عقل در کلام اسلامی: تفاوت میان نسخه‌ها

عقل در کلام اسلامی (نمایش مبدأ)

نسخهٔ ‏۲۷ مهٔ ۲۰۲۳، ساعت ۱۰:۳۹

۶٬۵۸۴ بایت اضافه‌شده ، ‏۲۷ مهٔ ۲۰۲۳

←‏پرسش‌های وابسته

دیداریویکی‌متن

Jaafari

مدیران

۸۰٬۴۱۹

ویرایش

@@ خط ۷۹: / خط ۷۹: @@
 #از نشانه‌های عقل، عمل به [[عدالت]] است<ref>آمدی، عبدالواحد، غرر الحکم، ج۶، ص۴۴، ح۹۴۳۰.</ref>.
 بدین‌سان عقل، خوب و بد [[افعال]] را به انسان می‌نمایاند و کمال [[آدمی]] و [[فضایل اخلاقی]] همچون ادب، حیا، سخاوت، [[مدارا]]، جوانمردی، حلم، [[راست‌گویی]] و [[عدل]] به وسیله عقل شناخته می‌شوند.<ref>[[رضا برنجکار|برنجکار، رضا]]، [[عقل و معرفت عقلی (مقاله)|مقاله «عقل و معرفت عقلی»]]، [[دانشنامه امام علی ج۱ (کتاب)|دانشنامه امام علی ج۱]] ص ۲۳.</ref>
+===کارکرد ابزاری عقل===
+آن‌چه به عنوان عقل معاش و نیز عقل ابزاری در احادیث امام علی{{ع}} آمده است، با عقل ابزاری مطرح شده در آثار هیوم و دیگران - که معطوف به [[دنیا]] و معاش است و تلقی رایج از عقل ابزاری نیز همان است - متفاوت است. در اینجا می‌توان ابتدا تعریفی عام از [[عقل]] ابزاری که هدفش معاش است، مطرح کرد و سپس به دو دیدگاه مقابل یکدیگر پرداخت. عقل ابزاری معطوف به معاش، به طور کلی عبارت است از [[قدرت]] و شعوری که [[انسان]] با استفاده از آن به معاش خود سامان می‌دهد و به [[زندگی دنیوی]] مطلوبش دست می‌یابد. این عقل از آنجا که قدرت فن آوری و حسابگری دارد، [[آدمی]] را [[قادر]] می‌سازد تا وقایع [[آینده]] را [[پیش بینی]] کند.
+[[احادیث]] زیر را که همگی از [[امام علی]]{{ع}} است می‌توان ناظر به کارکرد ابزاری عقل و عقل معاش دانست:
+# [[برترین]] [[مردم]] در در عقل، بهترین آنها است در تقدیر و [[برنامه‌ریزی]] معاش خود<ref>آمدی، عبدالواحد، غرر الحکم، ج۲، ص۴۷۲، ح۳۳۴۰.</ref>.
+# بهترین دلیل بر زیادتی عقل، [[حسن تدبیر]] است<ref>آمدی، عبدالواحد، غرر الحکم، ج۲، ص۴۲۹، ح۳۱۵۱.</ref>.
+# عقل، تو را به سودمندتر [[فرمان]] می‌دهد<ref>آبی، منصور بن حسین، نثر الدر، ج۱، ص۲۸۵.</ref>.
+# [[مرز]] عقل، [[عاقبت اندیشی]] است<ref>آمدی، عبدالواحد، غرر الحکم، ج۳، ص۴۰۴، ح۴۹۰۱.</ref>.
+#اگر عقل سالم باشد، انسان از فرصت‌هایش بهره‌مند می‌گردد<ref>آمدی، عبدالواحد، غرر الحکم، ج۵، ص۱۱۲، ح۷۵۷۹.</ref>.
+# عقل، گمانه زنی درست و [[شناخت]] آینده بر اساس گذشته است<ref>ابن ابی الحدید، عزالدین، شرح نهج البلاغه، ج۲۰، ص۳۳۱.</ref>.
