مالک بن انس مدنی اصبحی: تفاوت میان نسخه‌ها

[[ابوعبدالله مالک بن انس بن مالک بن عامر بن حارث اصبحی مدنی حمیری]] [[فقیه]] و [[محدث]] نامدار [[مدینه]] که [[مذهب مالکی]] از [[مذاهب چهارگانه اهل سنت]] به وی منسوب است. ایشان از هم پیمانان [[عثمان بن عبیدالله قرشی]] بود<ref>التاریخ الکبیر ۷/۳۱۰ الجرح و التعدیل ۸/۲۰۴.</ref> و به سال ۹۵هـ <ref>وفیات الاعیان ۴/۱۳۷.</ref> در مدینه زاده شد.<ref>الاعلام ۵/۲۵۷.</ref> در نسبش [[اختلاف]] است، ولی اتفاق منابع بر آن است که مالک منسوب به [[اصبح بن عوف]] بوده که سپس به عنوان قبیله‌ای از [[قبایل عرب]] [[شهرت]] یافت.<ref>سیر اعلام النبلاء ۸/۷۱ جمهرة انساب العرب ۴۳۵و۴۳۶.</ref>

وی در محیطی [[امن]] و خانواده‌ای مرفه و [[ثروتمند]] نشأت یافت و [[دانش]] آموزی را از حدود ده سالگی شروع کرد.<ref>سیر اعلام النبلاء ۸/۴۹و۵۵.</ref> او از بسیاری از [[فقیهان]] و [[عالمان]] مدینه دانش آموخت. از جمله استادان ویژه وی [[نافع بن مالک]]<ref>التاریخ الکبیر ۷/۳۱۰. </ref> و [[ربیعة الرأی]]<ref>ترتیب المدارک ۱/۱۲۱.</ref> بوده که ظاهراً مدت مدیدی در حلقه درس ایشان شرکت می‌‌جست و بهره‌گیری از ایشان را هیچ گاه ترک نگفت. از دیگر اساتید وی می‌‌توان کسانی چون [[ابن شهاب زهری]] و نافع مولای [[ابن عمر]] را برشمرد.<ref>تهذیب الکمال ۲۷/۱۰۳ و۱۰۴.</ref> بنا به گفته [[نووی]]، وی از محضر نُهصد استاد بهره گرفته که تنها سیصد تن از ایشان از [[تابعین]] بوده‌اند.<ref>تهذیب الاسماء و اللغات ۱ / ۲ / ۷۹.</ref>

[[شیخ طوسی]] نام او را در زمره [[اصحاب امام صادق]] {{ع}} آورده است.<ref>رجال الطوسی ۳۰۸. </ref> البته باید در نظر داشت چون مالک در مدینه اقامت داشته و از محضر [[امام صادق]] {{ع}}بهره گرفته، نقل روایاتی از ایشان می‌‌تواند دلیل در [[صحت]] این مطلب باشد.<ref>حلیة الاولیاء ۳/۱۹۳، ۱۹۹ و ۲۰۰ تهذیب الکمال ۲۷/۹۴.</ref>

به استناد روایتی از [[صدوق]]، مالک مورد [[احترام]] امام صادق {{ع}} بوده و حتی [[امام]] {{ع}} در موردی [[دوستی]] خویش را با وی ابراز کرده و در یک نوبت نیز به همراه [[حضرت]] به [[حج]] مشرف شده است.<ref>الامالی ۱۴۳ و۱۴۴.</ref> وی مسافرتی به [[بحرین]] نیز داشته است.<ref> الطبقات الکبری ۷/۱۹۲.</ref>

مالک از [[شاگردان]] برجسته [[ربیعة بن ابی عبدالرحمان]] و نافع بن مالک بود و به زودی از جایگاه ویژه‌ای برخوردار گشت. در حالی که هنوز سن وی از هفده سال فراتر نرفته بود و استادش نافع زنده بود، [[تدریس]] [[فقه]] را آغاز کرد و حلقه درس بر پا ساخت و به عنوان [[امام]] و پیشوای [[اهل مدینه]] [[برگزیده]] شد. گفته شده که حلقه تدریس وی از ازدحام و استقبال بیشتری نسبت به حلقه درس استادش برخوردار بود.<ref> ترتیب المدارک ۱/۱۲۵ و۱۲۶ الدیباج المذهب ۶۴.</ref> در ۲۱ سالگی نیز پس از درگذشت استاد دیگرش [[ربیعه]]، [[مرجع]] صدور [[فتوا]] گردید و بسیاری از طالبان [[علم]] از اقصی نقاط [[سرزمین‌های اسلامی]] بر وی گرد آمدند<ref>سیر اعلام النبلاء ۸/۵۵.</ref> که در این میان از شاگردان ممتاز و برجسته‌ای چون [[سفیان ثوری]]، [[شعبة بن حجاج]]، [[اوزاعی]] و [[لیث بن سعد]] را می‌‌توان یاد کرد.<ref>الانساب ۱/۱۷۴.</ref>

