تواضع در قرآن: تفاوت میان نسخه‌ها

در [[آیات]] این محورها پیرامون صفت [[اخلاقی]] [[تواضع]] و پیامبر از سوی [[خداوند]] مطرح گردیده است:

# سفارش خداوند به پیامبر برای فروتنی -[[تواضع]] - در برابر [[مؤمنان]] و ابراز مهر و [[محبت]] به آنان و آغاز هر رابطه با [[سلام]] نمودن بر آنان: {{متن قرآن|وَاخْفِضْ جَنَاحَكَ لِمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ}}<ref>«و با مؤمنانی که از تو پیروی می‌کنند افتادگی کن» سوره شعراء، آیه ۲۱۵.</ref>... {{متن قرآن|فَقُلْ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ}}<ref>«و چون مؤمنان به آیات ما، نزد تو آیند بگو: درود بر شما! پروردگارتان بخشایش را بر خویش مقرّر داشته است: چنانچه هر یک از شما از سر نادانی کار بدی انجام دهد، آنگاه از پس آن توبه کند و به راه آید، چنین است که خداوند آمرزنده‌ای بخشاینده است» سوره انعام، آیه ۵۴.</ref>

# توصیه [[خداوند]] به [[مسلمین]] به [[رعایت ادب]] حضور و [[تواضع]] در لحن گفتار و [[کردار]] در مقابل محمد{{صل}} {{متن قرآن|لَا تَرْفَعُوا أَصْوَاتَكُمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِيِّ}}<ref>«ای مؤمنان! صدایتان را از صدای پیامبر فراتر نبرید و در گفتار با او بلند سخن مگویید چنان که با یکدیگر بلند سخن می‌گویید؛ مبادا کردارهایتان بی‌آنکه خود دریابید تباه گردد» سوره حجرات، آیه ۲.</ref><ref>[[محمد جعفر سعیدیان‌فر|سعیدیان‌فر]] و [[سید محمد علی ایازی|ایازی]]، [[فرهنگ‌نامه پیامبر در قرآن کریم ج۱ (کتاب)|فرهنگ‌نامه پیامبر در قرآن کریم]]، ج۱، ص۳۴۲.</ref>.

تواضع مصدر باب تفاعل از ریشه «و ـ ض ـ ع» است. وضع به معنای نهادن و پایین آوردن چیزی است<ref>مقاییس اللغه، ج ۶، ص۱۱۷؛ لسان العرب، ج ۱۵، ص۳۲۵، «وضع».</ref>. [[تواضع]] در لغت به معنای فرونهادن خویش، تذلّل، فروتنی و [[شکسته نفسی]]<ref>لغت نامه، ج ۴، ص۶۲۱۱، «تواضع»؛ لسان العرب، ج ۱۵، ص۳۲۷، «وضع».</ref> و در اصطلاح [[علم اخلاق]]، از [[فضایل]] [[ارزشمند]] [[اخلاقی]] و به این معناست که [[انسان]] دارای [[ملکه]] شکسته نفسی باشد، به گونه ای که برای خود مزیتی بر دیگران نبیند و با کردار و گفتار خویش دیگران را بزرگ شمرده، به آنان [[احترام]] بگذارد<ref>جامع السعادات، ج ۱، ص۳۹۳؛ معراج السعاده، ص۲۷۹؛ اخلاق اهل البیت{{عم}}، ص۴۰.</ref>، بنابراین، معنای لغوی تواضع اعم از معنای اصطلاحی آن بوده و تواضع در برابر [[خدا]] را نیز شامل می‌‌شود، چنان که واژه تواضع در برخی [[روایات]]<ref>مشکاة الانوار، ص۳۹۷؛ بحارالانوار، ج ۱۳، ص۳۳۸.</ref> و عبارات [[مفسران]]<ref>جامع البیان، ج ۱۶، ص۲۲۳؛ الکشاف، ج ۱، ص۶۴۹؛ مجمع البیان، ج ۶، ص۶۸۸.</ref> و [[اخلاق]] پژوهان<ref>احیاء العلوم، ج ۳، ص۹۵؛ المدخل، ج ۱، ص۲۴، ۲۳۶؛ آداب الصلاة، ص۸۰، ص۱۱۴.</ref> به همین معنا به کار رفته است. در این مقاله، معنای اصطلاحی مورد نظر است و از «[[تواضع]] برای [[خدا]]» در مقاله [[خشوع]] بحث می‌‌شود.

