جنگ بدر در قرآن: تفاوت میان نسخه‌ها

ولی اگر به صورت مطلق به کار رود، مورد دوم منظور است. [[غزوه بدر]]، نخستین و مهم‌ترین [[جنگ]] میان [[مسلمانان]] و [[کافران]] [[قریش]] است که [[خداوند]] در [[قرآن]] از آن نام برده:{{متن قرآن|وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ وَأَنْتُمْ أَذِلَّةٌ فَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ}}<ref>«و بی‌گمان خداوند در «بدر» شما را با آنکه ناتوان بودید یاری کرد پس، از خداوند پروا کنید، باشد که سپاس گزارید» سوره آل عمران، آیه۱۲۳.</ref> و با عنایتی خاص آن را به طور گسترده در سوره‌هایی مانند [[انفال]] و [[آل عمران]] آورده و نکاتی را درباره آن بیان کرده که کمتر مورد توجه مؤرخان قرار گرفته است. ابن‌اسحاق و [[واقدی]] نیز [[آیات]] مربوط به [[جنگ بدر]] را که بیشتر در [[سوره انفال]] است، آورده و به [[تفسیر]] آنها پرداخته‌اند<ref>السیرة النبویه، ج ۲، ص۳۲۲ - ۳۳۳؛ المغازی، ج ۱، ص۱۳۱ - ۱۳۸.</ref>. قرآن [[روز]] بدر را {{متن قرآن| يَوْمَ الْفُرْقَانِ}}<ref>سوره انفال، آیه:۴۱.</ref> یعنی روز جدایی [[حق]] از [[باطل]] نامیده<ref>السیر والمغازی، ص۱۳۰.</ref> و آن را آیتی برای [[مردم]] دانسته است: {{متن قرآن|قَدْ كَانَ لَكُمْ آيَةٌ فِي فِئَتَيْنِ الْتَقَتَا فِئَةٌ تُقَاتِلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَأُخْرَى كَافِرَةٌ يَرَوْنَهُمْ مِثْلَيْهِمْ رَأْيَ الْعَيْنِ وَاللَّهُ يُؤَيِّدُ بِنَصْرِهِ مَنْ يَشَاءُ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَعِبْرَةً لِأُولِي الْأَبْصَارِ}}<ref>«به راستی شما را در کار دو گروهی که (در «بدر») با هم رو به رو شدند، نشانه‌ای (برای پند گیری) بود: گروهی برای خداوند جنگ می‌کردند و (گروه) دیگری کافر بودند که آنها را دو چندان خود به چشم می‌دیدند (و می‌هراسیدند) و خداوند هر کسی را بخواهد با یاوری خویش پش» سوره آل عمران، آیه۱۳.</ref><ref>تفسیر ابن‌کثیر، ج ۱، ص۳۵۸.</ref>. خداوند در این جنگ به وضوح [[وعده]] [[پیروزی]] [[دین]] خود بر [[مشرکان]] و قطع ریشه کافران را به رسولش‌داده است: {{متن قرآن|وَإِذْ يَعِدُكُمُ اللَّهُ إِحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ أَنَّهَا لَكُمْ وَتَوَدُّونَ أَنَّ غَيْرَ ذَاتِ الشَّوْكَةِ تَكُونُ لَكُمْ وَيُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُحِقَّ الْحَقَّ بِكَلِمَاتِهِ وَيَقْطَعَ دَابِرَ الْكَافِرِينَ}}<ref>«و (یاد کن) آنگاه را که خداوند به شما وعده می‌فرمود که (پیروزی بر) یکی از دو دسته از آن شما باشد و شما دوست می‌داشتید که آن دسته بی‌جنگ‌افزار از آن شما گردد اما خداوند می‌خواست که حقّ را با کلمات خویش تحقّق بخشد و ریشه کافران را بر کند» سوره انفال، آیه۷.</ref> منطقه [[بدر]] جایگاهی برای گردهمایی [[اعراب]] به شمار می‌رفت و [[بازار]] آن هر سال از آغاز ماه [[ذیقعده]] به مدت ۸ [[روز]] بر پا می‌شد. هم اکنون منطقه بدر به شهری در ۱۵۵ کیلومتری [[مدینه]] تبدیل شده که فاصله‌ای در حدود ۳۱۰ کیلومتر با [[مکه]] و حدود ۴۵ کیلومتر با [[ساحل]] دریای سرخ دارد<ref>دولت رسول خدا، ص۲۱۲.</ref>.<ref>[[محمد رضا هدایت‌پناه|هدایت‌پناه، محمد جعفر]]، [[بدر / غزوه (مقاله)|مقاله «بدر»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۵ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم ج۵]].</ref>

