بردگی در فقه سیاسی: تفاوت میان نسخه‌ها

}}

[[استرقاق]]: [[سرنوشت اسیران مسلمان]].

استرقاق در لغت به معنای [[بنده]] گرفتن و بنده شمردن است و در اصطلاح به [[بردگی]] و به [[اسارت]] گرفتن گفته می‌شود و به عنوان یکی از شیوه‌های [[تعیین سرنوشت]] اسرای [[جنگی]] به کار می‌رود.

در تعیین سرنوشت نهایی [[اسیران]] جنگی بین [[فقهای اسلام]] [[اختلاف]] نظر وجود دارد و این اختلاف نظر در برخی از موارد، صوری و در بعضی از موارد محتوایی و [[واقعی]] است. اینک آرای اصلی و مهم [[فقهی]] را در مورد [[رفتار با اسیران]] جنگی در تعیین سرنوشت آنان در چند مورد زیر، بررسی می‌کنیم:

بر اساس این نظریه، اگر [[اسیر]] در حال درگیری و قبل از پایان [[جنگ]] دستگیر شود، نگهداری آن جایز نیست و باید مانند سایر [[دشمنان]] در حال جنگ، کشته شود. تنها راه برای زنده ماندن وی [[مسلمان]] شدن است که مانع از کشته شدن وی می‌شود و [[مسلمانان]] باید از او در برابر صدمات و تعرضات [[دشمن]] نسبت به او [[دفاع]] کنند.

اما اگر [[دستگیری]] اسیر پس از پایان جنگ انجام گیرد او توسط [[امام]] نگهداری می‌شود و [[دولت اسلامی]] می‌تواند درباره او یکی از [[تصمیمات]] زیر را اتخاذ کند:

امام نمی‌تواند اسیر را به [[قتل]] برساند<ref>المبسوط فی فقه الامامیه، ج۲، ص۱۲.</ref>.

این نظریه از چند جهت قابل مناقشه است:

* [[روایت]] مذکور دارای نسخه بدل متعدد است که موجب اشکال در متن نیز می‌شود<ref>جواهر الکلام، ج۲۱، ص۱۲۳.</ref>؛

* [[اسیر]] گرفتن قبل از [[اثخان]] به [[حکم]] آیه: {{متن قرآن|مَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرَى حَتَّى يُثْخِنَ فِي الْأَرْضِ}}<ref>«بر هیچ پیامبری روا نیست که اسیرانی داشته باشد تا (آنگاه که) در (سر) زمین (خویش دشمن را) از توان بیندازد» سوره انفال، آیه ۶۷.</ref> ممنوع و [[حرام]] است و مفاد آیه در این مورد در واقع [[نفی]] اسیر بودن موضوع روایت ابی [[طلحه]] است، به این معنا که کفار دستگیر شده قبل از اثخان اصولاً حکم اسیر را ندارند و اسیر محسوب نمی‌شوند و حکم آنان همان [[حکم جهاد]] و اثخان و به مقتضای [[جنگ]] است. بنابراین اگر چنین کسی، به [[دین اسلام]] بگرود، [[مصونیت]] می‌یابد و اگر در حالت قبلی خود باقی بماند که رزمنده است و با او چون یک رزمنده در حال جنگ عمل می‌شود. گرچه این تحلیل ما را به همان نتیجه‌ای که در [[نظریه]] [[شیخ طوسی]] آمده می‌رساند، ولی اشکال [[کلام]] شیخ طوسی در این است که این نوع از کفار در واقع اسیر نیستند، تا برخی از نظر [[حقوقی]] اشکال کنند که اسیر نباید کشته شود؛ زیرا [[مسلمانان]] تا پایان جنگ، بر اساس آیه ۶۸ [[سوره انفال]]، [[اقدام]] به گرفتن اسیر نمی‌کنند و موضوع کنوانسیون‌های ژنو در مورد اسیر این است که نباید کشته شود و پس از پایان جنگ که شروع به اسیر گرفتن می‌شود، هرگز اسیری کشته نمی‌شود؛

بنابراین، می‌توان گفت که استرقاق در صورت قبول آن به عنوان یکی از راه‌های [[تعیین سرنوشت]] [[اسیران]] جنگی در واقع نوعی [[پیش‌بینی]] [[مقابله به مثل]] است که در صورت انتخاب این راه‌حل از طرف دشمن، [[دولت اسلامی]] هم بتواند از باب مقابله به مثل [[رفتار]] مشابهی را اتخاذ کند.

