تواضع: تفاوت میان نسخه‌ها

تواضع (نمایش مبدأ)

نسخهٔ ‏۱۸ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۳:۳۸

۱۱٬۸۳۰ بایت اضافه‌شده ، ‏۱۸ مهٔ ۲۰۲۵

بدون خلاصۀ ویرایش

دیداریویکی‌متن

Bahmani

مدیران

۱۲۹٬۵۶۲

ویرایش

@@ خط ۱: / خط ۱: @@
 {{مدخل مرتبط| موضوع مرتبط = | عنوان مدخل  = | مداخل مرتبط = [[تواضع در قرآن]] - [[تواضع در حدیث]] - [[تواضع در اخلاق اسلامی]] - [[تواضع در معارف و سیره نبوی]] - [[تواضع در معارف و سیره علوی]] - [[تواضع در معارف دعا و زیارات]] - [[تواضع در معارف و سیره سجادی]] - [[تواضع در فقه سیاسی]] - [[تواضع در جامعه‌شناسی اسلامی]] - [[تواضع در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی]] - [[تواضع در سبک زندگی اسلامی]]| پرسش مرتبط  = }}
 == مقدمه ==
 تواضع، واژه‌ای [[عربی]] از ماده "وضع یضع"، در لسان اهل لغت در معنای "تذلل و [[فروتنی]]" به کار رفته است<ref>ابن منظور، لسان العرب، ج ۸، ص ۳۹۷.</ref>. این صفت [[پسندیده]] و [[خوی]] ستوده شده، از ویژگی‌های [[انسان]] [[صاحب اخلاق نیک]] است و هرچه شخص در درگاه [[خداوند]] ذلیل‌تر باشد، تواضعش در برابر [[رسول]] خلق نیز بیشتر خواهد بود<ref>[[سید علی اکبر حسینی ایمنی|حسینی ایمنی، سید علی اکبر]]، [[فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم (کتاب)|فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم]]، ص ۳۱۶.</ref>.
@@ خط ۵۰: / خط ۵۱: @@
 [[تکبر]]، در مقابل تواضع است. [[انسان]] [[متکبر]] در برقرار کردن [[روابط اجتماعی]] خود بسیار [[ضعیف]] است؛ زیرا چنین شخصی همواره از دیگران می‌خواهد تا در برابرش [[کرنش]] کنند و او را مورد [[ستایش]] و [[احترام]] قرار دهند. از سوی دیگر، او برای [[اثبات]] بزرگی‌اش، به دیگران [[بی‌اعتنایی]] و [[بی‌احترامی]] می‌کند که این امر موجب می‌شود تا [[مردم]] او را تنها بگذارند. افراد متکبر، چنان که در [[آموزه‌های دینی]] آمده است، [[رفیق]] و [[دوست]] ندارند. [[حضرت علی]]{{ع}} می‌فرماید: {{متن حدیث|لَيْسَ لِمُتَكَبِّرٍ صَدِيقٌ}}<ref>میزان الحکمه، ح۱۷۲۸۷.</ref>. بیایید از [[شیطان]] درس [[عبرت]] بگیریم که چون خود را از دیگران [[برتر]] دانست و تکبر ورزید، مورد [[لعنت]] [[خداوند]] قرار گرفت و برای همیشه تنها شد و همه با گفتن «لا حول» او را از جمع خود می‌دانند.<ref>[[محمد جواد برهانی|برهانی، محمد جواد]]، [[سیره اجتماعی پیامبر اعظم - برهانی (کتاب)| سیره اجتماعی پیامبر اعظم]]، ص 51-54.</ref>
+== معناشناسی ==
+[[تواضع]] از ریشه «وضع» برابر «رفع»<ref>ابن‌منظور، لسان العرب، ۸/۳۹۶.</ref> و به معنای [[ادراک]] کوچکی و اظهار آن است<ref>فراهیدی، کتاب العین، ۲/۱۹۶؛ ابن‌منظور، لسان العرب، ۸/۳۹۷.</ref>. ضد آن نیز [[کبر]] و [[تکبر]] است که برتر دانستن خود از دیگران و اظهار آن است. در اصطلاح [[علم اخلاق]]، [[خضوع]] و [[تذلل]] در برابر [[خداوند]]<ref>مدنی، ریاض السالکین، ۴/۱۶۸.</ref> و نوعی [[شکسته نفسی]] است که مانع می‌شود [[انسان]] خود را از دیگران که در جاه و [[مال]] از او کمترند، بالاتر ببیند<ref>نراقی، جامع السعادات، ۱/۳۹۴.</ref>.
