بدون خلاصۀ ویرایش
بدون خلاصۀ ویرایش |
بدون خلاصۀ ویرایش برچسب: پیوندهای ابهامزدایی |
||
| خط ۷: | خط ۷: | ||
== مقدمه == | == مقدمه == | ||
[[عبادت]] پوستهای است برای حفاظت از [[معنویت]] درونی انسان و از این منظر همه [[عبادات]] جلوه معنویتی هستند که در [[قلب]] [[عابد]] جا دارد و در قالب [[مناسک]] و [[اعمال عبادی]] نمود پیدا میکند. عبادات دو کارکرد اساسی در ساختار معنوی [[اسلامی]] دارند. نخست اینکه در متن [[زندگی مادی]] و تلاش و [[مجاهدت]] [[دنیوی]]، [[دنیا]] و [[زندگی]] این جهانی را به منزله گذرگاه و فرصتی برای جلب [[رضای خدا]] و [[شکوفایی معنوی]] تثبیت میکنند<ref>حضرت آیتالله خامنهای، بیانات، ۳۱/۶/۱۳۷۵.</ref>. در این میان [[نماز]] برجستهترین عبادتی است که «هیچ وسیلهای مستحکمتر و دایمیتر از نماز برای | [[اسلام]] دارای مبانی و اصول جامع [[انسانشناختی]]، [[جهانشناختی]] و [[جامعهشناختی]] و... است. از این رو، به همه قلمروها و زوایای مادی، [[معنوی]]، فردی، [[خانوادگی]]، [[اجتماعی]]، [[عبادی]]، [[سیاسی]]، [[فرهنگی]]، اجتماعی و [[اقتصادی]] انسان توجه کرده است. در این راستا، مبانی مسأله [[عبادت]] را در قالب و ساختار [[وحی]] و اصول ارزشی [[الهی]] و [[عقلی]] معرفی کرده و هیچ نیازی را فروگذار نکرده است. نکته مهم این است که در این [[نظام]]، همه اجزاء و قلمروها به هم مرتبطاند؛ طوری که نه تنها نظام عبادی در پیوستگی و تنیدگی با دیگر نظامهای [[اسلامی]] است؛ بلکه جهت و سمت و سوی غایت دیگر [[نظامها]] را تعیین و تبیین میکند. از این رو، نظام عبادی دیگر نظامها را به شدت تحت تأثیر خود قرار داده است. بدون تردید، فرض گسستگی و انفصال نظامهای دیگر از نظام عبادی به شکلگیری [[جریانهای انحرافی]] از جمله عرفانهای کاذب و نوظهور، خرافهگرایی، [[رهبانیت]]، [[سکولاریسم]]، [[فمینیسم]] و... منجر خواهد شد. | ||
بدین ترتیب، این نظام از یک سو در معناداری و ارائه صبغه [[دینی]] بر دیگر نظامها نقش دارد و از سوی دیگر، اهداف و راهبردها را نشان میدهد؛ از سوی سوم، ضمن نقد و به چالش کشیدن نظامهای رقیب، [[قدرت]] ظهور و بروز و [[مدیریت]] جهان را متناسب با نیازها و مدلهای نو، به منصه ظهور میرسانده و طرحی نو در نگرش به عالم و [[آدم]] میاندازد<ref>[[ابوالحسن غفاری|غفاری، ابوالحسن]]، [[نظام عبادی اسلام - غفاری (مقاله)|مقاله «نظام عبادی اسلام»]]، [[منظومه فکری آیتالله العظمی خامنهای ج۱ (کتاب)|منظومه فکری آیتالله العظمی خامنهای ج۱]]، ص ۴۹۸.</ref>. | |||
== معناشناسی == | |||
[[نظام]] یا [[سیستم]] تعاریف گوناگونی دارد. در یک تعریف جامع که قابل انطباق با همه [[نظامها]] باشد، میتوان گفت: نظامها به مجموعهای از اجزای به هم وابسته گفته میشود که در راه نیل به اهداف معین با همدیگر هماهنگی دارند<ref>چرچمن، چارلزوست، نظریه سیستمها، ترجمه رشید اصلانی، ص۲۶.</ref>. | |||
