بحث:وحی در قرآن: تفاوت میان نسخه‌ها

==موارد استعمال وحی در قرآن==

با نگاهی اجمالی به [[قرآن مجید]] متوجه می‌شویم که اصطلاح [[وحی در قرآن]] با هفتاد مورد استعمال تنها به [[وحی پیامبران]] اختصاص ندارد بلکه [[وحی]] در موارد دیگر استعمال شده است که اشاره می‌شود.

۲. '''وحی بر حیوانات''': در [[قرآن]] وحی بر [[حیوان]] مانند [[زنبور عسل]] نیز استعمال شده است مانند: {{متن قرآن|وَأَوْحَى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ أَنِ اتَّخِذِي مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتًا وَمِنَ الشَّجَرِ وَمِمَّا يَعْرِشُونَ}}<ref>«و پروردگارت به زنبور عسل الهام کرد که بر کوه‌ها و بر درخت و بر داربست‌هایی که (مردم) می‌سازند لانه گزین!» سوره نحل، آیه ۶۸.</ref>.

۳. '''وحی [[شیاطین]] و [[جن]]''': بر [[وسوسه]] و [[القا]] و [[تشویق]] بر [[گناه]] شیاطین بر یکدیگر و [[دوستان]] خود، وحی اطلاق شده است.

{{متن قرآن|إِنَّ الشَّيَاطِينَ لَيُوحُونَ إِلَى أَوْلِيَائِهِمْ}}<ref>«و شیطان‌ها بی‌گمان در یاران خویش می‌دمند» سوره انعام، آیه ۱۲۱.</ref>.

این سخن از [[وحی]] شامل [[حال]] انسان‌های عادی مخصوصاً عرفا می‌شود که [[خاتمیت]] ندارد.

۶. '''[[وحی پیامبران]] ([[وحی تشریعی]])''': ششمین مورد استعمال وحی، وحی پیامبران است که متداول‌ترین [[وحی در قرآن]] است که در آن [[پیامبران]] - بر اساس رهیافت‌های پیشین - از خداوند [[پیام]] و آئینی را دریافت می‌کنند.

اولین صورت وحی از طریق [[القا]] و افکندن معنا و پیامی در [[قلب]] [[انسان]] [[وارسته]] است که این قسم از [[وحی]] در [[آیه]] ذیل در زیر مجموعه تکلیم [[الهی]] گنجانیده شده است.

[[آیه شریفه]] فوق نخست ارتباط [[خداوند]] با انسان را از طریق «تکلیم» و [[کلام]] ذکر می‌کند. روشن است که [[کلام الهی]] مغایر با کلام انسان خواهد بود،؛ چراکه کلام بشری از مجاری خاص و مادی خارج و [[تولید]] می‌شود، اما مقصود از کلام و تکلیم الهی انتقال معنی، [[پیام]] و حقیقتی از [[مقام قدسی]] الهی به انسان است. خود آیه شریفه جزئیات تکلیم الهی و در [[حقیقت وحی]] را شرح داده و آن را در سه صورت ذیل بیان فرموده است که اولین صورت آن از طریق [[الهام]] و افکندن پیام و حقیقتی از سوی خداوند در [[قلب]] و [[دل انسان]] یا [[پیامبر]] انجام می‌گیرد.

چگونگی و جزئیات آن روشن نیست، ظاهر آن این است که در این وحی فرشته‌ای در بین نیست، بلکه خداوند پیامی را مفاجاةً و دفعتاً به قلب انسان وارسته می‌اندازد.

در [[روایت]] از این [[وحی]] به {{متن حدیث|قذف في القلب}} تعبیر شده است که همان افکندن پیامی در [[قلب]] است که حاکی از سرعت و خفاء است.

بر حسب [[روایات]]، اولین [[وحی الهامی]] بر حامل نخستین [[وحی الهی]] یعنی فرشته‌ای که مافوق [[جبرئیل]] و [[اسرافیل]] است، نازل شده است. [[پیامبر]]{{صل}} - بر حسب نقل - از جبرئیل پرسید که وحی را از کجا اخذ می‌کنی؟<ref>{{متن حدیث|مِنْ أَيْنَ تَأْخُذُ الْوَحْيَ‌؟ فَقَالَ آخُذُهُ مِنْ إِسْرَافِيلَ فَقَالَ وَ مِنْ أَيْنَ يَأْخُذُهُ إِسْرَافِيلُ؟ قَالَ يَأْخُذُهُ مِنْ مَلَكٍ فَوْقَهُ مِنَ الرُّوحَانِيِّينَ قَالَ وَ مِنْ أَيْنَ يَأْخُذُ ذَلِكَ الْمَلَكُ}}. (بحار، ج۱۸، ص٢۵٧؛ نورالثقلین، ج۴، ص۵٨٨)</ref>.

