جزیه در فقه سیاسی: تفاوت میان نسخه‌ها

}}

* [[مالیات]] مأخوذ از [[اهل ذمّه]] در قبال [[حفظ]] [[امنیت]] جانی آنها<ref>حسین راغب اصفهانی، مفردات الفاظ القرآن، ص۹۳.</ref>.

*{{متن قرآن|حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ وَهُمْ صَاغِرُونَ}}<ref>«تا به دست خود با خواری جزیه بپردازند» سوره توبه، آیه ۲۹.</ref>.

* [[اهل ذمّه]] افرادی از [[اهل کتاب]] هستند که نه با [[مسلمانان]] می‌جنگند و نه [[اسلام]] می‌آورند و با محترم شمردن [[اسلام]] و [[آزار نرساندن]] به [[مسلمانان]]، در برابر [[حمایت]] [[دولت اسلامی]] از آنان و [[حقوق]] اجتماعی‌شان، مالیاتی از آنها دریافت می‌شود. [[جزیه]] سالی یک بار و فقط از مردان سالم و متمکن دریافت می‌شده و [[زنان]] و [[کودکان]] و [[بیماران]] و [[فقیران]] و [[پیران]] از کار افتاده از آن معاف بوده‌اند. [[میزان]] آن را یک [[دینار]] یا بسته به تمکن شخص ۱۲ تا ۴۸ [[درهم]] گفته‌اند.

[[جزیه]]، مشتق از "[[جزاء]]" به معنای [[کفایت]] است<ref>المنجد، ص۹۰؛ مجمع البحرین، ج۱، ص۸۵.</ref>. [[جزیه]] اصطلاحاً بر [[مالی]] اطلاق می‌شود که از سوی [[اهل کتاب]]، به [[امام]] و یا [[جانشین]] وی، به عنوان نوعی از [[مالیات]] سرانه، پرداخت می‌گردید و در مقابل، [[اهل کتاب]] از مزایای [[حکومت اسلامی]] نظیر تأمین جانی، [[مالی]] و مانند آن بهرمند می‌شدند<ref>ابویعلی، الاحکام السلطانیه، ص۱۵۴.</ref>. نامگذاری [[جزیه]] یا از این جهت است که [[مال]] مزبور جزای بر کفرشان بوده؛ چرا که در حال [[خواری]] از آنان گرفته می‌شد و یا [[پاداش]] از [[امان]] دادن [[مسلمانان]] به آنان بوده است<ref>مجمع البحرین، ج۱، ص۸۵.</ref>. [[قانون]] [[قرارداد]] [[جزیه]]، با [[نزول]] آیۀ {{متن قرآن|قَاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَلَا يُحَرِّمُونَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَلَا يَدِينُونَ دِينَ الْحَقِّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ وَهُمْ صَاغِرُونَ}}<ref>«با آن دسته از اهل کتاب که به خداوند و به روز بازپسین ایمان نمی‌آورند و آنچه را خداوند و پیامبرش حرام کرده‌اند حرام نمی‌دانند و به دین حق نمی‌گروند جنگ کنید تا به دست خود با خواری جزیه بپردازند» سوره توبه، آیه ۲۹.</ref>، در سال هشتم (و به قولی نهم) [[هجری]] [[تشریع]] و برای نخستین بار، دربارۀ [[مردم]] "[[نجران]]" به [[اجرا]] در آمده بود. مقدار [[جزیه]]، بر اساس [[روایات]]، متفاوت بود؛ به گونه‌ای که از طبقۀ [[فقیر]] ۱۲ [[درهم]]، از طبقۀ متوسّط ۲۴ [[درهم]] و از طبقۀ ثروتمند ۴۸ [[درهم]] دریافت می‌شد<ref>ابویعلی، احکام السلطانیه، ص۱۵۵؛ صبح الاعشی، ج۳، ص۴۵۸.</ref>. به طور کلّی، [[تعیین]] مقدار [[جزیه]] با نظر [[امام]] [[مسلمین]] می‌باشد.

معاف‌شدگان از [[جزیه]] به قرار ذیل است:

# [[زنان]] که [[مسؤولیت]] [[مالی]] ندارند؛

# [[مستمندان]] و [[فقرا]]؛

# [[کشیشان]] و سایر [[روحانیون]] دیرنشین؛

تفاوت میان [[جزیه]] و [[خراج]] از این قرار است:

# [[جزیه]] نوعی [[مالیات]] سرانه و [[خراج]] [[مالیات]] بر [[اراضی]] است؛

# [[جزیه]] بر خلاف [[خراج]] با [[اسلام آوردن]] [[اهل کتاب]] ساقط می‌گردد<ref>خلاف، ج۳، ص۲۳۹.</ref>.

[[رومیان]] نیز از [[ملل]] مغلوب، [[جزیه]] دریافت می‌کردند که مبلغ آن، هفت برابر جزیه‌ای بود که [[مسلمانان]] از ذمیان می‌گرفتند<ref>تاریخ سیاسی اسلام، ص۴۷۲؛ مبسوط در ترمینولوژی حقوق، ج۲، ص۱۵۴۸.</ref><ref>[[اباصلت فروتن|فروتن، اباصلت]]، [[علی اصغر مرادی|مرادی، علی اصغر]]، [[واژه‌نامه فقه سیاسی (کتاب)|واژه‌نامه فقه سیاسی]]، ص ۷۲.</ref>.