از جمله کاروان‌های تجاری که به دست مسلمانان نیفتاد کاروانی بود که به سرکردگی [[ابوسفیان]] به مقصد غزه می‌رفت<ref>المغازی، ج ۱، ص۲۸.</ref>. [[پیامبر]]{{صل}} تا ذوالعُشَیره (در ۵ منزلی [[مدینه]]) پیش رفت؛ ولی بدان دست نیافت<ref>المغازی، ج ۱، ص۱۲؛ السیره‌النبویه، ج ۲، ص۲۴۸ ـ ۲۴۹.</ref>، پس پیامبر به مدینه بازگشت. ابوسفیان با هشدارهایی که دریافت کرد می‌دانست که در بازگشت، مسلمانان در کمین کاروان او خواهند نشست، از این‌رو، از سرزمین [[تبوک]]، ضمضم بن عمرو را برای جلب کمک قریش، به [[مکه]] اعزام کرد<ref>المغازی، ج ۱، ص۲۸.</ref>. از سوی دیگر گزارش‌گران پیامبر{{صل}} و به روایتی، [[جبرئیل]]<ref>الکشاف، ج ۲، ص۱۹۷.</ref> نیز خبر بازگشت کاروان را از غزه به سوی مکه به [[رسول خدا]]{{صل}} دادند<ref>المغازی، ج ۱، ص۱۳۱.</ref>.<ref>[[محمد رضا هدایت‌پناه|هدایت‌پناه، محمد جعفر]]، [[بدر / غزوه (مقاله)|مقاله «بدر»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۵ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم ج۵]].</ref>

به هر حال [[پیامبر]]{{صل}} در دوازدهم [[ماه رمضان]] از [[مدینه]] خارج شد و در سُقْیا فرود آمد و کم سالان را به مدینه بازگرداند<ref>المغازی، ج ۱، ص۲۱.</ref>. شامگاه همان [[روز]] به همراه ۳۰۵ یا ۳۱۳ تن (۲۷۰ تن از [[انصار]] و باقی از [[مهاجران]]) از [[سقیا]] خارج شدند<ref>المغازی، ص۲۳؛ المعارف، ص۱۵۲.</ref>. [[یعقوبی]] شمار [[مسلمانان]] را ۳۰۰ نفر دانسته که ۲۳۲ نفر از انصار و باقی از مهاجران بودند<ref>تاریخ یعقوبی، ج ۲، ص۴۵.</ref>. در بیشتر [[روایات]] شمار مسلمانان شرکت کننده در [[بدر]] به طور دقیق ۳۱۳ تن بیان نشده، بلکه غالباً می‌گویند: ۳۰۰ و چند نفر بوده‌اند؛ ولی چون گفته می‌شود: شمار آنان به عدد [[سپاه]] [[طالوت]] یعنی ۳۱۳ تن بوده این عدد [[شهرت]] یافته است<ref>ر. ک: الطبقات، ج ۲، ص۱۴؛ صحیح‌البخاری، ج۵، ص۶ ـ ۷؛ مجمع‌البیان، ج ۲، ص۷۰۸ ـ ۷۰۹.</ref>.<ref>[[محمد رضا هدایت‌پناه|هدایت‌پناه، محمد جعفر]]، [[بدر / غزوه (مقاله)|مقاله «بدر»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۵ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم ج۵]].</ref>

از سوی دیگر، وقتی ابوسفیان نزدیک [[مدینه]] رسید [[ترس]] شدیدی او را گرفت و با یافتن آثار شتران دو تن از [[جاسوسان]] [[پیامبر]]{{صل}} در [[بدر]]، مسلم دانست که پیامبر{{صل}} با نیروهایش برای دستیابی به کاروان از مدینه خارج خواهند شد، از همین رو بلافاصله مسیر کاروان را از منطقه بدر به سوی کناره [[دریای سرخ]] [[تغییر]] داد و توانست از محدوده آنان خارج شود و پیکی نیز به سوی [[سپاه قریش]] فرستاد تا آنان را از ماجرا باخبر کند و به بازگشت به [[مکه]] فراخواند<ref>السیرة النبویه، ج ۲، ص۲۶۹ ـ ۲۷۰؛ المغازی، ج ۱، ص۳۹ ـ ۴۱.</ref>. در [[جحفه]] (چند منزلی بدر) [[پیام]] به سپاه قریش رسید؛ ولی آنان بازگشت را مایه [[سرافکندگی]] خود می‌دانستند و می‌خواستند با قدرت‌نمایی، ضعفی را که از [[سریه نخله]] بر آنان [[تحمیل]] شده بود جبران کنند تا در میان [[قبایل عرب]] بار دیگر سرافکنده نشوند، ازاین‌رو تصمیم گرفتند سه [[روز]] در بدر برای [[قدرت]] نمایی خود به [[عیش و نوش]] و نوازندگی بپردازند<ref>السیرة النبویه، ج ۲، ص۲۷۰؛ المغازی، ج ۱، ص۴۳ ـ ۴۴.</ref>. تنها [[بنی‌زهره]] با سخنان و [[حیله]] [[اخنس بن شریق]] (از همپیمانان [[بنی زهره]]) توانستند از [[سپاه]] جدا شده، به [[مکه]] بازگردند<ref>السیرة النبویه، ج ۲، ص۲۷۱؛ المغازی، ج ۱، ص۴۴؛ المعارف، ص۱۵۳.</ref>. بنو عدی نیز گروه دیگری بودند که با [[تغییر]] مسیر خود به سوی دریا، به مکه بازگشتند<ref>السیرة النبویه، ج ۲، ص۲۷۱؛ المغازی، ج ۱، ص۴۴ ـ ۴۵.</ref>.<ref>[[محمد رضا هدایت‌پناه|هدایت‌پناه، محمد جعفر]]، [[بدر / غزوه (مقاله)|مقاله «بدر»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۵ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم ج۵]].</ref>

