ذوالکفل در قرآن: تفاوت میان نسخه‌ها

== مقدمه ==

== ذوالکفل در قرآن ==

ذوالکفل از نام‌های مصرّح در [[قرآن]] است و دوبار از آن در کنار پیامبرانی چون [[اسماعیل]]، [[ادریس]] و [[الیسع]] {{عم}} یاد شده است. {{متن قرآن|وَإِسْمَاعِيلَ وَإِدْرِيسَ وَذَا الْكِفْلِ كُلٌّ مِنَ الصَّابِرِينَ}}<ref>«و اسماعیل و ادریس و ذو الکفل را (یاد کن) که همه از شکیبایان بودند» سوره انبیاء، آیه ۸۵.</ref> و {{متن قرآن|وَاذْكُرْ إِسْمَاعِيلَ وَالْيَسَعَ وَذَا الْكِفْلِ وَكُلٌّ مِنَ الْأَخْيَارِ}}<ref>«و از اسماعیل و الیسع و ذو الکفل یاد کن و همه از نیکان بودند» سوره ص، آیه ۴۸.</ref> هرچند قرآن به [[هویت]] روشن، سرگذشت و [[راز]] نامگذاری وی به این اسم نمی‌پردازد، از ویژگی‌های یاد شده برای او می‌توان به دورنما و [[شناختی]] کلی از [[شخصیت]] [[اعتقادی]]، [[روحی]] و رفتاری‌اش پی برد. قرآن وی را در شمار [[صابران]]، [[صالحان]]، [[پرهیزگاران]]، [[برگزیدگان]]، [[نیکان]] و برخوردار از [[رحمت الهی]] دانسته و از فرجام [[نیک]] و بهره‌مندی او از باغ‌های جاوید و انواع [[نعمت‌های بهشتی]] در [[روز قیامت]] گزارش می‌دهد {{متن قرآن|وَإِسْمَاعِيلَ وَإِدْرِيسَ وَذَا الْكِفْلِ كُلٌّ مِنَ الصَّابِرِينَ وَأَدْخَلْنَاهُمْ فِي رَحْمَتِنَا إِنَّهُمْ مِنَ الصَّالِحِينَ}}<ref>«و اسماعیل و ادریس و ذو الکفل را (یاد کن) که همه از شکیبایان بودند و آنان را در بخشایش خویش در آوردیم؛ بی‌گمان آنها از شایستگان بودند» سوره انبیاء، آیه ۸۵ -۸۶.</ref>، {{متن قرآن|وَاذْكُرْ إِسْمَاعِيلَ وَالْيَسَعَ وَذَا الْكِفْلِ وَكُلٌّ مِنَ الْأَخْيَارِ هَذَا ذِكْرٌ وَإِنَّ لِلْمُتَّقِينَ لَحُسْنَ مَآبٍ جَنَّاتِ عَدْنٍ مُّفَتَّحَةً لَّهُمُ الأَبْوَابُ مُتَّكِئِينَ فِيهَا يَدْعُونَ فِيهَا بِفَاكِهَةٍ كَثِيرَةٍ وَشَرَابٍ وَعِندَهُمْ قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ أَتْرَابٌ هَذَا مَا تُوعَدُونَ لِيَوْمِ الْحِسَابِ }}<ref>«و از اسماعیل و الیسع و ذو الکفل یاد کن و همه از نیکان بودند. این یادکردی است؛ و پرهیزگاران را، سرانجامی، نیکوست. بهشت‌های جاودانی که درها (ی آن) برای آنان، باز است. در حالی که در آن (بر تخت‌ها) پشت داده‌اند، خواستار میوه فراوان و نوشیدنی می‌شوند. و نزد آنان دوشیزگان شرمگین (/ چشم فروهشته) همسال‌اند» سوره ص، آیه ۴۸-۵۳.</ref>