وی مصدر وحی را اسرافیل و او نیز از یک [[ملک]] مافوق معرفی کرد. پیامبر از مصدر آخرین وحی آن [[فرشته]] مافوق سؤال کرد. جبرئیل در پاسخ فرمود:

[[امام باقر]]{{ع}} با تقسیم [[پیامبران]] به پنج گروه، گروه چهارم را پیامبرانی معرفی می‌کند که وحی آنان افکندن پیامی در قلب است:

در این موضوع روایات متعددی وارد شده است که مجال اشاره نیست<ref>بحار، ج۲۶، از ص۵۳ تا ۹۰.</ref>.

شایان ذکر است که دو [[امام همام]] شنیدن صدای [[فرشته]] [[الهی]] را دومین [[منبع علم]] [[غیب]] ذکر کرده‌اند که در صفحات [[آینده]] اشاره خواهد شد.

این سنخ از [[وحی]]، مرحله آغازین وحی و از دو قسم دیگر از جهت رتبه [[پایین‌تر]] خواهد بود. این قسم از وحی بنابر این تفسیر، از [[حقیقت وحی]] [[کلامی]] و تکلیم الهی خارج و اطلاق [[کلام]] بر آن مجازی خواهد شد و استثناء در [[آیه]] فوق نیز استثناء منقطع خواهد بود.<ref>[[محمد حسن قدردان قراملکی|قدردان قراملکی، محمد حسن]]، [[آیین خاتم (کتاب)|آیین خاتم]]، ص۱۵۷.</ref>.

ایشان تکلم و تکلیم الهی را مطلق انتقال [[حقیقت]] و [[پیام]] به مخاطب ذکر می‌کند که نحوه آن در [[عوالم]] فرق می‌کند. انتقال پیام در [[عالم ماده]] بیشتر با الفاظ و امواج است، اما در [[عالم مثال]] و [[عقل]] متناسب با آن خواهد بود<ref>المیزان، ج۲، ص۳۳۱. خطبه ۱۸۶ نهج البلاغه نیز مؤید تعمیم کلام الهی به غیر لفظ می‌باشد که حضرت فرمود: {{متن حدیث|يَقُولُ [تَعَالَی] لِمَنْ أَرَادَ كَوْنَهُ: كُنْ فَيَكُونُ لَا بِصَوْتٍ يَقْرَعُ وَ لَا بِنِدَاءٍ يُسْمَعُ وَ إِنَّمَا كَلَامُهُ سُبْحَانَهُ فِعْلٌ مِنْهُ أَنْشَأَهُ وَ مَثَّلَهُ}}؛ و نیز ر.ک: اسفار، ج۷، ص۴.</ref>. و اگر در این قسم از [[وحی]] - فرضاً - تکلم لفظی و صوتی هم نباشد، استثناء، استثناء منقطع نخواهد بود؛ لذا مراد از {{متن قرآن|إِلَّا وَحْيًا}} [[کلام]] خفی [[الهی]] و بدون واسطه بر [[پیامبر]] است و این کلام در عالم مادی کلام صوتی و در عالم [[عقل]]، [[عقلی]] خواهد بود.

بنا بر نظریه [[علامه]] این سنخ از وحی، وحی متکامل و عالی خواهد بود که اختصاص بر بعضی از [[پیامبران]] و در رأس آنها [[حضرت محمد]]{{صل}} خواهد داشت. اما وحی از طریق واسطه مانند [[خواب]] را علامه از زیر مجموعه قسم دوم یعنی وحی با [[حجاب]] و با واسطه می‌داند.