میان [[مؤرخان]] و [[مفسران]] درباره اینکه کدام‌ یک از دو [[سپاه]] زودتر به بدر رسیدند [[اختلاف]] وجود دارد؛ مؤرخانی چون [[واقدی]] و [[ابن‌اسحاق]] گفته‌اند که مسلمانان زودتر به بدر رسیدند و چاه‌های آب را گرفتند؛ ولی مفسران ورود [[سپاه قریش]] را پیش از مسلمانان دانسته‌اند، از همین روست که وقتی در شب بدر مسلمانان خوابیدند و صبح نیاز به آب پیدا کردند نتوانستند [[غسل]] کنند و [[شیطان]] آنان را بر اثر وضعیت [[بدی]] که پیدا کرده بودند [[وسوسه]] می‌کرد. [[خداوند]] بدین منظور و نیز جهت محکم کردن [[زمین]] زیر پای آنان [[باران]] فرستاد:{{متن قرآن|إِذْ يُغَشِّيكُمُ النُّعَاسَ أَمَنَةً مِنْهُ وَيُنَزِّلُ عَلَيْكُمْ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً لِيُطَهِّرَكُمْ بِهِ وَيُذْهِبَ عَنْكُمْ رِجْزَ الشَّيْطَانِ وَلِيَرْبِطَ عَلَى قُلُوبِكُمْ وَيُثَبِّتَ بِهِ الْأَقْدَامَ}}<ref>«(یاد کن) آنگاه را که (خداوند) خوابی سبک را بر شما فرا می‌پوشاند تا از سوی او آرامشی (برای شما) باشد و از آسمان آبی فرو می‌باراند تا شما را بدان پاکیزه گرداند و پلیدی شیطان را از شما بزداید و دل‌هایتان را نیرومند سازد و گام‌ها (یتان) را بدان استوار دارد» سوره انفال، آیه۱۱.</ref><ref>التبیان، ج ۵، ص۸۶؛ جامع البیان، مج ۶، ج ۹، ص۲۵۷ ـ ۲۵۹؛ المیزان، ج ۹، ص۲۲.</ref>ساختن حوض‌های آب نیز پس از این باران بود؛ زیرا آن‌قدر آب در آبراه‌ها جاری شد که این حوض‌ها را برای جمع‌آوری [[آب‌ها]] ساختند<ref>الکشاف، ج ۲، ص۲۰۴.</ref>. خداوند در آن شب برای [[آرامش]] [[مسلمانان]]، [[خواب]] را بر آنان مسلط کرد: {{متن قرآن|إِذْ يُغَشِّيكُمُ النُّعَاسَ أَمَنَةً مِنْهُ وَيُنَزِّلُ عَلَيْكُمْ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً لِيُطَهِّرَكُمْ بِهِ وَيُذْهِبَ عَنْكُمْ رِجْزَ الشَّيْطَانِ وَلِيَرْبِطَ عَلَى قُلُوبِكُمْ وَيُثَبِّتَ بِهِ الْأَقْدَامَ}}<ref>«(یاد کن) آنگاه را که (خداوند) خوابی سبک را بر شما فرا می‌پوشاند تا از سوی او آرامشی (برای شما) باشد و از آسمان آبی فرو می‌باراند تا شما را بدان پاکیزه گرداند و پلیدی شیطان را از شما بزداید و دل‌هایتان را نیرومند سازد و گام‌ها (یتان) را بدان استوار دارد» سوره انفال، آیه۱۱.</ref> بر پایه روایتی از [[امیرمؤمنان]]{{ع}} در آن شب در حالی که همه [[اصحاب]] به [[خواب]] رفته بودند [[رسول خدا]]{{صل}} در کنار درختی تا هنگام صبح به [[عبادت]] پرداخت<ref>روض الجنان، ج ۵، ص۴۷.</ref>.<ref>[[محمد رضا هدایت‌پناه|هدایت‌پناه، محمد جعفر]]، [[بدر / غزوه (مقاله)|مقاله «بدر»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۵ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم ج۵]].</ref>