دیدگاه [[مفسّران]] و مورّخان پیرامون [[پیامبری]]، نام و هویت ذوالکفل ناهمگون است. [[ظاهر]] و [[سیاق آیات]] و یادکرد وی در شمار [[انبیا]]، [[پیامبر]] بودن او را می‌رساند: {{متن قرآن|وَاذْكُرْ عِبَادَنَا إِبْرَاهِيمَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ أُولِي الْأَيْدِي وَالْأَبْصَارِ}}<ref>«و از بندگان توانمند و روشن‌بین ما ابراهیم و اسحاق و یعقوب، یاد کن» سوره ص، آیه ۴۵.</ref> و {{متن قرآن|وَاذْكُرْ إِسْمَاعِيلَ وَالْيَسَعَ وَذَا الْكِفْلِ وَكُلٌّ مِنَ الْأَخْيَارِ}}<ref>«و از اسماعیل و الیسع و ذو الکفل یاد کن و همه از نیکان بودند» سوره ص، آیه ۴۸.</ref>.<ref>تفسیر ابن کثیر، ج ۳، ص۱۹۹.</ref>

# گروهی که «کفل» را به معنای [[کفالت]]، [[تعهد]] و ضمانت دانسته‌اند، سبب این نامگذاری را در مسئولیتی جسته‌اند که وی عهده‌دار آن شد؛ اما درباره موضوع مورد ضمانت دیدگاه یکسانی ندارند: برخی گفته‌اند که او [[متعهد]] شد از جانب یکی از [[پادشاهان بنی‌اسرائیل]] یا برخی [[پیامبران]]، عهده‌دار انجام دادن اموری نظیر [[سرپرستی]] [[مردم]]، [[داوری]] عادلانه،<ref>جامع البیان، ج ۱۷، ص۹۸ـ۹۹.</ref> [[روزه‌داری]]، [[شب زنده‌داری]] یا [[بردباری]] باشد و بعضی با استناد به [[کفالت]] زکریّا نسبت به [[مریم]] {{ع}} او را همان [[زکریا]] دانسته‌اند: {{متن قرآن|وَكَفَّلَهَا زَكَرِيَّا}}<ref>«زکریّا را سرپرست او کرد» سوره آل عمران، آیه ۳۷.</ref>.<ref>نک: الاتقان، ج ۲، ص۳۰۳.</ref> برخی منابع، به [[اختلاف]]، [[الیاس]] و [[الیسع]] را [[پیامبری]] دانسته که به [[ذوالکفل]]، کفالت داده است. <ref>جامع البیان، ج ۱۷، ص۹۷؛ التفسیر الکبیر، ج ۲۲، ص۲۱۱؛ الدرالمنثور، ج ۵، ص۶۶۱.</ref> دسته‌ای دیگر ذوالکفل را مرد صالحی دانسته‌اند که متعهّد شد، [[خشم]] نگیرد و پای‌بند به [[حق]] باشد؛<ref>مجمع البیان، ج ۷، ص۹۴؛ روض الجنان، ج ۱۳، ص۲۶۸ـ۲۶۹.</ref> تا جایی که [[شیطان]] نتوانست او را [[خشمگین]] کند. <ref> جامع البیان، ج ۱۷، ص۹۷ـ۹۸.</ref> در دیدگاه سوم، [[ذوالکفل]] شخصی غیر [[نبی]] است که با ضمانت وی، شماری از [[پیامبران بنی‌اسرائیل]] از [[مرگ]] [[نجات]] می‌یابند. <ref>مجمع البیان، ج ۲، ص۶۰۴؛ بحارالانوار، ج ۱۳، ص۳۸۳؛ من هدی القرآن، ج ۷، ص۳۶۶.</ref> این دیدگاه به احتمال بسیار برگرفته از [[تورات]] است. در [[کتاب مقدس]] از شخصی به نام [[عوبدیا]] (به معنی [[خادم]] یا [[بنده]] [[خدا]]) <ref> قاموس کتاب مقدس، ص۶۲۲؛ دایرة المعارف کتاب مقدس، ص۷۲۳.</ref> به عنوان یکی از خدمتگزاران [[خانه]] آخاب <ref>قاموس کتاب مقدس، ص۶۲۲.</ref> (یا آحاب) <ref> قاموس کتاب مقدس، ص۱۸.</ref> ـ هفتمین [[پادشاه]] [[بنی اسرائیل]] ـ و فردی [[خداترس]] یاد می‌شود که در [[زمان]] [[قتل عام]] [[پیامبران بنی اسرائیل]] به دست ایزابل [[همسر]] آخاب، ۱۰۰ نفر از آنان را در دو گروه ۵۰ نفری در غاری پنهان کرد و به آنها [[آب]] و نان رساند. <ref>کتاب مقدس، اول پادشاهان، ۱۸: ۳ـ۴،۱۳.</ref> این [[روایت]] تورات با روایاتی که نام ذوالکفل را [[ادویا]]، [[عویدیا]]، عویدنا و عدویا <ref>مجمع‌البیان، ج، ص۹۵؛ مقتنیات الدرر، ج۷، ص۱۸۹.</ref> می‌دانند، نیز با روایت بیضاوی <ref>تفسیر بیضاوی، ج ۴، ص۱۹.</ref> مشابهت دارد؛ [[ولی]] با [[آیات قرآن]] که [[پیامبر]] بودن [[ذوالکفل]] را می‌رساند، سازگار نیست. برخی [[مفسران]] نیز ذوالکفل را همان «[[عوبدیا]]» [[ی]] مذکور در [[تورات]] می‌دانند که از انبیای صغار [[یهود]] و [[کتابی]] در [[عهد قدیم]] به نام اوست. <ref>التحریر و التنویر، ج ۸، ص۱۲۹.</ref> عوبدیای [[نبی]] در قرن ۶ پیش از میلاد و احتمالاً همزمان با [[حزقیل]] و یرمیاه می‌زیسته؛<ref>قاموس کتاب مقدس، ص۶۲۳.</ref> گویا [[زمان]] [[پیامبری]] وی، دوران [[سختی]] برای [[قوم بنی اسرائیل]] بوده است که می‌توان این مطلب را از صفت «[[صابر]]» استفاده کرد که در [[آیه]] {{متن قرآن|وَإِسْمَاعِيلَ وَإِدْرِيسَ وَذَا الْكِفْلِ كُلٌّ مِنَ الصَّابِرِينَ}}<ref>«و اسماعیل و ادریس و ذو الکفل را (یاد کن) که همه از شکیبایان بودند» سوره انبیاء، آیه ۸۵.</ref> بر ذوالکفل اطلاق شده است. به هر روی، اگر ذوالکفل یکی از دو عوبدیای یاد شده باشد، وی در فاصله زمانی میان [[حضرت سلیمان]] {{ع}} و [[حضرت عیسی]] {{ع}} می‌زیسته است. روایاتی در [[منابع اسلامی]] این مطلب را [[تأیید]] می‌کنند. <ref>مروج الذهب، ج ۱، ص۵۹؛ مجمع البیان، ج ۱۶، ص۱۵۲؛ المیزان، ج ۱۷، ص۲۱۶.</ref> طبق این [[روایات]]، [[ذوالکفل]] پس از [[سلیمان]] {{ع}} و همانند [[داود]] {{ع}} [[داوری]] می‌کرده است. تشابه نام‌های موجود در این روایات با عوبدیای مذکور در تورات، این احتمال را تقویت می‌کند که ذوالکفل همان «عوبدیا» ی [[پیامبر]] باشد.

