اربعین در قرآن: تفاوت میان نسخهها
←منابع
(←مقدمه) |
(←منابع) برچسب: پیوندهای ابهامزدایی |
||
| خط ۲۳: | خط ۲۳: | ||
وی در ادامه، همین نکته را منشأ تعیین عدد۴۰ (چلهنشینیها) برای خلوتها و ریاضتهای [[عارفان]] دانسته است،<ref>تفسیر صدر المتألهین، ج۳، ص۳۷۱.</ref> چنانکه [[روایت]] پیشین، که توجه عارفان را به خود جلب کرد، [[نقل حدیث]] دیگری از [[رسول خدا]]{{صل}} که فرمود: هرکس از [[امت]] من ۴۰ حدیث مورد نیاز [[مردم]] در امور [[دین]] را [[حفظ]] کند، [[خداوند]] او را در [[روز قیامت]] [[فقیه]] و دانشمند برمیانگیزد،<ref>بحار الانوار، ج۲، ص۱۵۶، کنزالعمال، ج۱۰، ص۲۲۴ـ۲۲۶.</ref> توجه [[فقیهان]] و [[محدثان]] را به خود معطوف داشت، بهطوری که کتابهای زیادی در زمینه ۴۰ حدیث نگاشته شد. برخی بیش از ۷۲ کتاب <ref>کشف الظنون، ج۱، ص۵۲ـ۶۱.</ref> و برخی دیگر افزون بر ۹۰کتاب <ref>الذریعه، ج۱، ص۴۰۹ـ۴۳۶ و ج۵، ص۳۱۵، کیهان اندیشه، ش۵۳، ص۱۲۱.</ref> در این موضوع یادکردهاند. [[روایات]] فراوانی نیز نقل شده که در آن به نوعی از عدد ۴۰ نام برده شده است<ref>اسرار عدد چهل، ص۲۱ـ۷۷.</ref>.<ref>[[سید محمود دشتی|دشتی، سید محمود]]، [[اربعین - دشتی (مقاله)|مقاله «اربعین»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۲ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۲، ص۴۵۱-۴۵۴</ref> | وی در ادامه، همین نکته را منشأ تعیین عدد۴۰ (چلهنشینیها) برای خلوتها و ریاضتهای [[عارفان]] دانسته است،<ref>تفسیر صدر المتألهین، ج۳، ص۳۷۱.</ref> چنانکه [[روایت]] پیشین، که توجه عارفان را به خود جلب کرد، [[نقل حدیث]] دیگری از [[رسول خدا]]{{صل}} که فرمود: هرکس از [[امت]] من ۴۰ حدیث مورد نیاز [[مردم]] در امور [[دین]] را [[حفظ]] کند، [[خداوند]] او را در [[روز قیامت]] [[فقیه]] و دانشمند برمیانگیزد،<ref>بحار الانوار، ج۲، ص۱۵۶، کنزالعمال، ج۱۰، ص۲۲۴ـ۲۲۶.</ref> توجه [[فقیهان]] و [[محدثان]] را به خود معطوف داشت، بهطوری که کتابهای زیادی در زمینه ۴۰ حدیث نگاشته شد. برخی بیش از ۷۲ کتاب <ref>کشف الظنون، ج۱، ص۵۲ـ۶۱.</ref> و برخی دیگر افزون بر ۹۰کتاب <ref>الذریعه، ج۱، ص۴۰۹ـ۴۳۶ و ج۵، ص۳۱۵، کیهان اندیشه، ش۵۳، ص۱۲۱.</ref> در این موضوع یادکردهاند. [[روایات]] فراوانی نیز نقل شده که در آن به نوعی از عدد ۴۰ نام برده شده است<ref>اسرار عدد چهل، ص۲۱ـ۷۷.</ref>.<ref>[[سید محمود دشتی|دشتی، سید محمود]]، [[اربعین - دشتی (مقاله)|مقاله «اربعین»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۲ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۲، ص۴۵۱-۴۵۴</ref> | ||
== اربعین در دانشنامه معاصر قرآن کریم == | |||