+در اصطلاح [[عرفان]]، تواضع به معنای [[فروتنی]] در برابر هیبت [[حق]]،<ref>انصاری، منازل السائرین، ۷۷.</ref> [[عبودیت]] در برابر او و [[انصاف]] در برابر [[خلق]]<ref>کاشانی، عزالدین، مصباح الهدایة، ۳۵۱.</ref> است<ref>[[محمد جواد مجتهدزاده|مجتهدزاده، محمد جواد]]، [[تواضع - مجتهدزاده (مقاله)|مقاله «تواضع»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۳ (کتاب)|دانشنامه امام خمینی ج۳]]، ص۵۴۶ ـ ۵۵۱.</ref>.
+== پیشینه ==
+تواضع و [[فروتنی]] در برابر شخص عظیم و بزرگ، از صفات [[فطری]] [[انسان]] است؛ از این‌رو انسان از آغاز در برابر [[پروردگار]] و [[معبود]] خود [[احساس]] [[تواضع]] داشته است. این [[گرایش فطری]] و درونی در [[ادیان]] غیر [[الهی]] در قالب [[پرستش]] معبودهای ساختگی ظهور یافت<ref>طباطبایی، المیزان، ۷/۱۶۸–۱۶۹.</ref>، امّا در [[ادیان آسمانی]]، این امر در مسیر تواضع و پرستش در برابر معبودی یگانه قرار گرفت<ref>سوره اعراف، آیه ۲۰۶.</ref>.
+در [[اسلام]] به این صفت توجه شده است و [[خداوند]] در [[قرآن]]، پیامبرش را به تواضع در برابر [[مؤمنان]] [[فرمان]] داده است<ref>سوره حجر، آیه ۸۸؛ سوره شعراء، آیه ۲۱۵؛ </ref>، در مقابل، [[تکبر]] را که از [[صفات رذیله]] است، نکوهش کرده است<ref>سوره غافر، آیه ۳۵ و ۶۰؛ سوره فرقان، آیه ۲۱.</ref>. در منابع روایی نیز بابی به آن اختصاص یافته<ref>برقی، المحاسن، ۲/۴۰۹؛ کلینی، الکافی، ۲/۱۲۱؛ مجلسی، بحار الانوار، ۷۲/۱۱۷.</ref> و به [[تواضع]] در برابر [[حق]] و [[خلق]] سفارش شده است<ref>کلینی، الکافی، ۲/۱۲۲؛ ورام، تنبیه الخواطر، ۲/۱۲۱.</ref>؛ در [[روایات]]، [[تواضع]]، سبب [[رفعت]] و بزرگی<ref>کلینی، الکافی، ۲/۱۲۱.</ref>، به دست آوردن [[مقامات]] بلند<ref>ورام، تنبیه الخواطر، ۱/۲۰۰.</ref> و [[برترین]] [[شرافت]] و بزرگی<ref>آمدی، تصنیف غرر الحکم، ۲۴۸.</ref> شمرده شده است و متواضعان، از [[صدیقین]] معرفی شده‌اند<ref>نوری، مستدرک الوسائل، ۱۱/۲۹۵.</ref>. [[سیره عملی]] [[انبیای الهی]]{{ع}} به‌ویژه [[پیامبر اسلام]]{{صل}} نیز بر همین گونه بود؛ چنان‌که ایشان مانند [[بندگان]] غذا می‌خورد و بر [[زمین]] می‌نشست.<ref>کلینی، الکافی، ۶/۲۷۰–۲۷۱.</ref> در برابر، [[تکبر]] در روایات، از زشت‌ترین [[اخلاق]] [[انسانی]] و مانع [[سعادت ابدی]] و ورود به [[بهشت]]، دانسته شده است<ref>کلینی، الکافی، ۲/۳۱۰.</ref>.
