بهشت در قرآن: تفاوت میان نسخه‌ها

بسیاری از [[متکلمان]] و [[محدثان]] [[اسلامی]] با استفاده از [[آیات]] و [[روایات]] [[بهشت]] را [[جسمانی]] و مادی دانسته و این [[اعتقاد]] را از [[ضروریات دین]] [[اسلام]] شمرده‌‌اند.(۱) آنها معتقدند [[انسان]] با همین بدن جسمانی مادی خود وارد بهشت خواهد شد و آیات مربوط به [[نعمت‌های بهشتی]] را بیانگر مادی بودن آنها دانسته‌‌اند: «و فـکِهَة مِمّا‌‌یَتَخَیَّرون * و‌‌لَحمِ طَیرمِمّا یَشتَهون»(واقعه / ۵۶، ۲۰‌‌ـ‌‌۲۱)؛ ولی در این زمینه دیدگاههای دیگری نیز وجود دارد؛ برخی مادی بودن بهشت را ردّ کرده‌‌اند. به [[عقیده]] آنها بهشت ماورای [[عالم ماده]] است و نیازی به مکان مادی ندارد، بلکه چیزی خارج از ذات انسان نیست؛ بدین معنا که همه [[نعمت‌ها]]، مملوکها، [[خادمان]]، باغها، درختان و... برخاسته از ذات انسان و [[قائم]] به اوست و او به [[اذن خدا]] [[نگهدارنده]] و ایجادکننده آنهاست.(۲) بسیاری از [[آیات قرآن]] و نیز روایات بیانگر آن است که بهشت و نعمت‌های آن چیزی جز ظهور [[اعمال نیک]][[انسان]] و بازگشت آن به وی نیست، چنان‌‌که [[خداوند]] در [[پاداش]] یا [[مجازات]] [[بندگان]]، خودِ عمل را در برابرشان حاضر می‌‌کند: «و وجَدوا ما عَمِلوا حاضِرًا و لا‌‌یَظلِمُ رَبُّکَ اَحَدا»([[کهف]] / ۱۸، ۴۹)؛ «یَومَئِذ یَصدُرُ النّاسُ اَشتاتـًا لِیُرَوا اَعمــلَهُم * فَمَن یَعمَل مِثقالَ ذَرَّة خَیرًا یَرَه * و مَن یَعمَل مِثقالَ ذَرَّة شَرًّا‌‌یَرَه».(زلزال / ۹۹، ۶ ـ ۸ و نیز آل‌‌عمران / ۳، ۳۰؛ [[یس]] / ۳۶، ۵۴)(۳) براساس این دیدگاه [[اعمال انسان]] دو صورت دارد: صورتی مُلْکی که فانی و زودگذر و [[صورت ملکوتی]] که باقی و زایل نشدنی است. انسان در [[دنیا]] تنها صورت ملکی آنها را [[مشاهده]] می‌‌کند و از صورت ملکوتی آنها بی‌‌خبر است؛ اما در [[قیامت]] و در [[برزخ]] تنها چهره [[ملکوتی]] آنها را مشاهده می‌‌کند؛ اگر [[زیبا]] باشند نعیم و اگر [[زشت]] باشند [[جحیم]] وی خواهند بود.(۴) از سوی دیگر براساس [[آیه]] ۴۶ [[هود]] / ۱۱ که خداوند خطاب به [[حضرت نوح]]{{ع}}، فرزند وی را کرداری ناشایسته دانسته: «یـنوحُ اِنَّهُ لَیسَ مِن اَهلِکَ اِنَّهُ عَمَلٌ غَیرُ صــلِح»[[انسان]] نفس عمل خویش است (۵) و هرکس در طول عمرش، خود را با [[اعمال]] خویش می‌‌سازد؛ کسی که محصول فعالیت شبانه‌‌روزی او جز [[اعمال نیک]] و [[نورانی]] نیست، خود یکپارچه [[نیکی]] و [[نورانیت]] است؛ به عبارت دیگر، اعمال و [[رفتار انسان]] بر حسب [[صور]] [[ملکوتی]] آنها، تشکیل‌‌دهنده گوهر ذات [[انسانی]] و سازنده [[هویت]] و [[شخصیت]] آدمی‌‌اند، و [[انسان]] با اعمال، [[کردار]]، [[افکار]] و ادراکش سازنده خویش است، بنابراین [[بهشت]] یا [[جهنم]] چیزی جدا و بریده از ذات انسان و آنچه که از او برمی‌‌خیزد نیست.(۶) چنان‌‌که [[قرآن کریم]] در وصف [[مقربان]]، خودِ آنان را [[روح]] و ریحان و بهشت دانسته: «فَاَمّا اِن کانَ مِنَ المُقَرَّبین * فَرَوحٌ ورَیحانٌ وجَنَّتُ‌‌نَعیم»(واقعه / ۵۶، ۸۸ ـ ۸۹)(۷) و در جایی دیگر بر خود کسانی که از [[خشنودی خدا]][[پیروی]] می‌‌کنند درجات (بهشت) اطلاق کرده است: «هُم دَرَجـتٌ عِندَ اللّهِ».(آل‌‌عمران / ۳، ۱۶۳) البته درباره [[حقیقت]] بهشت آرای دیگری نیز مطرح است؛ مانند اینکه برخی از عرفا گفته‌‌اند: حقیقت بهشت چیزی است که انسان را به [[خدا]] نزدیک کرده، در مجاورت [[حق]] اول قرار می‌‌دهد (۸) یا به گفته برخی دیگر حقیقت بهشت ابتهاج نفس و [[شادی]] آن به [[شناخت خدا]] و [[محبت]] اوست (۹) که می‌‌توان این گونه نظرها را در کنار دو نظر سابق به دو صورت تحلیل کرد: نخست آنکه بگوییم این دو نظر اخیر در حقیقت ردّ آرای سابق است، چنان‌‌که برخی نیز گفته‌‌اند: بهشت همان [[لذات]] [[روحی]] است واوصافی که در [[قرآن]] برای آن ذکر شده نوعی [[تمثیل]] و برای تقریب به [[ذهن]] است.(۱۰) دیگر آنکه بگوییم دو نظر سابق ناظر به مراتب نازله بهشت و دو نظر اخیر‌‌ناظر به مراتب عالیه بلکه عالی‌‌ترین مراتب آن‌‌است.(۱۱)

۱. [[حق الیقین]]، [[مجلسی]]، ص۵۶۷؛ حق الیقین، [[شبر]]، ج ۲، ص۱۴۵.

۲. [[اسفار]]، ج ۹، ص۱۷۶.

۳. [[تفسیر]] صدر المتالهین، ج ۶، ص۲۴۷؛ [[چهل حدیث]]، ص۳۶۲ ـ‌‌۳۶۳؛ گام نخستین، ص۴۷ ـ ۴۸.

۷. [[تفسیر موضوعی]]، ج ۱۰، ص۱۷۱؛ گام نخستین، ص۵۴.

۱۱. تفسیر صدرالمتالهین، ج ۴، ص۲۶۴.