تعریف لغوی [[اربعین]]، کمیت و مقدار مخصوص را میرساند و ملحق به جمع [[مذکر]] سالم است<ref>التحقیق، ج۴، ص۳۳؛ الجدول فی اعراب القرآن، ج۱، ص۱۲۷.</ref> و ریشه لغوی آن «اَربع» و «رُبعْ» به معنای عدد چهار و یک چهارم است. عدد اربعین کمال را میرساند و دلالت بر کثرت در کثرت میکند. برای این عدد خصوصیاتی چون کمال، استقرار و تثبیت ذکر کردهاند<ref>التحقیق، ج۴، ص۳۴.</ref>. | |||
عدد مورد توجه پس از [[دوره اسلامی]]، بر گرفته از تأکید [[اخبار]] [[اسلامی]] بر اهمیت [[حفظ]] [[چهل حدیث]] {{متن حدیث|مَنْ حَفِظَ مِنْ أَحَادِيثِنَا أَرْبَعِينَ حَدِيثاً بَعَثَهُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَالِماً فَقِيهاً}}<ref>الکافی، ج۱، ص۴۹.</ref>، است و باعث [[نوشتن]] آثار بسیاری در موضوعات متنوع «چون اصول و [[فروع دین]]، [[سیره پیامبر]]، [[امامان شیعه]]، تصوف و...) با شیوههایی چون نقل «چهل حدیث از چهل عالم و یا عالم چهل [[شهر]]» شده است. «حفظ» در خبر فوق به معانی مختلف چون حفظ از [[تحریف]]، سپردن به [[حافظه]]، [[یادگیری]] و تداوم برعمل و... [[تفسیر]] شده است. برخی از [[شیعیان]] [[اختلاف روایات]] در [[ثواب]] حفظ را بر اساس مراتب حفظ (از روخوانی صرف تاشناخت مفاهیم) توجیه کردهاند. | |||
اولین مؤلّف اربعین [[عبدالله بن مبارک]] در اواخر [[قرن دوم]] است. پس از او آثار چاپی به ترتیب زمانی از [[محمد بن اسلم طوسی]] چاپ شده در بیروت، «الأربعین فی التصوف» از [[ابوعبدالرحمن سلمی]] چاپ شده در [[حیدرآباد]] [[دکن]]؛ «الاربعون حدیثا علی مذهب المحقیقن من المتصوفه» چاپ شده ۱۴۰۸ق در بیروت و «الأربعین فی شأن المهدی» از [[ابونعیم اصفهانی]]؛ «الاربعون الصغری» از [[احمد بن حسین بیهقی]]، چاپ شده در قطر؛ «الاربعون فی اصول الدین» از [[ابوحامد غزالی]] که در لکهنو و [[بیروت]] چاپ شده؛ «الاربعون حدیثاً» از [[منتجب الدین رازی]] چاپ شده در [[قم]]؛ «الاربعون فی مناقب امهات المؤمنین» از [[ابن عساکر]] چاپ شده در [[دمشق]]؛ «الاربعون فی حقوق الاخوان» از [[ابن زهره]] چاپ شده در [[قم]]؛ «الاربعون حدیثاً» از [[عبدالعظیم ابن منذری]] که [[احادیث]] تخریج شده آن توسط سمیرطه در [[بیروت]] چاپ شده؛ «الاربعون حدیثاً النوویه فی الأحادیث الصحیحة النبویة» از [[محیی الدین نووی]] چاپ شده در بولاق و بیروت؛ «الاربعون حدیثاً» از [[محمد بن مکی عاملی]] - [[شهید اول]]-؛ «اربعین» از جامی، چاپ شده در [[مشهد]]؛ «کتاب الاربعین» از [[شیخ بهایی]] چاپ سنگی در [[تهران]] و [[تبریز]]، ترجمه شده توسط [[محمد خاتونآبادی]]؛ «کتاب الاربعین» از [[محمد باقر مجلسی]]، چاپ شده در قم. | |||