نکته قابل [[تأمل]] در نظریه علامه این که ایشان «وحیاً» را به وحی مستقیم اختصاص داد و [[وحی الهامی]] را از آن خارج کرد؛ اگر وحی الهامی از سنخ وحی [[قلبی]] الهی باشد که خداوند ناگهان بر [[دل]] بعضی می‌افکند، این قسم از وحی و [[الهام]] بدون واسطه است و باید داخل قسم اول باشد. مگر این که گفته شود این قسم از [[وحی]] نیز توسط [[فرشتگان]] و [[عقول]] مانند [[عقل فعال]] انجام می‌گیرد که داخل دو قسم دیگر می‌شود.<ref>[[محمد حسن قدردان قراملکی|قدردان قراملکی، محمد حسن]]، [[آیین خاتم (کتاب)|آیین خاتم]]، ص ۱۵۹.</ref>.

===[[وحی]] گفتاری===

دومین قسم از وحی در [[آیه مبارکه]]، وحی‌ای است که طبق تعبیر [[آیه شریفه]]، از پشت [[حجاب]] و پرده است که شخص مخاطب آن را [[حس]] و یا می‌شنود، اما نمی‌تواند رو در رو با آن باشد. مثال بارز آن، تکلم [[خداوند]] با [[حضرت موسی]] بوده است که خداوند خودش با حضرت موسی سخن می‌گفت. البته به این معنا که خودش الفاظ و امواج صوتی را مستقیماً و به اصطلاح [[روز]] زنده [[خلق]] کرده و حضرت موسی را خطاب قرار می‌داد و حضرت نیز صدا را شنیده اما گوینده آن را در نمی‌یافت. صدا از همه جوانب می‌آمد اما بیشتر از یک شیء خاص مانند درخت و [[آتش]] ظاهر می‌شد. در این وحی واسطه‌ای مانند [[فرشته]] در بین نیست، بلکه مخاطب وحی به صورت زنده ندای [[غیبی]] الوهی را شنیده و چه بسا سوال و پاسخی نیز از هر دو ناحیه رد و بدل شود.

'''وحی حضرت موسی''': نخست از وحی حضرت موسی شروع می‌کنیم که به [[پیامبر]] «[[کلیم الله]]» معروف است. داستان وحی آن حضرت در چند جای [[قرآن]] آمده است. در همه این موارد، قرآن از برپایی یک گفتمان بین خداوند و حضرت موسی خبر می‌دهد که از سوی خداوند خطاب لفظی و گفتاری به [[موسی]] می‌رسید و آن حضرت نه تنها آن را می‌شنید، بلکه شروع به [[پرسش]] و گفتگو با خداوند کرد که متقابلاً جواب شنید و از ناحیه خداوند نیز سؤال‌هایی از موسی شد.