به [[اجماع]] [[فقها]] و [[علما]] [[جزیه]] بر [[کفّار]] و [[اهل کتاب]] که مرد، [[عاقل]]، و بالغ باشند تعلق می‌گیرد و لذا بر [[کودکان]]، [[زنان]]، و دیوانگان، جزیه تعلق نمی‌گیرد؛ یعنی آنها جزء [[اهل ذمّه]] و در [[پناه]] [[حکومت اسلامی]] [[زندگی]] می‌کنند لکن موظف به پرداخت جزیه نمی‌باشند. اگر زنی ذیه با [[اختیار]] خود خواست جزیه بپردازد، آن را به عنوان “هبه” می‌توان قبول کرد و نه به عنوان جزیه.

اما در مورد دیوانگان ادواری (آنان که گاهی دیوانه می‌شوند و گاهی سالم و سر [[عقل]] هستند) آیا جزیه تعلق می‌گیرد یا نه؟ فقها گفته اند: صورت غالب را در نظر می‌گیریم؛ یعنی اگر اغلب اوقات سر عقل و هوش نیست جزء دیوانگان محسوب و در غیر این صورت، با او [[معامله]] عاقل می‌شود.

[[ابن رشد الحفید القرطبی]] از فقهای [[اهل]] [[سنّت]]، جزیه را به سه نوع تقسیم کرده و گفته است: “جزیه بر سه نوع است:

[[علامه حلّی]] نیز آن‌طوری که از مبحث [[جزیه]] در کتاب تذکرة الفقهاء استفاده می‌شود، این تقسیم‌بندی را معمول داشته است<ref>تذکرة الفقهاء، ج۱، ص۴۴۲.</ref>.<ref>[[ابوالفضل شکوری|شکوری، ابوالفضل]]، [[فقه سیاسی اسلام (کتاب)|فقه سیاسی اسلام]]، ص ۴۶۳.</ref>

اما [[اراضی]] و زمین‌های متعلق به عموم [[جامعه اسلامی]] است، چه آنها که در [[جبهه]] حضور داشته‌اند و چه آنها که حضور نداشته‌اند و چه [[نسل]] موجود و چه نسل [[آینده]]، فرق نمی‌کند. شایان ذکر است که امام مسلمین، خمس را در [[مصالح]] [[امت]] و جامعه اسلامی مصرف می‌کند و او نماینده و تجسّم تمام [[امّت]] می‌باشد<ref>[[ابوالفضل شکوری|شکوری، ابوالفضل]]، [[فقه سیاسی اسلام (کتاب)|فقه سیاسی اسلام]]، ص ۴۶۶.</ref>

کلمه “جزیه” یک واژه [[عربی]] است و از کلمات [[مجازات]] و [[جزا]] مشتق شده است که به معنای “پاداش” هستند<ref>کتاب التنبیه، ص۱۳۷ (حاشیه کتاب).</ref>.

طبق این معنا، [[جزیه]]، [[پاداش]] و یا مالیاتی است که [[کفّار]] [[ذمی]] در مقابل سکونت خود در [[مملکت اسلامی]] و برای تأمین هزینه‌های [[دفاعی]]، [[امنیتی]] و امور عام‌المنفعه به [[دولت اسلامی]] پرداخت می‌کنند و پرداخت این پاداش و [[مالیات]]، عین [[عدالت]] و [[انصاف]] است.

“کمک‌گرفتن از [[مشرکان]] و [[اهل ذمّه]]، جایز است، مشروط به این که [[مسلمانان]]، دچار کمی نفرات باشند و به کمک [[اهل کتاب]] (اهل ذمّه) و مشرکان نیاز داشته باشند و نیز به شرط این که مسلمانان از [[توطئه]] آن [[کفّار]]، در [[امان]] بوده و به آنها [[اطمینان]] داشته باشند.

بنابراین، اهل ذمّه در مواقع ضروری که [[امام]] [[مسلمین]] آن را تشخیص داده باشد، باید در تأمین هزینه‌های [[دفاعی]] و تقویت یا نیروهای انسانی و مدافع [[اسلام]]، شرکت بکنند که مقتضای [[انصاف]] و [[عدالت]] نیز همین است<ref>[[ابوالفضل شکوری|شکوری، ابوالفضل]]، [[فقه سیاسی اسلام (کتاب)|فقه سیاسی اسلام]]، ص ۴۶۷.</ref>