برخی چون [[حکیم بن حزام]] [[پیام]] را منصفانه دانسته، خواهان بازگشت شدند؛ اما جنگ‌‌طلبی و گرد نفرازی [[ابوجهل]] مانع شد<ref>المغازی، ج ۱، ص۶۱.</ref>. عمیربن وهب جمحی هم که با گروهی مسلمانان را دور زدند تا از نداشتن کمین گاه مطمئن شوند در بازگشت مسلمانان را گروهی بی‌ساز و برگ ولی مصمم برای [[مرگ]] توصیف کرد. [[تحکیم]] بن [[حزام]] نیز نزد [[عتبة بن ربیعه]]، از بزرگان و [[ثروتمندان]] [[قریش]]، رفت و از او خواست تا با پرداخت خون‌بهای [[عمرو بن حضرمی]] و خسارت کالاهایی که مسلمانان در [[سریه نخله]] گرفته بودند، از درگیری جلوگیری کند و آنگاه [[عتبه]] پس از [[سخنرانی]] و برشمردن پیامدهای این جنگ متعهّد شد که خون‌بها و قیمت کالاها را بپردازد؛ امّا ابوجهل از آن روی که اگر [[مردم]] بازگردند عتبه را بزرگ خود خواهند دانست خطاب به مردم گفت که [[عتبه]] از روی [[ترس]] و نیز حضور پسرش [[ابوحذیفه]] در کنار محمد{{صل}} و ارتباط نسبی با [[پیامبر]]{{صل}} چنین سخنانی را می‌گوید<ref>المغازی، ج ۱، ص۶۲ ـ ۶۴؛ السیرة النبویه، ج ۲، ص۲۷۴ ـ ۲۷۵.</ref>. گویند: چند نفر از جمله [[حکیم بن حزام]] برای برداشتن آب کنار حوض‌های [[مسلمانان]] آمدند. پیامبر{{صل}} دستور داد که کسی متعرض آنان نشود و بر پایه روایتی دیگر به جز [[حکیم]] سایر آنان کشته شدند<ref>المغازی، ج ۱، ص۶۱.</ref>.<ref>[[محمد رضا هدایت‌پناه|هدایت‌پناه، محمد جعفر]]، [[بدر / غزوه (مقاله)|مقاله «بدر»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۵ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم ج۵]].</ref>

[[فرمان]] [[تشویق]] کردن [[مؤمنان]] به جنگ و [[پایداری]] ۲۰ نفر از مسلمانان در برابر ۲۰۰ نفر و ۱۰۰ نفر در برابر ۱۰۰۰ نفر از مشرکان به هنگام [[جنگ بدر]] به [[پیامبر]]{{صل}} داده شد: {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْقِتَالِ إِن يَكُن مِّنكُمْ عِشْرُونَ صَابِرُونَ يَغْلِبُواْ مِئَتَيْنِ وَإِن يَكُن مِّنكُم مِّائَةٌ يَغْلِبُواْ أَلْفًا مِّنَ الَّذِينَ كَفَرُواْ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لاَّ يَفْقَهُونَ}}<ref>ای پیامبر! مؤمنان را به کارزار برانگیز، اگر از شما بیست تن شکیبا باشند بر دویست تن پیروز می‌گردند و اگر از شما صد تن باشند بر هزار تن از کافران پیروز می‌شوند زیرا آنان گروهی هستند که درنمی‌یابند؛ سوره انفال، آیه: ۶۵.