# مفسرانی «کفل» را به معنای [[پاداش]] دو چندان و ذوالکفل را مرد صالحی دانسته‌اند که به سبب [[پای بندی]] به [[حق]]، به وی [[پاداش مضاعف]] داده شد. <ref>التبیان، ج ۷، ص۲۷۲؛ مجمع البیان، ج ۷، ص۹۵؛ تفسیر بیضاوی، ج، ص۱۲۴.</ref> برپایه تورات نیز زمانی که [[ایلیا]] ([[الیاس]]) قبل از [[عروج]] به [[آسمان]] از [[الیشع]] ([[الیسع]]) می‌خواهد که از او درخواستی بکند، الیسع می‌خواهد بهره مضاعف [[روح]] ایلیا به وی نصیب شود،<ref>کتاب مقدس، دوم پادشاهان، ۲: ۹.</ref> پس احتمال دارد که نام ذوالکفل، الیسع و او [[جانشین]] الیاس باشد؛ اما یاد کرد ذوالکفل و الیسع در کنار یکدیگر {{متن قرآن|وَاذْكُرْ إِسْمَاعِيلَ وَالْيَسَعَ وَذَا الْكِفْلِ وَكُلٌّ مِنَ الْأَخْيَارِ}}<ref>«و از اسماعیل و الیسع و ذو الکفل یاد کن و همه از نیکان بودند» سوره ص، آیه ۴۸.</ref> نشان می‌دهد که «الیسعِ» مذکور در تورات غیر از «الیسعِ» [[قرآن]] است.