و همین طور آثار خطی از نویسندگانی چون: [[ابوالعباس حسن نسوی]]؛ «الاربعین» از [[ابوبکر محمد اصفهانی ابن منقری]]؛ «الاربعون فی شیوخ الصوفیه» از [[ابوسعد مالینی]] سه اثر فوق در کتابخانه [[ظاهریه]] موجود است؛ «الاربعون» از [[ابن ودعان موصلی]]؛ «کتاب الاربعین فی ارشاد السائرین» از [[ابوالفتوح همدانی]]، موجود در دارالکتاب [[مصر]]؛ «الاربعون الجعفریه» از [[جعفر عبدالسلام]]، دارای نسخههای متعدد کتاب «الاربعین المستغنی بتعیین مافیه عن المعین» از [[ابوطاهر سلفی]]؛ «الاربعون علی البلدان»، از [[عبدالقادر رهاوی]] موجود در کتابخانه ظاهریه؛ «الاربعون الیمنیه فی الاحادیث النبویه» از [[وادعی]] اثری [[زیدی]] [[مذهب]] موجود در جامع کبیر صنعاء «اربعون حدیثا تساعیه الاسناد» از [[ابن دقیق العید]] باقی مانده است. | |||
نویسندگان [[فارسی]] هم آثاری منظوم و منثور نوشتهاند و [[آقابزرگ تهرانی]] شمار آنها را ۸۰ تالیف یاد کرده است. | |||
از موارد دیگر اهمیت دادن به عدد چهل، جاری شدن [[حکمت]] از زبان با چهل [[روز]] [[یاد خدا]]<ref>الکافی، ج۲، ص۱۶.</ref>، [[بعثت پیامبر]] در [[چهل سالگی]] و آخرین مرحله [[رشد]] [[انسان]] در چهل سالگی؛ [[تغییر]] فیزیکی در [[بدن انسان]] از نطفه به علقه، علقه به مضغه و... در هر چهل روز؛ عدم قبولی [[نماز]] شرابخوار تا چهل روز؛ [[نکوهش]] چهل [[روزه]] [[ظالم]] قبل از [[جهنم]]؛ [[سوء]] [[اخلاق]] بر اثر نخوردن گوشت تا چهل [[روز]]؛ فایده روغن زیتون وانار تا چهل روز و... میتوان نام برد<ref>المحاسن، ج۱، ص۱۰۰، ۱۲۵؛ ج۲، ص۴۶۶.</ref>. همینطور به یاد کشته شدن چهل [[راهب]] در سیناء اواخر [[قرن چهارم]]، جنوب ادلب در [[حلب]]، کوهی سرسبز را [[اربعین]] نامیدند. | |||
اربعین در [[قرآن کریم]] در چهار مورد به کار رفته است که عبارتند از: [[مناجات]] در چهل شب و تحقق [[وعده خداوند]] به [[موسی]] {{متن قرآن|وَإِذْ وَاعَدْنَا مُوسَى أَرْبَعِينَ لَيْلَةً ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَنْتُمْ ظَالِمُونَ}} <ref>«و (یاد کنید) آنگاه را که با موسی چهل شب وعده نهادیم سپس در نبودن او گوساله را (به پرستش) گرفتید در حالی که ستمکار بودید» سوره بقره، آیه ۵۱.</ref>؛ و تکمیل این [[وعده]] در چهلمین شب {{متن قرآن|وَوَاعَدْنَا مُوسَى ثَلَاثِينَ لَيْلَةً وَأَتْمَمْنَاهَا بِعَشْرٍ فَتَمَّ مِيقَاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً وَقَالَ مُوسَى لِأَخِيهِ هَارُونَ اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي وَأَصْلِحْ وَلَا تَتَّبِعْ سَبِيلَ الْمُفْسِدِينَ}} <ref>«و ما با موسی سی شب وعده نهادیم و با ده شب دیگر آن را کامل کردیم و میقات پروردگارش در چهل شب کمال یافت و موسی به برادر خویش هارون گفت: در میان قوم من جانشین من شو و به سامان دادن (امور) بپرداز و از راه و روش تبهکاران پیروی مکن!» سوره اعراف، آیه ۱۴۲.