قابل تردید نیست که انتخاب دو راه‌حل دیگر یعنی {{عربی|منّ}} و {{عربی|فدا}} نیز بر اساس [[مصلحت]] و با توجه به [[تصمیمات]] دشمن در مورد اسرای [[مسلمان]] صورت می‌گیرد و [[فلسفه]] انتخابی بودن تعیین سرنوشت نهایی اسیران آن است که [[دست امام]] و نماینده او در [[مقابله با دشمن]] باز باشد در این صورت، [[استرقاق]] به عنوان راه‌حلی که [[دشمن]] آن را [[انتخاب]] می‌کند، تلقی خواهد شد، نه راه‌حلی که [[اسلام]] توجیه می‌کند.<ref>[[عباس علی عمید زنجانی|عمید زنجانی، عباس علی]]، [[دانشنامه فقه سیاسی ج۱ (کتاب)|دانشنامه فقه سیاسی]]، ص ۱۵۰.</ref>.

اسکافی سه حالت: {{عربی|منّ}}، {{عربی|فدا}} و {{عربی|استرقاق}} را به صورت اول یعنی [[دستگیری]] دشمن در حال [[جنگ]] و قبل از پایان آن نیز تعمیم داده و دو صورت قبل و بعد پایان جنگ را یکسان تلقی کرده است<ref>جواهر الکلام، ج۲۱، ص۱۲۲.</ref>.

صاحب [[جواهر الکلام]] در مورد این نظریه می‌نویسد: گرچه مقتضای این نظریه آن است که [[اسیر]] در هر حالتی که دستگیر شده باشد کشته نمی‌شود ولی از نقطه نظر تعمیم انتخاب سه‌گانه به اسیر قبل از [[اثخان]]، مردود و [[باطل]] می‌باشد<ref>جواهر الکلام، ج۲۱، ص۱۲۲.</ref>.

متأسفانه نویسنده کتاب «آثار الحرب فی الاسلام» جواز [[قتل]] اسیر را به فقهای شیعه نسبت داده است که همانطور که ملاحظه شد، خلاف واقع است<ref>آثار الحرب فی الاسلام، ص۴۳۱.</ref><ref>[[عباس علی عمید زنجانی|عمید زنجانی، عباس علی]]، [[دانشنامه فقه سیاسی ج۱ (کتاب)|دانشنامه فقه سیاسی]]، ص ۱۵۲.</ref>.

[[مذاهب اربعه]] [[اهل سنت]] و فقهای اوزاعی، ثوری و ظاهری به اتفاق، قتل اسیر را برای [[امام]] و [[نماینده]] او جایز شمرده‌اند<ref>آثار الحرب فی الاسلام، ص۴۳۲.</ref> و در این [[حکم]] به عموم آیاتی چون: {{متن قرآن|فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ}}<ref>«مشرکان را هر جا یافتید بکشید» سوره توبه، آیه ۵.</ref> استناد کرده‌اند و برخی فراتر رفته و این [[آیه]] را [[ناسخ]] حکم آیه {{متن قرآن|فَإِمَّا مَنًّا بَعْدُ وَإِمَّا فِدَاءً}}<ref>«و از آن پس یا منّت بگذارید (و آزادشان کنید) و یا سربها بگیرید» سوره محمد، آیه ۴.</ref> دانسته‌اند<ref>الناسخ و المنسوخ فی القرآن نحاس، ص۲۲۰؛ الأموال، ص۱۲۸.</ref>.

نویسنده کتاب «آثار الحرب» ضمن رد نظریه [[اجماعی]] فقهای اهل سنت می‌نویسد: به قتل رساندن برخی از [[اسرا]] در [[صدر اسلام]] به دلیل شرایط خاص زمانی بوده و این مسئله مشابه آن چیزی است که امروز در [[قوانین بین‌المللی]] در مورد [[جنایتکاران]] [[جنگی]] [[اعمال]] می‌شود<ref>آثار الحرب فی الاسلام، ص۴۳۶.</ref><ref>[[عباس علی عمید زنجانی|عمید زنجانی، عباس علی]]، [[دانشنامه فقه سیاسی ج۱ (کتاب)|دانشنامه فقه سیاسی]]، ص ۱۵۳.</ref>.

[[فقهای اهل سنت]] با اتفاق آرا، استرقاق [[سبایا]] و اسرای جنگی را برای [[دولت اسلامی]] جایز دانسته‌اند و در پاسخ این ایراد که در هیچ کدام از [[آیات قرآن]] از جواز استرقاق ذکری به میان نیامده است گفته‌اند: مفهوم {{متن قرآن|فَشُدُّوا الْوَثَاقَ}}<ref>«چون آنها را از توان انداختید اسیر بگیرید» سوره محمد، آیه ۴.</ref> جواز [[استعباد]] است و ابتدا که [[مسلمانان]] در برابر [[کفار]] [[ضعیف]] بودند، اسرای جنگی کشته و یا به [[بردگی]] گرفته می‌شدند، اما با [[اقتدار]] تدریجی [[اسلام]] اجازه [[آزاد]] کردن [[اسیران]] و یا مبادله آنان به دو کلمه مزبور اضافه شد<ref>نیل الاوطار، ج۷، ص۳۰۵؛ الناسخ و المنسوخ فی القرآن نحاس، ص۲۲۱.</ref>.