{{متن قرآن|فَلَمَّا أَتَاهَا نُودِيَ يَا مُوسَى * إِنِّي أَنَا رَبُّكَ فَاخْلَعْ نَعْلَيْكَ إِنَّكَ بِالْوَادِ الْمُقَدَّسِ طُوًى * وَأَنَا اخْتَرْتُكَ فَاسْتَمِعْ لِمَا يُوحَى * إِنَّنِي أَنَا اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنَا فَاعْبُدْنِي وَأَقِمِ الصَّلَاةَ لِذِكْرِي * إِنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ أَكَادُ أُخْفِيهَا لِتُجْزَى كُلُّ نَفْسٍ بِمَا تَسْعَى * فَلَا يَصُدَّنَّكَ عَنْهَا مَنْ لَا يُؤْمِنُ بِهَا وَاتَّبَعَ هَوَاهُ فَتَرْدَى * وَمَا تِلْكَ بِيَمِينِكَ يَا مُوسَى * قَالَ هِيَ عَصَايَ أَتَوَكَّأُ عَلَيْهَا وَأَهُشُّ بِهَا عَلَى غَنَمِي وَلِيَ فِيهَا مَآرِبُ أُخْرَى * قَالَ أَلْقِهَا يَا مُوسَى * فَأَلْقَاهَا فَإِذَا هِيَ حَيَّةٌ تَسْعَى * قَالَ خُذْهَا وَلَا تَخَفْ سَنُعِيدُهَا سِيرَتَهَا الْأُولَى * وَاضْمُمْ يَدَكَ إِلَى جَنَاحِكَ تَخْرُجْ بَيْضَاءَ مِنْ غَيْرِ سُوءٍ آيَةً أُخْرَى * لِنُرِيَكَ مِنْ آيَاتِنَا الْكُبْرَى * اذْهَبْ إِلَى فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغَى* قَالَ رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي * وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي * وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي * وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي * كَيْ نُسَبِّحَكَ كَثِيرًا * وَنَذْكُرَكَ كَثِيرًا * إِنَّكَ كُنْتَ بِنَا بَصِيرًا * قَالَ قَدْ أُوتِيتَ سُؤْلَكَ يَا مُوسَى}}<ref>«و چون به آن رسید ندا داده شد: ای موسی! * بی‌گمان این منم پروردگار تو، پای‌پوش‌های خویش را درآور که تو در سرزمین مقدس «طوی» یی * و من تو را برگزیده‌ام پس به آنچه وحی می‌شود گوش فرا ده * بی‌گمان این منم خداوند که هیچ خدایی جز من نیست، مرا بپرست و نماز را برای یادکرد من بپا دار * که رستخیز آمدنی است؛ برآنم که آن را پنهان دارم تا هر کس بدانچه می‌کوشد پاداش داده شود * پس آن کس که بدان ایمان ندارد و از هوای نفس خویش پیروی کرده است نباید تو را از آن باز دارد که نابود می‌شوی * و آن چیست در دست راست تو، ای موسی؟ * گفت: چوبه‌دست من است که بر آن تکیه می‌کنم و با آن برای گوسفندانم برگ می‌ریزم و مرا بدان نیازهایی دیگر است * فرمود: آن را بیفکن، ای موسی! * و آن را افکند؛ ناگهان، آن (چوبه‌دست) ماری شد که می‌شتافت * فرمود: آن را بگیر و مترس! ما آن را به روال نخست آن، باز می‌گردانیم * و دست خویش (از گریبان به) زیر بازو بر تا بی‌هیچ بیماری درخشان برآید به نشانه ای دیگر * تا به تو برخی از نشانه‌های بزرگ خویش را نشان دهیم * به سوی فرعون روان شو که او سرکشی کرده است * (موسی) گفت: پروردگارا! سینه‌ام را گشایش بخش * و کارم را برای من آسان کن * و گرهی از زبانم بگشای * تا سخنم را دریابند *‌و از خانواده‌ام دستیاری برایم بگمار * هارون برادرم را * پشتم را به او استوار دار * و او را در کارم شریک ساز * تا تو را بسیار به پاکی بستاییم * و بسیار تو را به یاد آوریم * که بی‌گمان تو، به (کار) ما بینایی * فرمود: ای موسی! خواسته‌ات برآورده شد» سوره طه، آیه ۱۱-۳۶.</ref>.

[[آیات]] فوق حکایت صریح از نحوه [[وحی]] [[موسی]] بیان می‌دارد. در این آیات واژه (قال) پنج مرتبه و واژگان «نودی» و «فاستمع» یک بار از رد و بدل شدن [[کلام]] و سخن در این وحی به صورت یک گفتگویی چندین گزاره‌ای و دقیقه‌ای خبر می‌دهند.

محتوای ندا و [[پیام]] [[غیبی]] نیز آیات بعدی است. تکرار [[خداوند]] مبنی بر [[استماع]] ندای غیبی، حکایت دیگری از سنخ وحی می‌کند و همین [[طور]] سؤال و پاسخ‌های متعدد که با واژگان «قال» آمده است همگی بر فعل گفتاری بودن وحی موسی دلالت می‌کند. در جاهای دیگر [[قرآن]] که [[وحی]] [[موسی]] را حکایت می‌کند برای بیان داستان وحی، از واژه «نداء» استفاده شده است. مانند:

[[آیات]] فوق [[بی‌نیاز]] از توضیح است، اما نکته دیگر این که در بعضی آیات وحی [[حضرت موسی]] نه با واژه «نداء» بلکه به صورت {{متن قرآن|أَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى}} آمده است. آیات ندا [[مفسر]] آیات فوق می‌شوند.

'''وحی [[حضرت مریم]]''': مورد دوم وحی، وحی بر حضرت مریم است. آن حضرت هنگام [[تولد حضرت عیسی]] پریشان خاطر بود و آرزوی حذف نام خود را از صفحه وجود می‌کرد. برای [[تسلی]] خاطر حضرت مریم ندای [[غیبی]] - بنا به دیدگاهی که منادی را [[فرشته]] و نه [[عیسی]] می‌داند - آمد و او را تسلی داده و از جوشش یک چشمه در زیر پای [[مریم]] خبر داد.