# به گفته برخی «کفل» به معنای خطّ نیز به [[کار]] رفته و [[ذوالکفل]] همان [[الیسع]] بن اخطوب است که ملازم و همراه [[الیاس]] بوده و با الیسعِ [[قرآن]] متفاوت است. وی دست‌خطّی به [[پادشاه]] [[زمان]] خود می‌دهد که اگر او [[توبه]] کند، [[ذوالکفل]] ضامن وی در [[بهشت]] می‌شود؛<ref>مجمع البیان، ج ۷، ص۹۵؛ تاج العروس، ج ۱۵، ص۶۵۸؛ تفسیر لاهیجی، ج ۳، ص۱۴۲.</ref> لکن معنای خطّ برای کفل در هیچ کتاب لغتی نیامده است، از این‌رو احتمالاً مرحوم [[طبرسی]] معنای «حَظ» را که در منابع لغوی برای کفل آمده، با «خطّ» [[اشتباه]] گرفته است، بنابراین ذوالکفل نامیده شدن فرد مذکور به سبب ضمانت بهشت برای پادشاه در صورت توبه است و به «خط» ربطی ندارد.

برخی ذوالکفل را صفت «[[بشر]]» پسر [[ایّوب]] [[نبی]] {{ع}} دانسته‌اند <ref>تفسیر بیضاوی، ج ۴، ص۱۹؛ الاتقان، ج ۲، ص۳۰۳؛ مبهمات القرآن، ج ۱، ص۴۳۹؛ نمونه، ج ۱۹، ص۳۱۱ـ۳۱۲.</ref> که پس از پدرش و پیش از [[حضرت شعیب]] {{ع}} به [[پیامبری]] برانگیخته شد و [[مردم]] [[شام]] را به [[یکتاپرستی]] فرا خواند. <ref>تاریخ طبری، ج ۱، ص۲۲۸.</ref> [[ابوالحسن شعرانی]] نیز احتمال داده که ذوالکفل همان [[حزقیل]] یا [[حزقیال]] است که بخت‌النصر (نبوکدنصر) او را [[اسیر]] و همراه [[یهودیان]] به [[بابل]] [[تبعید]] کرد و سرانجام پس از [[تحمّل]] آزارهای فراوان و [[مقاومت]]، به [[قتل]] رسید. <ref>نک: نثر طوبی، ص۲۸۳؛ قاموس کتاب مقدس، ص۳۲۰.</ref> سرگذشت دردناک او با صفت «[[صابر]]» در [[آیه]] {{متن قرآن|وَإِسْمَاعِيلَ وَإِدْرِيسَ وَذَا الْكِفْلِ كُلٌّ مِنَ الصَّابِرِينَ}}<ref>«و اسماعیل و ادریس و ذو الکفل را (یاد کن) که همه از شکیبایان بودند» سوره انبیاء، آیه ۸۵.</ref> مناسبت دارد؛ [[ولی]] [[مسعودی]]، حزقیل و ذوالکفل را دو شخص متفاوت می‌داند. <ref> مروج الذهب، ج ۱، ص۵۹. </ref> برخی نیز ذوالکفل و الیسع را [[برادر]] <ref>روح البیان، ج ۸، ص۴۷.</ref> یا پسر عموی <ref>تفسیر بیضاوی، ج ۴، ص۱۹.</ref> هم دانسته‌اند.<ref>[[علی اشرف فتحی|فتحی، علی اشرف]]، [[ذوالکفل (مقاله)|مقاله «ذوالکفل»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۳ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۱۳.</ref>

== [[ذوالکفل]] در فرهنگ‌نامه [[پیامبر]] در [[قرآن کریم]] ==