[[محمد بن ادریس شافعی]] که [[مذهب شافعی]] منسوب به اوست، مالک را ستوده و او را در بسیاری از موارد [[برتر]] از [[ابوحنیفه]] دانسته<ref>طبقات الفقهاء ۶۸.</ref> و به اقوال، [[رفتار]] و [[احادیث]] وی استناد کرده است.<ref>الثقات ۷/۴۵۹.</ref> وی همچنین مالک را استاد و [[معلم]] خویش خطاب کرده است.<ref>ترتیب المدارک ۱/۱۲۹و۱۳۰.</ref>

تألیفات و آثاری نیز از او برجای مانده که عبارت‌اند از: «الموطأ»، «رسالة الی ابن وهب»، «فی القدر»، «الرد علی القدریه»، «کتاب فی النجوم»، «حساب مدار الزمان»، «منازل القمر»، «رساله فی الأقضیة»، «رسالة الی ابی غسان»، «رسالة الی هارون الرشید»، «کتاب التفسیر لغریب القرآن»، «کتاب السّر» و «رسالة الی اللیث فی اجماع اهل المدینه».<ref>ترتیب المدارک ۱/۲۰۴ ـ ۲۰۷ الدیباج المذهب ۷۵.</ref> سرانجام به سال ۱۷۹هـ در [[زمان]] [[خلافت هارون الرشید]] درگذشت و پس از آنکه [[والی مدینه]]، [[عبدالله بن محمد بن ابراهیم]] بر جنازه‌اش [[نماز]] گزارد، در [[قبرستان بقیع]] مدفون شد<ref>المنتظم ۹/۴۵ تهذیب الاسماء و اللغات ۱ / ۲ / ۷۹.</ref>.<ref> [[فرهنگ‌نامه مؤلفان اسلامی ج۱ (کتاب)|فرهنگ‌نامه مؤلفان اسلامی]]، ج۱ ص ۶۳۹.</ref>

مالک بن اصبحی معروف به «[[امام]] دارالهجرة» کنیه‌اش [[ابو عبدالله]] یکی از [[پیشوایان]] چهارگانه [[اهل سنت]] می‌باشد. [[مذهب مالکی]] بر وی منتسب است که گروهی از اهل سنت از این [[مذهب]] [[پیروی]] می‌کنند. در شرح [[حال]] امام مالک می‌نویسند: مدت حمل او سه سال طول کشیده است. امام مالک از افراد بسیاری از جمله [[امام ششم]]، [[حضرت امام صادق]]{{ع}} [[علم]] و [[حدیث]] فرا گرفته است. کتاب او «[[موطأ]]» اولین مدون [[حدیثی]] موجود در [[جهان اهل سنت]] می‌باشد. در این کتاب بیش از پانصد حدیث [[مسند]] جمع‌آوری شده است. درباره [[احترام]] امام مالک نسبت به [[رسول خدا]]{{صل}} و اهتمام وی نسبت به حدیث آن حضرت نوشته‌اند: با سن زیاد و [[ضعف]] شدید که بر وی مستولی شده بود، باز هم در [[مدینه]] از [[سوار شدن]] بر مرکب [[امتناع]] می‌ورزید و همیشه با پای پیاده [[حرکت]] می‌کرد و چنین می‌گفت: {{عربی|لا اركب في مدينة دفنت جثة رسول الله فيها}}؛ «در شهری که پیکر رسول خدا{{صل}} در آن [[دفن]] شده است، سوار مرکب نخواهم شد». و هر وقت می‌خواست حدیثی نقل کند [[وضو]] می‌گرفت، محاسن‌اش را شانه می‌زد و با [[وقار]] و [[متانت]] در صدر مجلس می‌نشست. وقتی علت این اظهار وقار را از او جویا شدند، پاسخ داد: دوست دارم از [[حدیث پیامبر]]{{صل}} [[تعظیم]] و [[تکریم]] بیشتری به عمل آورم.