«گاهی وحی بر من فرود می‌آید مثل صدای آهن زنگ، این حالت برای من بسیار شدید و دهشت‌زاست به گونه‌ای که عرق پیشانی به صورت مداوم مانند آب می‌ریزد، من آن چه را [[فرشته وحی]] گوید را [[حفظ]] می‌کردم». آن حضرت نیز در پاسخ [[عبدالله بن عمر]] از [[حس]] [[وحی]] فرمود:

[[امام باقر]]{{ع}} [[پیامبران]] را به پنج گروه تقسیم می‌کند که گروهی از آنان در [[بیداری]] صدای وحی را می‌شنوند: {{متن حدیث|الْأَنْبِيَاءُ عَلَى خَمْسَةِ أَنْوَاعٍ مِنْهُمْ مَنْ يَسْمَعُ الصَّوْتَ مِثْلَ صَوْتِ السِّلْسِلَةِ فَيَعْلَمُ مَا عُنِيَ بِهِ}}<ref>بحار، ج۱۱، ص۵۳.</ref>.<ref>[[محمد حسن قدردان قراملکی|قدردان قراملکی، محمد حسن]]، [[آیین خاتم (کتاب)|آیین خاتم]]، ص ۱۶۱.</ref>.

[[راهبرد]] پیشین تنها به سنخ گفتاری بودن وحی تأکید می‌کرد که هاتف غیبی پیامبر را خطاب قرار داده و [[مأموریت]] [[نبوت]] را به وی می‌سپارد. اما طریق دیگر وحی، [[تمثل]] فرشته وی به صورت بشری است، در این طریق مخاطب وحی فرشته وحی را مشاهده کرده و [[پیام]] وحی را از او و نه از هاتف غیبی، دریافت می‌کند.

[[وحی]] [[پیامبر اسلام]] نیز گاهی از طریق [[جبرئیل]] می‌شد، چنان که خود حضرت می‌فرماید:

در این [[حدیث پیامبر]]{{صل}} ضمن توصیف گفتار جبرئیل به مکالمه دو [[طرفه]] {{متن حدیث|فَيُكَلِّمُنِي}} خاطر نشان می‌سازد که من آن چه او می‌گفت را [[حفظ]] می‌کردم.

[[امام باقر]]{{ع}} نیز یکی از اقسام پنج‌گانه [[نبوت]] را [[مشاهده]] [[فرشته]] در خارج ذکر می‌کند: {{متن حدیث|الْأَنْبِيَاءُ عَلَى خَمْسَةِ أَنْوَاعٍ... وَ مِنْهُمْ مَنْ يُعَايِنُ‌}}<ref>بحار، ج۱۱، ص۵۳.</ref>.<ref>[[محمد حسن قدردان قراملکی|قدردان قراملکی، محمد حسن]]، [[آیین خاتم (کتاب)|آیین خاتم]]، ص ۱۶۵.</ref>.

[[خواب]] و [[رؤیای صادق]] در [[احادیث]] یک هفتادم نبوت توصیف شده است<ref>{{متن حدیث|إِنَّ الرُّؤْيَا الصَّادِقَةَ جُزْءٌ مِنْ سَبْعِينَ جُزْءً مِنَ النُّبُوَّةِ}}؛ (بحار، ج١۴، ص۶٣۵).</ref>. بعضی وحی‌ها از طریق خواب به [[پیامبر]] [[ابلاغ]] می‌شود. در این وحی، از طریق شنیدن گفتار هاتف [[غیبی]] یا شنیدن توأم با مشاهده تمثال فرشته بر پیامبر وحی می‌شود. باز این قسم از وحی داخل وحی گفتاری است.

