵؛ تفسیر قرطبی، ج ۳، ص۷۱.</ref>

== [[احکام]] ایلا ==

#از هنگام مراجعه زوجه به [[قاضی]].

برخی دیگر از [[فقها]] ادای کفّاره را به طور مطلق یا پس از انقضای مدت ۴ ماه، [[واجب]] ندانسته و بعضاً به ظاهر [[آیه]] {{متن قرآن|لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ مِنْ نِسَائِهِمْ تَرَبُّصُ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ فَإِنْ فَاءُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ}}<ref>«کسانی که سوگند می‌خورند با همسران خود آمیزش نکنند ، باید چهار ماه انتظار کشند، پس اگر بازگشتند خداوند آمرزنده‌ای بخشاینده است» سوره بقره، آیه ۲۲۶.</ref> که از [[غفران الهی]] [[سخن]] گفته و از کفّاره سخنی به میان نیاورده، استناد کرده‌اند.<ref> الخلاف، ج ۴، ص۵۲۰؛ تفسیر قرطبی، ج ۳، ص۷۳؛ جواهرالکلام، ج ۳۳، ص۳۲۳.</ref> اگر شوهر تا پایان مدت ۴ ماه از [[سوگند]] خود باز نگشت به نظر برخی ـ با استناد به آیه {{متن قرآن|لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ مِنْ نِسَائِهِمْ تَرَبُّصُ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ فَإِنْ فَاءُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ}}<ref>«کسانی که سوگند می‌خورند با همسران خود آمیزش نکنند ، باید چهار ماه انتظار کشند، پس اگر بازگشتند خداوند آمرزنده‌ای بخشاینده است» سوره بقره، آیه ۲۲۶.</ref> ـ [[حاکم اسلامی]] وی را میان بازگشت و [[طلاق]] دادن زوجه مخیّر می‌کند و اگر از هر دو کار خودداری کرد به نظر مشهور [[فقهای شیعه]]، با [[زندانی]] کردن و سخت گرفتن، وی را بر [[گزینش]] یکی از این دو راه مجبور می‌سازد.<ref> تفسیر قرطبی، ج ۳، ص۷۰، ۷۴؛ کنزالعرفان، ج ۳، ص۲۹۲؛ تحریرالوسیله، ج ۲، ص۳۲۰.</ref> برخی از فقها بر آن‌اند که در این صورت [[حاکم]] می‌تواند [[همسر]] او را طلاق دهد.<ref>الخلاف، ج ۴، ص۵۱۵؛ منهاج‌الصالحین، ج ۲، ص۳۱۱؛ الفقه الاسلامی، ج ۹، ص۷۰۹۰.</ref>

== منابع ==