+علمای اخلاق و [[عرفان]]، تواضع را [[افضل]] مقامات شمرده‌اند<ref>فیض کاشانی، المحجة البیضاء، ۴/۳۲.</ref> و معتقدند [[خداوند]] بندگان را به قدر تواضع‌شان در برابر عظمتش، بالا می‌برد<ref>نراقی، جامع السعادات، ۳/۳۵۳.</ref>. به [[اعتقاد]] آنان تواضع صفتی است که از رعایت [[اعتدال]] میان برتربینی نفس ([[کبر]]) و [[تضییع حق]] نفس و کوچک شمردن آن از مرتبه‌ای که مستحق اوست، حاصل می‌شود<ref>کاشانی، عبدالرزاق، شرح منازل السائرین، ۴۰۳.</ref>.<ref>[[محمد جواد مجتهدزاده|مجتهدزاده، محمد جواد]]، [[تواضع - مجتهدزاده (مقاله)|مقاله «تواضع»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۳ (کتاب)|دانشنامه امام خمینی ج۳]]، ص۵۴۶ – ۵۵۱.</ref>
+== اسباب و زمینه‌ها ==
+در برخی [[روایات]]، [[تواضع]]، نتیجه [[علم]] و [[عقل]] شمرده شده است<ref>آمدی، تصنیف غرر الحکم، ۲۴۸.</ref> و اصل [[تواضع]] در برابر [[خداوند]]، در سخنی منسوب به امام صادق{{ع}} ناشی از [[ادراک]] و [[مشاهده]] جلال، عظمت و هیبت [[حق]] شمرده شده است<ref>مصباح الشریعه، منسوب به امام صادق{{ع}}، ۷۳.</ref>.
+یکی از علمای معاصر «[[شرح صدر]]» را از [[اسباب تواضع]] می‌داند که از معرفت [[حق‌تعالی]] حاصل می‌شود. به [[اعتقاد]] ایشان شرح صدر و [[سعه وجودی انسان]]، ویژگی‌هایی برای نفس ایجاد می‌کند که در نهایت، سبب به دست آمدن تواضع می‌شود. این ویژگی‌ها عبارت‌اند از:
+# [[بی‌اعتنایی]] به [[مواهب الهی]] که به [[انسان]] داده شده است؛ مانند [[مال]]، [[جمال]] و [[مقام]]، تا این امور ظرف وجودی او را پر نکنند؛
+# [[روی‌گردانی]] از یاد غیر حق‌تعالی با ذکر او و [[دل]] خوش نکردن به غیر [[حق]]؛
+# کوچک شمردن هرچه غیر حق و آثار جلال و جمال اوست. در این صورت انسان هرچه [[واردات]] [[قلبی]] پیدا کند، دامنگیر او نمی‌شود. این امور سبب می‌شود در نفس وی تواضع و [[عزت]] ایجاد شود<ref>امام خمینی، حدیث جنود، ۳۳۶–۳۳۷.</ref>.<ref>[[محمد جواد مجتهدزاده|مجتهدزاده، محمد جواد]]، [[تواضع - مجتهدزاده (مقاله)|مقاله «تواضع»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۳ (کتاب)|دانشنامه امام خمینی ج۳]]، ص۵۴۶ – ۵۵۱.</ref>
+== تواضع ممدوح و مذموم ==
+در [[قرآن]] و [[روایات]] به دو قسمِ تواضع مذموم و [[ممدوح]] اشاره شده است. از موارد تواضع ممدوح، تواضع برای خداوند<ref>صدوق، عیون اخبار الرضا{{ع}}، ۱/۲۶۱.</ref>، تواضع در برابر پدر و مادر<ref>اسراء، ۲۳–۲۴.</ref>، تواضع در برابر [[برادر]] [[ایمانی]]<ref>طبرسی، الاحتجاج، ۲/۴۶۰.</ref> و [[تواضع]] [[معلم]] و شاگرد نسبت به یکدیگر<ref>کلینی، الکافی، ۱/۳۶.</ref> است. در مقابل، از تواضع در برابر [[کافران]]<ref>سوره مائده، آیه ۵۴.</ref> [[متکبران]]<ref>ورام، تنبیه الخواطر، ۱/۲۰۱.</ref> و [[اغنیا]]<ref>نهج البلاغه، ترجمه سیدجمال‌الدین دین‌پرور، ح۲۱۹، ۵۵۰.</ref> به تواضع مذموم یاد شده است.