درباره [[مناظره]] مالک با [[منصور دوانیقی]] در [[توسل]] به رسول خدا{{صل}} نوشته‌اند: [[قاضی عیاض]] در [[شفاء]]، از ابن حمید یکی از شاگردان برجسته امام مالک نقل می‌کند در سفری که [[ابوجعفر منصور]] به مدینه کرد، در کنار [[قبر رسول خدا]]{{صل}} با امام مالک پیرامون مسأله‌ای بحث کردند. منصور در این بحث گاهی با صدای بلند صحبت می‌کرد. مالک گفت: یا [[امیرالمؤمنین]] در این [[مسجد]] نباید با صدای بلند سخن بگویی؛ زیرا [[خداوند]] گروهی را با این [[آیه]] [[نکوهش]] کرد: {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَرْفَعُوا أَصْوَاتَكُمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِيِّ}}<ref>«ای مؤمنان! صدایتان را از صدای پیامبر فراتر نبرید و در گفتار با او بلند سخن مگویید چنان که با یکدیگر بلند سخن می‌گویید؛ مبادا کردارهایتان بی‌آنکه خود دریابید تباه گردد» سوره حجرات، آیه ۲.</ref> و گروه دیگر را با این [[آیه]] [[مدح]] و تعریف کرد: {{متن قرآن|إِنَّ الَّذِينَ يَغُضُّونَ أَصْوَاتَهُمْ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ}}<ref>«بی‌گمان خداوند دل‌های کسانی که صدایشان را نزد فرستاده خداوند فرو می‌دارند، برای پرهیزگاری آزموده است؛ آنان آمرزش و پاداشی سترگ خواهند داشت» سوره حجرات، آیه ۳.</ref> و باز گروه دیگر را با این آیه ملامت کرد: {{متن قرآن|إِنَّ الَّذِينَ يُنَادُونَكَ مِنْ وَرَاءِ الْحُجُرَاتِ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ}}<ref>«به راستی آنان که تو را از پشت (در) اتاق‌ها صدا می‌زنند، بیشترشان خرد نمی‌ورزند» سوره حجرات، آیه ۴.</ref>.

مالک سپس گفت: [[احترام]] [[پیامبر]]{{صل}} پس از مرگش، مانند [[حال]] حیاتش بر همه [[مسلمانان]] لازم است. منصور، گفتار مالک را پذیرفت و [[سکوت]] [[اختیار]] کرد. سپس پرسید: ای [[ابوعبدالله]]! هنگام [[دعا کردن]] رو به [[قبله]] بایستم یا رو به سوی [[قبر پیامبر]]{{صل}}؟ مالک پاسخ داد: چرا از پیامبر رو بر می‌گردانی در حالی که او در [[قیامت]] وسیله [[شفاعت]] و [[آمرزش]] تو و پدرت [[آدم]] خواهد بود! آری رو به سوی او کن و او را به پیشگاه [[خدا]] [[شفیع]] قرار ده تا خدا شفاعت او را درباره تو بپذیرد؛ زیرا خودش فرموده است: {{متن قرآن|وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جَاءُوكَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّابًا رَحِيمًا}}<ref>«و ما هیچ پیامبری را نفرستادیم مگر برای آنکه به اذن خداوند از او فرمانبرداری کنند و اگر آنان هنگامی که به خویش ستم روا داشتند نزد تو می‌آمدند و از خداوند آمرزش می‌خواستند و پیامبر برای آنان آمرزش می‌خواست خداوند را توبه‌پذیر بخشاینده می‌یافتند» سوره نساء، آیه ۶۴.</ref><ref>وفاء الوفاء، سمهودی، ج۴، ص۱۳۷۶.</ref>.

[[امام]] مالک در چهاردهم [[ربیع الاول]] سال ۱۷۹ در هشتاد و پنج سالگی و به قولی در نود سالگی در [[مدینه]] [[وفات]] کرد و در [[بقیع]]، کمی بالاتر از [[قبر]] [[عقیل]] و سمت چپ آن [[دفن]] شد.<ref>[[مجتبی تونه‌ای|تونه‌ای، مجتبی]]، [[محمدنامه (کتاب)|محمدنامه]]، ص ۸۲۰.</ref>.

(متوفای سال ۱۷۹) مالک یکی از [[ائمه]] اربعۀ [[اهل سنت]] است و مالکیه از فرقه‌های بزرگ به شمار می‌آید. اغلب [[مردم]] سرزمین‌های الجزایر، [[مغرب]] و برخی کشورهای دیگر [[مالکی]] هستند و در [[فقه]] از مالک بن انس [[تقلید]] می‌کنند. مالک علاوه بر این که از فقهای بزرگ اهل سنت و [[رئیس]] فرقۀ مالکیه است. مؤلف کتاب [[موطأ]] نیز هست، چنان که پیشتر بیان شد برخی معتقدند کتاب موطأ باید در زمرۀ [[صحاح سته]] قرار گیرد. بنابراین مالک نزد اهل سنت دارای [[شخصیت]] بزرگی است، اما واقعاً همین [[طور]] است؟

[[محمد بن اسحاق]] مؤلف کتاب [[سیره]] و [[مغازی]] [[رسول الله]]{{صل}} با اشاره به توقف سه ساله مالک در رحم مادر، بر ضد مالک سخن گفته است. محمد بن اسحاق همواره این سؤال را مطرح می‌کرده است که اگر مالک واقعاً [[حلال]] زاده باشد چگونه ممکن است نطفۀ وی سه سال در رحم مادرش باقی مانده باشد؟!<ref>تهذیب الکمال، ج۲۴، ص۴۱۵.</ref>.