</ref>؛ ولی این [[حکم]] [[تخفیف]] داده شد و دستور [[پایداری]] ۱۰۰ به ۲۰۰ و ۱۰۰۰ به ۲۰۰۰ در [[آیه]] بعد صادر شد: {{متن قرآن|الآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنكُمْ وَعَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفًا فَإِن يَكُن مِّنكُم مِّائَةٌ صَابِرَةٌ يَغْلِبُواْ مِئَتَيْنِ وَإِن يَكُن مِّنكُمْ أَلْفٌ يَغْلِبُواْ أَلْفَيْنِ بِإِذْنِ اللَّهِ وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ}}<ref>اکنون خداوند بر شما آسان گرفت و معلوم داشت که در شما ناتوانی هست؛ اگر از شما صد تن شکیبا باشند بر دویست تن پیروز می‌گردند و اگر از شما هزار تن باشند بر دو هزار تن به اذن خداوند پیروز می‌شوند و خداوند با شکیبایان است؛ سوره انفال، آیه: ۶۶.</ref> [[رسول خدا]]{{صل}} در خطابه‌ای [[مسلمانان]] را به [[جنگ]] [[تحریض]] و به [[ثواب]] [[ترغیب]] و بارها برای [[پیروزی]] مسلمانان[[دعا]] کرد و می‌فرمود: خدایا! اگر این گروه اندک کشته شوند دیگر کسی تو را [[عبادت]] نخواهد کرد<ref>السیرة النبویه، ج ۲، ص۲۷۹؛ المغازی، ج ۱، ص۵۸ ـ ۵۹، ۸۱.</ref>. آیه {{متن قرآن|إِذْ تَسْتَغِيثُونَ رَبَّكُمْ فَاسْتَجَابَ لَكُمْ أَنِّي مُمِدُّكُمْ بِأَلْفٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مُرْدِفِينَ}}<ref>«(یاد کن) آنگاه را که از پروردگارتان فریادخواهی می‌کردید و به شما پاسخ داد که من با هزار فرشته پیاپی امدادگر شما خواهم بود» سوره انفال، آیه۹.</ref> نشان می‌دهد که مسلمانان بیمناک و مضطرب بوده و از [[خدا]] کمک و [[یاری]] می‌طلبیده‌اند. رسول خدا{{صل}} نیز آن‌قدر [[دعا]] کرد که ردای مبارکش از دوشش افتاد<ref>جامع البیان، مج ۶، ج ۹، ص۲۵۱؛ مسند احمد، ج ۱، ص۳۰؛ مجمع‌البیان، ج ۴، ص۴۳۷.</ref>. بنابر گزارشی که مورد نقد جدی برخی [[محققان]] است<ref>الصحیح من سیره، ج ۵، ص۴۱ ـ ۴۵.</ref> برای [[پیامبر]]{{صل}} سایبانی ساختند<ref>المغازی، ج ۱، ص۵۵؛ السیرة النبویه، ج ۲، ص۲۷۲ ـ ۲۷۳؛ الطبقات، ج ۲، ص۱۱.</ref>؛ ولی بر اساس سخن [[امیرمؤمنان]]{{ع}} پیامبر{{صل}} در [[بدر]] از همه مسلمانان به [[دشمن]] نزدیک‌تر بود و هرگاه جنگ سخت می‌شد مسلمانان به آن حضرت [[پناه]] می‌بردند<ref>مسند احمد، ج ۱، ص۸۶، ۱۲۶؛ مسند ابی یعلی، ج ۱، ص۳۲۹؛ الطبقات، ج ۲، ص۱۷.</ref>.<ref>[[محمد رضا هدایت‌پناه|هدایت‌پناه، محمد جعفر]]، [[بدر / غزوه (مقاله)|مقاله «بدر»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۵ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم ج۵]].</ref>