[[اخلاق]] پژوهان پس از تعریف تواضع، به تعیین دقیق‌تر مرزهای آن پرداخته و برای تواضع دو طرف افراط و تفریط ذکر کرده‌اند که هر دو از [[رذایل اخلاقی]] به شمار می‌‌آیند؛ زیرا [[افراط]] در تواضع، مانند تواضع برای [[متکبّران]]، موجب [[پستی]] و [[ذلّت]] است و [[تفریط]] در آن باعث [[تکبر]] و [[غرور]] و [[خودبینی]] است<ref>الذریعه، ص۲۹۹؛ جامع السعادات، ج ۱، ص۳۹۷ - ۳۹۸؛ اخلاق اهل البیت{{عم}}، ۴۰ - ۴۱.</ref>؛ همچنین از آنجا که تشخیص تواضع معمولاً دشوار است و ممکن است شخصی خود را صاحب [[ملکه]] تواضع بپندارد در حالی که واقعاً [[متواضع]] نیست، برخی اخلاق پژوهان نشانه‌هایی برای تواضع برشمرده‌اند؛ مانند اینکه اموری چون مقدم شدن امثال وی بر او در مجالس، [[راه رفتن]] پشت سر دیگران، [[پیشی گرفتن]] بر دیگران در [[سلام]] و [[اجابت]] [[فقیر]] [[بینوایی]] که وی را به مهمانی [[دعوت]] کرده، بر او دشوار نباشد<ref>احیاء العلوم، ج ۱۱، ص۵۷ - ۵۸؛ جامع السعادات، ج ۱، ص۳۸۹ - ۳۹۶؛ گناهان کبیره، ج ۱، ص۱۵۵.</ref>. در [[قرآن کریم]] واژه تواضع به کار نرفته است؛ ولی موضوع تواضع را از واژه‌هایی مانند «[[هون]]»<ref>{{متن قرآن|وَعِبَادُ الرَّحْمَنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنًا وَإِذَا خَاطَبَهُمُ الْجَاهِلُونَ قَالُوا سَلَامًا}} «و بندگان (خداوند) بخشنده آنانند که بر زمین فروتنانه گام برمی‌دارند و هرگاه نادانان با آنان سخن سر کنند پاسخی نرم گویند» سوره فرقان، آیه ۶۳.</ref> و تعبیراتی مانند «[[خفض]] جَناح»<ref>{{متن قرآن|وَٱخْفِضْ جَنَاحَكَ لِمَنِ ٱتَّبَعَكَ مِنَ ٱلْمُؤْمِنِينَ}} «و با مؤمنانی که از تو پیروی می‌کنند افتادگی کن» سوره شعراء، آیه ۲۱۵.</ref> می‌‌توان استفاده کرد؛ همچنین در آیاتی پرشمار، مانند [[آیه]] ۳۷ [[اسراء]]<ref>{{متن قرآن|وَلَا تَمْشِ فِى ٱلْأَرْضِ مَرَحًا إِنَّكَ لَن تَخْرِقَ ٱلْأَرْضَ وَلَن تَبْلُغَ ٱلْجِبَالَ طُولًا}} «و بر زمین، خرامان گام برمدار که هرگز نه زمین را می‌توانی شکافت و نه به بلندای کوه‌ها می‌توانی رسید» سوره اسراء، آیه ۳۷.</ref>، ۱۴ [[مریم]]<ref>{{متن قرآن|وَبَرًّۢا بِوَٰلِدَيْهِ وَلَمْ يَكُن جَبَّارًا عَصِيًّۭا}} «و با پدر و مادرش نکوکار بود و گردنکشی سرکش نبود» سوره مریم، آیه ۱۴.</ref> و ۱۸ لقمان<ref>{{متن قرآن|وَلَا تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنَّاسِ وَلَا تَمْشِ فِى ٱلْأَرْضِ مَرَحًا إِنَّ ٱللَّهَ لَا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتَالٍۢ فَخُورٍۢ}} «و روی خود را از [[مردم]] مگردان و بر [[زمین]] خرامان گام برمدار که [[خداوند]] هیچ خود پسند خویشتن‌ستایی را [[دوست]] نمی‌دارد» [[سوره لقمان]]، [[آیه]] ۱۸.</ref>، [[تکبر]] [[نکوهش]] شده که [[لزوم]] [[تواضع]] از آن برداشت می‌‌شود<ref>الکشاف، ج ۳، ص۴۹۷؛ تفسیر قرطبی، ج ۱۱، ص۶۰؛ مجمع البیان، ج ۶، ص۶۴۱.</ref>.<ref>[[احمد جمالی|جمالی، احمد]]، [[تواضع - جمالی (مقاله)|مقاله «تواضع»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۹ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۹، ص۴۴۵.</ref>