+علمای اخلاق و [[عرفان]] نیز تواضع را در مواردی مذموم می‌دانند؛ چنان‌که تواضع در برابر متکبران<ref>غزالی، احیاء علوم الدین، ۱۱/۱۴.</ref>، [[فاسقان]]<ref>مازندرانی، شرح فروع الکافی، ۸/۳۳۶.</ref> و کافران<ref>کاشانی، عبدالرزاق، شرح منازل السائرین، ۴۰۵.</ref> را جایز ندانسته، [[تکبر]] در برابر توانگران [[متکبر]] را عین تواضع شمرده‌اند<ref>قشیری، رساله قشیریه، ۲۸۳.</ref>. همچنین تواضع در صورتی که از حالت [[اعتدال]] خارج گردد و به [[افراط]] متمایل شود، به [[سستی]] و مهانت تبدیل می‌شود که از صفات مذموم است<ref>مدنی، ریاض السالکین، ۵/۴۸۱.</ref>.<ref>[[محمد جواد مجتهدزاده|مجتهدزاده، محمد جواد]]، [[تواضع - مجتهدزاده (مقاله)|مقاله «تواضع»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۳ (کتاب)|دانشنامه امام خمینی ج۳]]، ص۵۴۶ ـ ۵۵۱.</ref>
+== راه‌های تحصیل ==
+بعضی علمای اخلاق، راه تحصیل [[تواضع]] را توجه به آثار [[تکبر]] و دوری از آن می‌دانند که از دو راه [[علمی]] و عملی امکان‌پذیر است. راه علمی، [[شناخت]] ذلت نفس و [[ضعف]] آن، شناخت عظمت [[رب]] و [[تفکر]] در احوال و سختی‌های روز قیامت و [[عذاب]] [[آخرت]] است و راه عملی، مواظبت بر [[اعمال]] متواضعان، مانند نشستن بر [[زمین]] و غذاخوردن با زیردستان است<ref>فیض کاشانی، المحجة البیضاء، ۶/۲۵۲–۲۵۶؛ نراقی، جامع السعادات، ۱/۳۸۹–۳۹۰.</ref>.<ref>[[محمد جواد مجتهدزاده|مجتهدزاده، محمد جواد]]، [[تواضع - مجتهدزاده (مقاله)|مقاله «تواضع»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۳ (کتاب)|دانشنامه امام خمینی ج۳]]، ص۵۴۶ – ۵۵۱.</ref>
+== آثار تواضع ==
+در بعضی از [[روایات]]، [[تواضع]] در برابر [[بندگان]]، سبب جلب [[محبت]] دیگران<ref>آمدی، تصنیف غرر الحکم، ۲۴۹.</ref> و تواضع در برابر [[خداوند]] سبب افزونی [[نعمت]]<ref>نهج البلاغه، ترجمه سیدجمال‌الدین دین‌پرور، ح۲۱۵، ۵۴۹.</ref> و مزرعه [[خشوع]]، [[خضوع]]، [[خشیت]] و [[حیا]]<ref>مجلسی، بحار الانوار، ۷۲/۱۲۱.</ref>، همچنین رسیدن به مقام صدیقین<ref>نوری، مستدرک الوسائل، ۱۱/۲۹۵.</ref> دانسته شده است<ref>[[محمد جواد مجتهدزاده|مجتهدزاده، محمد جواد]]، [[تواضع - مجتهدزاده (مقاله)|مقاله «تواضع»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۳ (کتاب)|دانشنامه امام خمینی ج۳]]، ص۵۴۶ – ۵۵۱.</ref>.
 == جستارهای وابسته ==
@@ خط ۸۵: / خط ۱۱۷: @@
 {{منابع}}
 # [[پرونده:152259.jpg|22px]] [[سید علی اکبر حسینی ایمنی|حسینی ایمنی، سید علی اکبر]]، [[فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم (کتاب)|'''فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم''']]
+# [[پرونده:IM009800.jpg|22px]] [[محمد جواد مجتهدزاده|مجتهدزاده، محمد جواد]]، [[تواضع - مجتهدزاده (مقاله)|مقاله «تواضع»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۳ (کتاب)|'''دانشنامه امام خمینی ج۳''']]
 {{پایان منابع}}