+چنان که دیدیم عقل ابزاری برای هیوم و تجددگرایان، [[عقلی]] است که ابزار رسیدن به [[امیال]] و [[شهوات]] انسان را فراهم می‌کند. این عقل، در طول [[شهوت]] و در [[خدمت]] آن است، نه در عرض و معارض آن. دیگر آن‌که معطوف به [[دنیا]] و زندگی دنیوی است و کاری با [[آخرت]] انسان ندارد. همچنین این عقل در خدمت [[عقل نظری]] که [[خدا]] و [[دین]] را [[اثبات]] می‌کند و [[عقل عملی]] که [[حسن و قبح افعال]] را مشخص می‌کند و آدمی را به کارهای ارزشی و [[اخلاقی]] رهنمون می‌شود، نیست؛ بلکه در مقابل آن دو قرار می‌گیرد. در نقطه مقابل، امام علی{{ع}} کارکرد نظری و عملی عقل را می‌پذیرند. از اینرو عقل معاش و ابزاری از دیدگاه آن [[امام]]، ابزار رسیدن به [[اهداف]] [[عقل نظری]] و عملی است، و چون عقل نظری، [[خدا]] و [[دین]] و [[آخرت]] را [[اثبات]] می‌کند و [[عقل عملی]] [[آدمی]] را به رعایت [[احکام خدا]] و دین و آخرت فرامی‌خواند، [[عقل]] ابزاری در [[خدمت]] دین و [[معنویت]] و آخرت قرار خواهد گرفت، و در مقابل [[شهوت]] و [[هوای نفس]]. از همین رو و برای نشان دادن [[همسویی]] میان معاش [[دینی]] و [[معاد]] است که امام در برخی سخنان، کارکرد عقل معاش و عقل معاد را قرین یکدیگر ساخته، می‌فرمایند:
+[[برترین]] [[مردم]] در عقل، کسانی هستند که بهتر از دیگران در معاش خود [[تدبیر]] و [[برنامه‌ریزی]] می‌کنند و بیش از دیگران به [[اصلاح]] معاد و آخرتشان اهتمام می‌ورزند<ref>آمدی، عبدالواحد، غرر الحکم، ج۲، ص۴۷۲، ح۳۳۴۰.</ref>.
+به نظر می‌رسد دلیل اینکه در برخی [[احادیث]]، [[زیرکی]] [[معاویه]]، نکراء و [[شیطنت]] شمرده شده است نه «عقل»<ref>الکافی، ج۱، ص۱۱.</ref>، همین نکته باشد؛ یعنی عقل ابزاری اگر در خدمت عقل نظری و عملی و در نتیجه خدا و دین قرار گیرد و [[زندگی]] دینی را سامان دهد، عقل نامیده می‌شود؛ ولی اگر به خدمت شهوت درآید، شیطنت و نکراء است.
+[[امام علی]]{{ع}} پیامد عقل و [[تعقل]] را [[عبادت]] و [[اطاعت خدا]] و [[زهد]] در [[دنیا]] و توشه‌گیری برای آخرت دانسته، می‌فرمایند:
+# [[خداوند]] با چیزی [[برتر]] از عقل، عبادت نشده است<ref>الکافی، ج۱، ص۱۸.</ref>.
+#عاقل‌ترین مردم، مطیع‌ترین آنان در برابر خدا و نزدیک‌ترین آنها به خدا است<ref>آمدی، عبدالواحد، غرر الحکم، ج۲، ص۴۲۸ – ۴۴۳، ح۳۲۲۸ و ۳۱۴۷.</ref>.
+# [[عاقل]] کسی است که در دنیای فانی و [[پست]]، زهد بورزد و در [[بهشت]] زیبای جاودان و بلندمرتبه، [[رغبت]] کند<ref>آمدی، عبدالواحد، غرر الحکم، ج۲، ص۶۸، ح۱۸۶۸. </ref>.
+# عاقل کسی است که از [[شهوت‌ها]] دوری کرده، دنیا را به آخرت بفروشد<ref>آمدی، عبدالواحد، غرر الحکم، ج۲، ص۳۴، ح۱۷۲۷.</ref>.
+این سخنان، جهت‌گیری عقل معاش را در [[تعالیم]] امام، به خوبی نشان می‌دهند.<ref>[[رضا برنجکار|برنجکار، رضا]]، [[عقل و معرفت عقلی (مقاله)|مقاله «عقل و معرفت عقلی»]]، [[دانشنامه امام علی ج۱ (کتاب)|دانشنامه امام علی ج۱]] ص ۲۴.</ref>
 == پرسش‌های وابسته ==