</ref> و نیز، [[آوارگی]] چهل ساله [[قوم]] [[سرکش]] موسی {{متن قرآن|قَالَ فَإِنَّهَا مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ أَرْبَعِينَ سَنَةً يَتِيهُونَ فِي الْأَرْضِ فَلَا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ}} <ref>«(خداوند) فرمود: که (آمدن به) این سرزمین چهل سال بر آنان حرام است؛ روی زمین سرگردان میشوند، پس بر گروه نافرمانان دریغ مخور» سوره مائده، آیه ۲۶.</ref> و آخرین مرحله [[رشد]] و [[کمال انسان]] در [[چهل سالگی]] {{متن قرآن|وَوَصَّيْنَا الْإِنْسَانَ بِوَالِدَيْهِ إِحْسَانًا حَمَلَتْهُ أُمُّهُ كُرْهًا وَوَضَعَتْهُ كُرْهًا وَحَمْلُهُ وَفِصَالُهُ ثَلَاثُونَ شَهْرًا حَتَّى إِذَا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَبَلَغَ أَرْبَعِينَ سَنَةً قَالَ رَبِّ أَوْزِعْنِي أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ الَّتِي أَنْعَمْتَ عَلَيَّ وَعَلَى وَالِدَيَّ وَأَنْ أَعْمَلَ صَالِحًا تَرْضَاهُ وَأَصْلِحْ لِي فِي ذُرِّيَّتِي إِنِّي تُبْتُ إِلَيْكَ وَإِنِّي مِنَ الْمُسْلِمِينَ}} <ref>«و به آدمی سپردهایم که به پدر و مادرش نیکی کند؛ مادرش او را به دشواری آبستن بوده و به دشواری زاده است- و بارداری و از شیر گرفتنش سی ماه است- تا چون به رشد کامل رسد و چهل ساله شود بگوید: پروردگارا در دلم افکن تا نعمتت را که به من و پدر و مادرم بخشیدهای سپاس بگزارم و کردار شایستهای که تو را خشنود کند به جای آرم و برای من، در دودمانم شایستگی نه که من به سوی تو بازگشتهام و من از فرمانبردارانم» سوره احقاف، آیه ۱۵.</ref>. | |||
[[اربعین]] کلمه کانونی یک میدان از مفاهیم ذیربط در [[قرآن]] است که از طریق اتصال شبکهای، معنی ویژهای فراتر از معنی مفرد آن به دست میآید. براساس کاربردهای [[قرآنی]] و [[روایی]]، اربعین به عنوان کلمه کانونی دارای [[ارتباط]] طولی با [[خدا]] و [[زمان]] مشخص دارد و از جهت عرضی نیز، دارای ارتباط با فرد از یکسوی و [[سیر]] تکاملی در مدت معین دارد. دیگر اضلاع آن عبارتند از [[تکامل]]، [[عبادت]]، [[تقرب به خدا]] و [[اخلاص]]. اربعین فرصتی است برای [[ارتباط با خدا]] همانند اربعین [[حضرت موسی]] و نیز، [[انسان]] با اربعین به درجات کمال میرسد و برای او تقرب به خدا حاصل میشود و [[سرگردانی]] چهل ساله [[بنیاسرائیل]] نیز برای این بوده که آنان در این مدت به کمال برسند و بتوانند وارد [[سرزمین مقدس]] شوند و در [[چهل سالگی]] نیز مراحلی از کمال [[فکری]] و [[عقلی]] برای [[انسان]] حاصل میشود. بنابراین اربعین، بیانگر یک زمان مشخص است که در آن زمان فرد با اخلاص و [[تعلیم]] و عبادت میتواند به تکامل و [[قرب]] [[حق]] نایل شود. | |||