[[استنباط]] جواز استرقاق از [[آیه]] {{متن قرآن|فَشُدُّوا الْوَثَاقَ فَإِمَّا مَنًّا بَعْدُ وَإِمَّا فِدَاءً}}<ref>«پس چون آنها را از توان انداختید اسیر بگیرید و از آن پس یا منّت بگذارید (و آزادشان کنید) و یا سربها بگیرید» سوره محمد، آیه ۴.</ref> بسیار عجیب به نظر می‌رسد؛ زیرا {{متن قرآن|شُدُّوا الْوَثَاقَ}} به معنای استیلای کامل بر [[آحاد]] [[دشمن]] و به [[اسارت]] گرفتن آنان است و این معنای هیچ‌گونه ملازمه عرفی و [[عقلی]] با استرقاق ندارد و از سوی دیگر {{متن قرآن|شُدُّوا الْوَثَاقَ}} در واقع مقسم دو حالت {{متن قرآن|مَنّ}} و {{متن قرآن|فِدَاء}} می‌باشد در حالی که اگر معنای {{متن قرآن|شُدُّوا الْوَثَاقَ}}، استرقاق باشد، خود حالت سوم در برابر این دو حالت محسوب می‌شود و قابل تقسیم به دو حالت {{متن قرآن|مَنّ}} و {{متن قرآن|فِدَاء}} نخواهد بود. بلکه می‌توان گفت که دلالت آیه بر [[نفی]] استرقاق از باب مفهوم [[حصر]] معقولتر به نظر می‌رسد.

فقهای [[حنفی]] [[تصمیم]] مشروعیت {{عربی|منّ}} را رد کرده‌اند و آن را موجب [[تضییع حق]] [[رزمندگان]] [[اسلام]] و امکان بازگشت [[اسیر]] به [[جبهه]] دشمن و تقویت جناح [[کفر]] تلقی کرده‌اند و تنها در برخی از موارد خاص که [[دولت اسلامی]] آن را [[اصلح]] تشخیص دهد {{عربی|منّ}} را تجویز کرده‌اند<ref>المبسوط، ج۱۰، ص۲۴؛ شرح السیر الکبیر، ج۲، ص۲۶۴.</ref>. و نیز فقهای حنفی {{عربی|فدا}} به معنای مبادله اسیران با دریافت غرامت را مردود دانسته و آن را مغایر با [[هدف]] اسلام که [[گرایش]] [[کفار]] به اسلام است تلقی نموده و اصولاً [[آیه]] {{عربی|منّ}} و {{عربی|فدا}} را [[منسوخ]] با [[آیات]] [[سوره توبه]] دانسته‌اند<ref>البدایع، ج۷، ص۱۱۹ به بعد؛ تفسیر جصاص، ج۳، ص۳۹۴.</ref>.

ابو [[یوسف]] از فقهای حنفی {{عربی|فدا}} را قبل از تقسیم [[غنایم]] جایز شمرده و برخی نیز در موارد [[ضرورت]] و نیاز مبرم به تقویب [[مالی]] دولت اسلامی، آن را تجویز کرده‌اند<ref>آثار الحرب فی الاسلام، ص۴۵۳.</ref>.

برخی از فقهای معاصر اهل سنت «قتل» و «استرقاق» را به طور کلی [[نفی]] نموده و رفتار با اسیران را در {{عربی|منّ}} و {{عربی|فدا}} منحصر کرده‌اند<ref>آثار الحرب فی الاسلام، ص۴۶۰.</ref>.

هرگاه در [[جبهه]] [[اسلام]] [[اسیر]] قابل مبادله‌ای وجود نداشته باشد و دشمن آماده قبول فدیه و «[[جان]] بها» برای اسیران [[مسلمان]] باشد، هزینه‌های لازم از طریق [[بیت‌المال]] پرداخته خواهد شد<ref>وسائل الشیعه، ج۱۱، ص۶۵.</ref>.

اسرایی که در حال تداوم جنگ گرفتار می‌شوند، [[تصمیم‌گیری]] درباره آنها موکول به [[امام]] و [[رهبر]] [[مسلمین]] است<ref>جواهر الکلام، ج۲۱، ص۱۲۲.</ref> و کسانی که پس از خاموش شدن جنگ دستگیر می‌شوند کشته نمی‌شوند و درباره آنها بر اساس آیۀ: {{متن قرآن|فَإِمَّا مَنًّا بَعْدُ وَإِمَّا فِدَاءً}}<ref>«از آن پس یا منّت بگذارید (و آزادشان کنید) و یا سربها بگیرید» سوره محمد، آیه ۴.</ref> عمل می‌شود:

[[علامه حلی]] می‌گوید: «[[فلسفه]] [[استرقاق]] آنست که اینان هرگاه در دست مسلمین بمانند [[امید]] بیشتری به [[هدایت]] آنان و برخورداری از مواهب [[آزادی]] آینده‌گان خواهد بود»<ref>تذکرة الفقها، ج۱، ص۱۳۱.</ref>.

== منابع ==