علمای مالکی نیز این مسأله را مطرح ساخته و برای یافتن راه حل مناسبی برای آن تلاش بسیاری کرده‌اند. برخی گفته‌اند این داستان در راستای فضیلت‌سازی برای مالک ساخته و پرداخته شده است.

صرف نظر از این موضوع، برخی از [[فقها]] و [[محدثین]] بزرگ [[سنی]] در [[وثاقت]] مالک [[قدح]] کرده‌اند و او را از اعتبار انداخته‌اند. در برخی از کتب اهل سنت می‌خوانیم:

ابن ابی ذئب، [[عبدالعزیز ماجشون]]، [[ابن ابی حازم]] و محمد بن اسحاق مالک را [[قدح]] می‌کردند.

[[شافعی]] و [[احمد بن حنبل]] نیز - که هر یک [[امام]] فرقه‌ای از فرق بزرگ [[اهل سنت]] هستند - [[مالک بن انس]] را قدح و [[جرح]] کرده‌اند<ref>تهذیب الکمال، ج۲۴، ص۴۱۵؛ تاریخ بغداد، ج۱، ص۲۲۴؛ سیر اعلام النبلاء، ج۷، ص۳۹، کتاب العلل و معرفة الرجال، ج۱، ص۷۲؛ طبقات الشافعیة الکبری، ج۲، ص۱۰؛ تاریخ دمشق، ج۳۵، ص۱۸۴.</ref>.

با توجه به آن چه در مورد [[شخصیت]] مالک مطرح گردید روشن است که وی بی‌هیچ عنوان مورد [[وثوق]] و اعتماد نیست. مگر از باب [[الزام]].<ref>[[سید علی حسینی میلانی|حسینی میلانی، سید علی]]، [[جواهر الکلام فی معرفة الامامة و الامام ج۱ (کتاب)|جواهر الکلام فی معرفة الامامة و الامام، ج۱]]، ص ۱۱۲.</ref>

مالک بن انس بن ابی عامر از [[فقها]] و [[محدثان بزرگ اهل سنت]] در [[قرن دوم هجری]] است. وی در [[سال ۹۳ هجری]] در [[مدینه]] به [[دنیا]] آمد و در همان مکان به [[کسب علم]] پرداخت. وی از عالمانی همچون [[ابن شهاب زهری]]، [[عبدالرحمان بن هرمز]] استفاده نمود. او از [[امام صادق]] نیز استفاده نموده است<ref>تهذیب الکمال ج ۱۷۷ ص۳۸۱</ref>. وی در [[سال ۱۷۹ هجری]] [[وفات]] کرد و در [[قبرستان بقیع]] به خاک سپرده شد. [[شخصیت]] مالک از جهات متعددی مورد [[قدح]] و [[جرح]] [[علما]] [[اهل سنت]] است.

مالک کتاب [[موطأ]] را به دستور [[منصور دوانیقی]] تألیف نموده است<ref>ر.ک: الامامة والسیاسة، ج۲، ص۳۲۴؛ کشف المغطا فی فضل الموطا، ج۱، ص۲۶.</ref>. [[حاکمان]] آن [[روزگار]] برای مقابله با [[مقبولیت]] [[امامان اهل بیت]]{{عم}} در بین [[مردم]]، به هر وسیله‌ای [[تمسک]] می‌جستند. یکی از راه‌های کم رنگ کردن جلوۀ [[اهل بیت]]{{عم}} در [[جامعه]]، شخصیت‌سازی و [[ترویج]] آثار آن اشخاص بوده است. منصور دوانیقی نیز در همین راستا مالک بن انس را به [[نوشتن]] کتاب [[حدیثی]] وادار ساخت. این کتاب نزد همه [[اهل سنت]] مقبول نیفتاد و [[عالمان]] بزرگ [[سنی]] در [[احادیث]] آن خدشه کرده‌اند.

[[حافظ ابن حزم]] در مورد کتاب مالک می‌نویسد:

بدیهی است که هر گاه ما چیزی از کتاب‌های مذکور نقل کنیم از باب [[احتجاج]] و [[الزام]] خواهد بود.<ref>[[سید علی حسینی میلانی|حسینی میلانی، سید علی]]، [[جواهر الکلام فی معرفة الامامة و الامام ج۱ (کتاب)|جواهر الکلام فی معرفة الامامة و الامام، ج۱]]، ص ۱۰۱.</ref>

[[رده:مالک بن انس مدنی اصبحی]]