با توجه به اینکه [[پیروزی]] [[بدر]] ضربه‌ای مهلک به [[سران قریش]] در [[مکه]] بود، برخی مفسران [[آیات]] در بردارنده [[وعده]] [[شکست]] [[کافران]] را بر [[کشتگان بدر]] تطبیق کرده‌اند: {{متن قرآن|سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ}}<ref>«زودا که آن گروه در هم شکنند و واپس بگریزند» سوره قمر، آیه۴۵.</ref><ref>جامع البیان، مج۱۳، ج۲۷، ص۱۴۲ ـ ۱۴۳؛ مجمع‌البیان، ج ۹، ص۲۹۳.</ref>.<ref>[[محمد رضا هدایت‌پناه|هدایت‌پناه، محمد جعفر]]، [[بدر / غزوه (مقاله)|مقاله «بدر»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۵ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم ج۵]].</ref>

از جمله [[امدادهای غیبی]] که نقشی بسیار مهم در [[شکست]] [[مشرکان]] داشت [[وحشت]] و هراسی بود که [[خداوند]] بر [[دل]] مشرکان افکند: {{متن قرآن|إِذْ يُوحِي رَبُّكَ إِلَى الْمَلَائِكَةِ أَنِّي مَعَكُمْ فَثَبِّتُوا الَّذِينَ آمَنُوا سَأُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ فَاضْرِبُوا فَوْقَ الْأَعْنَاقِ وَاضْرِبُوا مِنْهُمْ كُلَّ بَنَانٍ}}<ref>«(یاد کن) آنگاه را که پروردگارتان به فرشتگان وحی می‌فرمود که من با شمایم پس مؤمنان را استوار دارید؛ من در دل کافران بیم خواهم افکند بنابراین، (با شمشیر) بر فراز گردن‌ها (شان/ بر سرشان) بزنید و دستشان را کوتاه کنید» سوره انفال، آیه ۱۲.</ref>. برخی این وحشت را ناشی از صداهای مهیبی می‌دانند که همانند ریختن سنگ در طشت بود<ref>المغازی، ج ۱، ص۹۵؛ اسباب النزول، ص۱۹۲؛ سبل الهدی، ج ۴، ص۴۸.</ref>. از [[امام باقر]]{{ع}} [[روایت]] شده که [[رسول خدا]]{{صل}} فرمودند: من با [[رعب]] و ترسی که [[خدا]] بر [[دشمنان]] وارد می‌کرد [[یاری]] شده‌ام<ref>جامع البیان، مج ۶، ج ۱۰، ص۶۲.</ref>. خداوند این کمک‌ها را بشارتی به [[مسلمانان]] و مایه قوت و [[اطمینان]] و تسکین [[قلب]] آنان دانسته است: {{متن قرآن|وَمَا جَعَلَهُ اللَّهُ إِلَّا بُشْرَى وَلِتَطْمَئِنَّ بِهِ قُلُوبُكُمْ وَمَا النَّصْرُ إِلَّا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ}}<ref>«و خداوند آن را جز مژده‌ای (برایتان) قرار نداد و اینکه دلتان بدان آرام یابد و یاری جز از سوی خداوند نیست که خداوند پیروزمندی فرزانه است» سوره انفال، آیه۱۰.</ref>، ازاین‌رو بجاست که خداوند تیر انداختن و کشتن مشرکان را به خود نسبت دهد: {{متن قرآن|فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ وَلَكِنَّ اللَّهَ قَتَلَهُمْ وَمَا رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ رَمَى وَلِيُبْلِيَ الْمُؤْمِنِينَ مِنْهُ بَلَاءً حَسَنًا إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ}}<ref>«پس شما آنان را نکشتید که خداوند آنان را کشت، و چون تیر افکندی تو نیفکندی بلکه خداوند افکند و (چنین کرد) تا مؤمنان را از سوی خود نعمتی نیکو دهد که خداوند شنوایی داناست» سوره انفال، آیه ۱۷.</ref> و [[مکر]] [[کافران]] را [[سست]] گرداند: {{متن قرآن|ذَلِكُمْ وَأَنَّ اللَّهَ مُوهِنُ كَيْدِ الْكَافِرِينَ}}<ref>«چنین است؛ و خداوند نیرنگ کافران را بیرنگ می‌کند» سوره انفال، آیه ۱۸.</ref><ref>الکشاف، ج ۲، ص۲۰۸.</ref>.<ref>[[محمد رضا هدایت‌پناه|هدایت‌پناه، محمد جعفر]]، [[بدر / غزوه (مقاله)|مقاله «بدر»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۵ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم ج۵]].</ref>

درباره [[شهدای بدر]] برخی بر اساس پندارهای خود می‌گفتند که فلانی مُرد و از لذت‌های [[دنیا]] بهره‌ای [[نبرد]]. [[خداوند]] برای رد گفته‌هایشان این [[آیه]] را نازل کرد: {{متن قرآن|وَلَا تَقُولُوا لِمَنْ يُقْتَلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتٌ بَلْ أَحْيَاءٌ وَلَكِنْ لَا تَشْعُرُونَ}}<ref>«و کسانی را که در راه خداوند کشته می‌شوند مرده نخوانید که زنده‌اند امّا شما درنمی‌یابید» سوره بقره، آیه۱۵۴.</ref><ref>اسباب النزول، ص۴۴؛ مجمع البیان، ج ۱، ص۴۳۳.</ref> بر اساس روایتی دیگر چون شهدای بدر در [[بهشت]] از [[کرامت]] و [[نعمت‌های بهشتی]] برخوردار شدند گفتند: ای کاش [[خویشان]] ما می‌دانستند که [[حال]] ما چگونه است، در نتیجه این آیه نازل شد<ref>زاد المسیر، ج ۱، ص۱۶۱.</ref> که با [[آیه]] {{متن قرآن|وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا بَلْ أَحْيَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ}}<ref>«و کسانی را که در راه خداوند کشته شده‌اند مرده مپندار که زنده‌اند، نزد پروردگارشان روزی می‌برند» سوره آل عمران، آیه ۱۶۹.</ref> که در [[شأن]] [[شهدای اُحد]] نازل شده متفاوت است<ref>مجمع البیان، ج ۲، ص۸۸۰.</ref>. [[جنگ بدر]] که بیش از نصف [[روز]] طول نکشید<ref>المغازی، ج ۱، ص۷۵، ۱۱۲.</ref> یکی از مهم‌ترین رخدادهای [[صدر اسلام]] را رقم زد، چنان که [[پیامبر]]{{صل}} درباره آن فرمود: هیچ‌گاه [[شیطان]] کوچک‌تر و در مانده‌تر از [[روز عرفه]] نبوده، مگر در روز [[بدر]]<ref>الموطأ، ج ۱، ص۴۲۲؛ المصنف، صنعانی ج۴، ص۳۷۸؛ المغازی، ج ۱، ص۷۷ ـ ۷۸.</ref>.<ref>[[محمد رضا هدایت‌پناه|هدایت‌پناه، محمد جعفر]]، [[بدر / غزوه (مقاله)|مقاله «بدر»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۵ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم ج۵]].</ref>