به گفته [[قمی]]<ref>تفسیر القمی، ج۱، ص۱۶۵.</ref> سرگردانی چهل ساله [[قوم موسی]] چنین بود که وقتی صبح به [[زمین]] [[موعود]] میرسیدند [[خداوند]] [[زمین]] را طوری میچرخاند که ناخودآگاه به مکان اول باز میگشتند<ref>زمخشری، کشاف، ج۱، ص۶۲۳.</ref>. [[معتقد]] است در [[آیه]] {{متن قرآن|قَالَ فَإِنَّهَا مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ أَرْبَعِينَ سَنَةً يَتِيهُونَ فِي الْأَرْضِ فَلَا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ}}<ref>«(خداوند) فرمود: که (آمدن به) این سرزمین چهل سال بر آنان حرام است؛ روی زمین سرگردان میشوند، پس بر گروه نافرمانان دریغ مخور» سوره مائده، آیه ۲۶.</ref> دو احتمال است: یکی اینکه: رفتن به [[سرزمین]] [[موعود]] مشروط است به [[جهاد]]. دوم اینکه: پس از چهل سال اجازه یافتند به سرزمین موعود وارد شوند. به [[عقیده]] [[علامه طباطبایی]]<ref>۵، ۲۸۸.</ref> مقصود [[آیه]] این است که [[قوم موسی]] به خاطر [[نافرمانی خدا]] و پیامبرش چهل سال سرگردان شدند. به گفته ابنعاشور<ref>۵ / ۸۰.</ref> [[حق تعالی]] خواسته [[موسی]] را [[اجابت]] کرده است. در مورد وعدهگذاری [[خدا]] با [[حضرت موسی]] بر شب تکیه شده است: {{متن قرآن|وَإِذْ وَاعَدْنَا مُوسَى أَرْبَعِينَ لَيْلَةً}}<ref>«و (یاد کنید) آنگاه را که با موسی چهل شب وعده نهادیم» سوره بقره، آیه ۵۱.</ref> زیرا در [[مناجات با خدا]]، [[شب]] نقش اساسی دارد؛ لذا در اینجا تعبیر به چهل شب شده است. [[فیض کاشانی]] [[آیه شریفه]] را بر معنای ظاهری آن حمل کرده<ref>۲، ۲۵.</ref>. [[ابنعربی]] بر خلاف مشهور در مورد [[سرگردانی]] چهل ساله قوم موسی گفته است: منظور آیه شریفه این است که [[انسان]]، به مدت چهل سال، به خاطر [[برتری]] نفس [[سرکش]] در بیابان [[طبیعت]] سرگردان است و [[قلب]] اجازه ورود نخواهد داشت اما پس از چهل سال به [[بلوغ]] [[حقیقی]] میرسد. به همین جهت قوم موسی هر [[روز]] شش فرسخ میرفتند، اما شب همان جای اول بودند چون راه [[نجات]] خود را در ماده و [[جسم]] جستجو میکردند<ref>تفسیر ابنعربی، ج۱، ص۱۷۴.</ref>. | |||