این قسم از وحی در شروع نبوت اتفاق می‌افتد یا بر پیامبرانی واقع می‌شود که از مراتب پایین نبوت برخوردارند که در لسان [[روایات]] از چنین [[پیغمبری]] به «[[نبی]]» تعبیر می‌شود، در مقابل «[[رسول]]» که وحی آن از طریق مشاهده فرشته در [[بیداری]] است. [[زراره]] از امام باقر{{ع}} درباره تفاوت رسول و نبی سؤال کرد و حضرت فرمود:

در پاسخ سؤال فوق باید به این نکته اشاره کرد که وجود جبرئیل وجود بسیط و [[عقلی]] است؛ لذا مشاهده و مکالمه [[نبی]] با وی نخست در عالم [[عقل]] اتفاق می‌افتد، سپس وجود عقلی جبرئیل به [[عالم مثال]] و وجود مثالی تنزل پیدا می‌کند و به اصطلاح متمثل می‌شود. پیغمبر می‌تواند صورت مثالی وی را مشاهده و صدای او را متناسب با عالم مثال استماع کند. روشن است این مشاهده در عالم عقل یا مثال اختصاص به انسان‌هایی خواهد داشت که [[نفوس]] خود را جلا داده و [[قادر]] به اتصال با عالم [[عقول]] و مثال هستند و در صورت عدم [[استعداد]] نفس برای این ارتباط و اتصال از مشاهده صورت جبرئیل و صدای وی [[محروم]] خواهند شد. دلیل بر امکان مشاهده صورت عقلی یا مثالی جبرئیل و شنیدن صدای وی، وقوع آن بر [[حضرت علی]]{{ع}} است. آن حضرت مطابق [[روایات]] معروف صدای جبرئیل را می‌شنید و همچنین برحسب بعضی روایات نیز می‌توانست صورت جبرئیل را مشاهده کند. چنان که پیامبر اسلام{{صل}} در این باره به حضرت علی{{ع}} فرمود:

دلیل ملموس‌تر برای امکان [[مشاهده]] صورت مثالی و شنیدن صدای وی برای شخص خاص و عدم تحقق آن بر [[انسان]] دیگر، [[خواب]] است که در خواب انسان با چندین شخص سخن می‌گوید و صورت آنها را می‌بیند، اما کسی که کنارش نشسته، اصلاً توجهی به این نکته ندارد.

بنابراین برای توجیه عدم مشاهده [[جبرئیل]] و نشنیدن صدای وی برای دیگران لازم نیست که به مشاهده جبرئیل در [[قوه مخیله]] [[پیغمبر]] متمسک شویم، چنان که [[فلاسفه]] مانند [[صدرا]] مرتکب شدند که عبارتش گذشت.

#در قرآن به وجود عالمی پیش از [[عالم طبیعت]] تأکید شده و عالم طبیعت و حوادث آن صورت متنزل آن توصیف شده است.

#در قرآن به وجود پیشینه قرآن در نشأه ماقبل [[دنیا]] تصریح شده است.

#در قرآن به [[دریافت وحی]] از طریق ارتقای نفس [[نبوی]] اشاره نشده است، اما در [[روایت]] [[روح]] نبوی به عنوان [[اولین پیامبر]] و هستی ممکن توصیف شده است.

#صورت سوم [[وحی]] از طریق محاوره و مکالمه زنده از سوی [[خداوند]] و [[پیامبر]] است که در این وحی به جای [[نزول]] [[فرشته]]، خداوند با [[خلق]] الفاظ و گفتار و ظهور آن در مظهری مانند درخت و [[آتش]] با پیامبر خویش [[گفتگو]] کرده و وحی را مستقیماً [[ابلاغ]] می‌کند که مصداق بارز آن [[حضرت موسی]] بود.

# وحی شماره دو و سه ([[فرشتگان]] و محاوره‌ای) از سنخ وحی فعل گفتاری و گزاره‌ای خواهد بود که [[متکلمان]] بر آن [[اصرار]] داشتند. اما وحی قسم اول (الهامی) و قسم آخر (حذف واسطه و تجلی الوهی) متفاوت با سنخ گفتاری است. به نظر نگارنده [[وحی الهامی]] از سنخ خلق ابداعات خواهد بود که خداوند معنا و پیامی را در نفس نبوی بالفور خلق و حک می‌کند. شبیه آن [[حدس]] [[ذهن]] [[انسان]] است که گاهی معنایی را که مدت‌ها روی آن [[تأمل]] کرده نمی‌توانسته آن را بیابد، ناگهان به حل آن پی می‌برد.<ref>[[محمد حسن قدردان قراملکی|قدردان قراملکی، محمد حسن]]، [[آیین خاتم (کتاب)|آیین خاتم]]، ص ۱۶۶.</ref>.