از نظر برخی [[مفسران]] [[آیه]] {{متن قرآن|وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ حَتَّى إِذَا فَشِلْتُمْ وَتَنَازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ وَعَصَيْتُمْ مِنْ بَعْدِ مَا أَرَاكُمْ مَا تُحِبُّونَ مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الدُّنْيَا وَمِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الْآخِرَةَ ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ لِيَبْتَلِيَكُمْ وَلَقَدْ عَفَا عَنْكُمْ وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ}}<ref>«و به راستی خداوند به وعده خود وفا کرد که (در جنگ احد) به اذن وی آنان را از میان برداشتید؛ تا اینکه سست شدید و در کار (خود) به کشمکش افتادید و پس از آنکه آنچه را دوست می‌داشتید به شما نمایاند سرکشی کردید؛ برخی از شما این جهان را و برخی جهان واپسین را می» سوره آل عمران، آیه ۱۵۲.</ref> به تحقق [[وعده خداوند]] درباره [[قتل]] [[دشمنان]] در [[جنگ بدر]] اشاره دارد<ref>التبیان، ج ۳، ص۲۳.</ref>، هرچند که سزاوار آن است که مقصود از آن [[جنگ احد]] است؛ نیز برخی مقصود از {{متن قرآن|وَإِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِينَ مَقَاعِدَ لِلْقِتَالِ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ}}<ref>«و به یادآور که پگاهان از خانواده‌ات جدا شدی در حالی که مؤمنان را در سنگرها برای پیکار (احد) جای می‌دادی و خداوند شنوای داناست» سوره آل عمران، آیه۱۲۱.</ref> را [[نصرت خداوند]] در [[نبرد بدر]] دانسته‌اند<ref>زاد المسیر، ج ۲، ص۲۳.</ref>. بعضی از [[مفسران]] نیز با تطبیق برخی [[آیات]] مکیِ [[عذاب]] بر [[روز]] [[بدر]] بر [[عظمت]] [[شکست]] [[مشرکان]] در این روز تأکید کرده‌اند:

 

#{{متن قرآن|فَلَنُذِيقَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا عَذَابًا شَدِيدًا وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَسْوَأَ الَّذِي كَانُوا يَعْمَلُونَ}}<ref>«و بی‌گمان ما به کافران عذابی سخت می‌چشانیم و برابر با بدترین کرداری که داشته‌اند کیفرشان می‌دهیم» سوره فصلت، آیه۲۷.</ref><ref>مجمع البیان، ج ۹، ص۲۰.</ref>.<ref>[[محمد رضا هدایت‌پناه|هدایت‌پناه، محمد جعفر]]، [[بدر / غزوه (مقاله)|مقاله «بدر»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۵ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم ج۵]].</ref>

از سوی دیگر [[پیامبر]] ضمن [[فرمان]] [[قتل]] برخی از اسیران مشرک چون [[عقبة بن ابی معیط]]، نضربن حارث و طعیمة بن ابی عدی<ref>تفسیر ماوردی، ج ۵، ص۲۳۸.</ref> که سابقه‌ای دیرین در [[دشمنی]] با مسلمانان داشتند و [[حکم]] [[اعدام]] آنان به دست [[امیرمؤمنان علی]]{{ع}} [[اجرا]] گردید<ref>المغازی، ج۱، ص۱۰۶ ـ ۱۰۷؛ السیرة النبویه، ج ۲، ص۲۹۸؛ عیون الاثر، ج ۱، ص۳۴۷؛ سبل الهدی، ج ۴، ص۶۳ ـ ۶۴.</ref>، از [[آزادی]] سایر اسیران در برابر پرداخت فدیه یا [[تعلیم]] [[کودکان]] [[مسلمان]]، سخن به میان آورد<ref>الطبقات، ج ۲، ص۱۳، ۱۶.</ref>. [[مسلمانان]] نیز طبق نظر آن حضرت [[رفتار]] کردند. بنابر روایاتی از [[امیرمؤمنان علی]]{{ع}} و [[امام باقر]]{{ع}} [[آیه]]: {{متن قرآن|أَوَلَمَّا أَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَيْهَا قُلْتُمْ أَنَّى هَذَا قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ}}<ref>«آیا چون گزندی به شما رسید که دو چندان آن را (به دشمنان خود) رسانده بودید (باز) می‌گویید این (گزند) از کجا (آمد)؟ بگو: این از سوی خود شماست؛ بی‌گمان خداوند بر هر کاری تواناست» سوره آل عمران، آیه۱۶۵.</ref> به [[آزادی]] [[اسرا]] در برابر فدیه اشاره دارد<ref>مجمع البیان، ج ۱، ص۸۷۷.</ref>. گزارش‌های متعددی از برخورد خوب مسلمانان با [[اسیران]] در راه بازگشت به [[مدینه]] و همچنین در [[زمان]] حضور در مدینه آمده است<ref>المغازی، ج ۱، ص۱۱۹؛ السیرة النبویه، ج ۲، ص۲۹۹ ـ ۳۰۰؛ تاریخ طبری، ج ۲، ص۱۵۹.</ref>. به موجب گزارش‌هایی، [[قریش]] در ابتدا نمی‌خواست تا هم کشته داده باشد و هم فدیه بپردازد، ازاین‌رو مُطَّلِب پسر [[ابووداعه]]، نخستین کسی که فدیه پرداخت و پدرش را [[آزاد]] ساخت، مورد [[سرزنش]] قریش قرار گرفت؛ ولی پس از این، ممنوعیت پرداخت فدیه برداشته شد<ref>السیرة النبویه، ج ۲، ص۳۰۲ ـ ۳۰۳.</ref>.<ref>[[محمد رضا هدایت‌پناه|هدایت‌پناه، محمد جعفر]]، [[بدر / غزوه (مقاله)|مقاله «بدر»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۵ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم ج۵]].</ref>