[[عبادت]] و [[مراقبت]] اربعینی یا چهل شبانهروز، مورد توجه [[اهل]] [[سلوک]] بوده و در [[روایات]] نیز به آن اشاره شده است. از جمله این [[روایت]]: {{متن حدیث|مَنْ أَخْلَصَ الْعِبَادَةَ لِلَّهِ أَرْبَعِينَ صَبَاحاً ظَهَرَتْ يَنَابِيعُ الْحِكْمَةِ مِنْ قَلْبِهِ عَلَى لِسَانِهِ}}، «هر آنکه چهل روز به خاطر [[رضای الهی]] [[خلوت]] گزیند، چشمههای [[حکمت]] بر قلب و زبانش جاری میشود. هر کس چهل روز خود را [[خالص]] برای [[خدا]] گرداند چشمههای [[حکمت]] از [[قلب]] او بر زبانش جاری خواهد شد <ref>بحارالانوار، ج۵۳، ص۳۲۶.</ref>. از [[امام باقر]]{{ع}} نیز [[روایت]] شده:{{متن حدیث|مَا أَخْلَصَ الْعَبْدُ الْإِيمَانَ بِاللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ أَرْبَعِينَ يَوْماً أَوْ قَالَ مَا أَجْمَلَ عَبْدٌ ذِكْرَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ أَرْبَعِينَ يَوْماً إِلَّا زَهَّدَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فِي الدُّنْيَا وَ بَصَّرَهُ دَاءَهَا وَ دَوَاءَهَا فَأَثْبَتَ الْحِكْمَةَ فِي قَلْبِهِ وَ أَنْطَقَ بِهَا لِسَانَهُ}}، «هیچ بندهای [[ایمان]] خود به خدا را در چهل [[روز]] [[خالص]] نگرداند، مگر آنکه [[پروردگار]]، او را نسبت به [[دنیا]] کم توجه کرده و دردها و درمانهای دنیا را نشانش خواهد داد. سپس، [[حکمت]] در قلب او [[استوار]] شده و زبان خود را نیز به حکمت خواهد گشود» <ref>الکافی، ج۲، ص۱۶.</ref>. | |||
[[عارفان]] برای مراقبات لازم که در مدت چهل شبانه روز باید رعایت شود، دستورالعملهای خاصی توصیه کردهاند: هر سال یا چند سال یک بار [[خلوت]] گزیدن و [[عبادت]] [[حضرت]] [[محبوب]] به مدت چهل روز، سبب منور شدن سالک و دستیابی او به [[حکمت الهی]] و گشوده شدن چشم درون و [[بصیرت]] او میشود. شروط چلهنشینی عبارتند از: دوام [[طهارت]]، خلوتنشینی، بیان [[ذکر جلی]] [[اللّه]]، دوام [[سکوت]] مگر [[ذکر خدا]] گفتن، [[نفی]] خواطر، دوام [[روزه]] و [[تسلیم]]<ref>عرفان ثقلین، ص۱۷۳.</ref>.<ref>[[محسن ابراهیمی|ابراهیمی، محسن]]، [[اربعین - ابراهیمی (مقاله)|مقاله «اربعین»]]، [[دانشنامه معاصر قرآن کریم (کتاب)|دانشنامه معاصر قرآن کریم]]، ص ۱۹۶-۱۹۸.</ref> | |||
== منابع == | == منابع == | ||
{{منابع}} | {{منابع}} | ||
# [[پرونده:000053.jpg|22px]] [[سید محمود دشتی|دشتی، سید محمود]]، [[اربعین - دشتی (مقاله)|مقاله «اربعین»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۲ (کتاب)|'''دائرة المعارف قرآن کریم ج۲''']] | # [[پرونده:000053.jpg|22px]] [[سید محمود دشتی|دشتی، سید محمود]]، [[اربعین - دشتی (مقاله)|مقاله «اربعین»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۲ (کتاب)|'''دائرة المعارف قرآن کریم ج۲''']] | ||
#[[محسن ابراهیمی|ابراهیمی، محسن]]، [[اربعین - ابراهیمی (مقاله)|مقاله «اربعین»]]، [[دانشنامه معاصر قرآن کریم (کتاب)|'''دانشنامه معاصر قرآن کریم''']] | |||
{{پایان منابع}} | {{پایان منابع}} | ||