از جمله پیامدهای دیگر [[جنگ بدر]] در [[مدینه]] [[نگرانی]] [[انصار]] نسبت به همپیمانان [[یهودی]] خود بود و ازاین‌رو به آنان گفتند: پیش از اینکه همانند آنچه بر قریش در [[بدر]] وارد شد بر شما بیاید [[اسلام]] را بپذیرید<ref>جامع‌البیان، مج ۴، ج ۶، ص۳۷۲؛ مجمع‌البیان، ج ۳، ص۳۵۴.</ref>.<ref>[[محمد رضا هدایت‌پناه|هدایت‌پناه، محمد جعفر]]، [[بدر / غزوه (مقاله)|مقاله «بدر»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۵ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم ج۵]].</ref>

[[مصیبت]] بس سنگین [[بدر]] بر مکیان نه تنها در سال بعد [[جنگ احد]] را در پی داشت، بلکه کینه‌ای در [[دل]] [[بزرگان قریش]] به خصوص [[امویان]] نهاده بود که حتی پس از مسلمان شدن هرگاه فرصتی دست می‌داد [[کینه]] خود را به گونه‌های مختلف آشکار می‌کردند. در این میان [[اهل‌بیت پیامبر]] و [[انصار]] بیشتر آماج این [[کینه‌ها]] بودند، چنان که بارها [[امیرمؤمنان]]{{ع}} از امویان و [[قریش]] [[شکوه]] و به [[ظلم]] و [[دشمنی]] آنان با خود اشاره کرده است<ref>ر. ک: الجمل، ص۱۲۳ ـ ۱۲۴، ۱۷۱.</ref>. عثمان نیز با توجه به این نکته به آن حضرت می‌گفت: [[گناه]] من چیست که قریش شما را [[دوست]] ندارند؟ [[دشمنی]] آنان از این‌روست که ۷۰ نفر از کسانی را که چون طلا می‌درخشیدند کشتید<ref>الجمل، ص۱۸۶؛ شرح نهج البلاغه، ج ۹، ص۲۳.</ref>. اوج این دشمنی در [[واقعه کربلا]] نسبت به [[اهل‌بیت]]{{عم}} ظاهر شد، چنان که یزید در اشعار خود صریحاً به [[انتقام‌جویی]] از کشته‌های بدر اعتراف کرد<ref>مقاتل الطالبیین، ص۸۰؛ بلاغات النساء، ص۲۱.</ref> و ولید بن یزید از ابن‌عایشه خواست تا این اشعار را با [[غنا]] بخواند<ref>ر. ک: تاریخ طبری، ج ۶، ص۳۳۷.</ref>؛ همچنین [[واقعه حرّه]] نسبت به انصار در این راستا بود<ref>[[محمد رضا هدایت‌پناه|هدایت‌پناه، محمد جعفر]]، [[بدر / غزوه (مقاله)|مقاله «بدر»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۵ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم ج۵]].</ref>.

بازتاب این [[جنگ]] افزون بر [[مدینه]] و [[مکه]]، به خارج از مرزها کشیده شد. در [[حبشه]] [[نجاشی]] از این خبر مسرور شد و خبر آن را به [[مسلمانان]] [[مهاجر]] در حبشه رساند<ref>المغازی، ج ۱، ص۱۲۰؛ الکافی، ج ۲، ص۱۲۱.</ref>.<ref>[[محمد رضا هدایت‌پناه|هدایت‌پناه، محمد جعفر]]، [[بدر / غزوه (مقاله)|مقاله «بدر»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۵ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم ج۵]].</ref>

# روضة المحبین لأسماء الصحابة البدریین اثر محمد بن [[مصطفی]] البنانی المصری<ref>ایضاح المکنون، ج ۱، ص۵۹۶.</ref>.<ref>[[محمد رضا هدایت‌پناه|هدایت‌پناه، محمد جعفر]]، [[بدر / غزوه (مقاله)|مقاله «بدر»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۵ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم ج۵]].</ref>