[[اسلام]] دارای نظامهای [[عبادی]]، [[اقتصادی]]، [[فرهنگی]]، [[سیاسی]] و... است که مبانی هر کدام از آنها، نشأت گرفته از این [[مکتب]] است. میتوان گفت که نظام عبادی مهمترین این نظامهاست که در طبقهبندی نظامها، در ذیل نظامهای منشی و [[رفتاری]] قرار میگیرد. در تعریف نظام عبادی میتوان گفت: نظام عبادی مجموعه نیات، [[اندیشه]]، [[رفتارها]]، [[الگوها]] و عملکردهایی است که از طرف [[خداوند متعال]] ترسیم شده و نسبت و پیوند [[انسان]] را در چهار قلمرو کلی: رابطه انسان با [[خالق]] خویش، رابطه انسان با محیط زیست، رابطه انسان با همنوعان و رابطه انسان با خویشتن خویش، جهت نیل به [[سعادت ابدی]] سامان میدهد<ref>[[ابوالحسن غفاری|غفاری، ابوالحسن]]، [[نظام عبادی اسلام - غفاری (مقاله)|مقاله «نظام عبادی اسلام»]]، [[منظومه فکری آیتالله العظمی خامنهای ج۱ (کتاب)|منظومه فکری آیتالله العظمی خامنهای ج۱]]، ص ۴۹۳.</ref>. | |||
== نظام یکپارچه عبادی == | |||
[[عبادت]] و [[پرستش]] [[خداوند یکتا]] و ترک پرستش هر موجود دیگر، یکی از اصول تعلیمات [[پیامبران الهی]] است. [[تعالیم]] هیچ [[پیامبری]] خالی از عبادت نبوده است. [[دین اسلام]] نیز عبادت را سرلوحه همه تعلیمات خود قرار داده است و صددرصد مورد [[تأیید]] [[اسلام]] و جزء متون آن بهشمار میآید<ref>مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، ج۲۳، ص۱۱۴.</ref>. اگر عبادت درست باشد، تعلیمات [[اخلاقی]] و [[اجتماعی]] هم درست خواهد بود و [[واقعیت]] پیدا میکند. نمیتوان کسی را پیدا کرد که در مسائل اخلاقی و اجتماعی [[مسلمان]] خوبی باشد؛ ولی در مسائل [[عبادی]] مسلمان خوبی نباشد<ref>مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، ج۲۱، ص۱۹۷.</ref>. البته برخلاف [[ادیان]] دیگر، عبادت در اسلام به صورت یک سلسله تعلیمات جدای از [[زندگی]] که صرفاً به دنیای دیگر تعلق دارد نیست؛ بلکه عبادتهای [[اسلامی]] با فلسفههای زندگی توأم بوده و در متن زندگی قرار دارد. | |||
گذشته از عبادتهایی که به صورت مشترک و [[همکاری]] دستهجمعی انجام میگیرد مانند [[حج]]، [[جهاد]] و... عبادتهای فردی نیز به گونهای شکل داده شده است که دربرگیرنده انجام پارهای از [[وظایف]] زندگی است. [[نماز]] که [[مظهر]] کامل اظهار [[عبودیت]] و [[بندگی]] است؛ در اسلام، چنان شکل خاصی یافته است که حتی فردی که میخواهد در گوشه ای [[خلوت]] به [[تنهایی]] نماز بخواند، خودبهخود به انجام پارهای از وظایف اخلاقی و اجتماعی از قبیل [[نظافت]]، [[احترام به حقوق]] دیگران، [[وقتشناسی]]، جهتشناسی، ضبط [[احساسها]]، اعلام [[صلح]] و [[دوستی]] با [[بندگان شایسته]] [[خدا]] و... [[مقید]] میشود. | |||
در [[فرهنگ]] اسلام، عبادت در کنار عوامل دیگر به عنوان یک عامل برای [[تربیت]] و کسب [[اخلاق فاضله]] است<ref>مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، ج۲۲، صص ۷۳۷ و ۷۳۸؛ ج۲۳، ص۵۱۵.</ref>. با اینکه [[روح]] عبادت، ارتباط و پیوند [[بنده]] با خدا و شکستن [[دیوار]] [[غفلت]] و [[توجه به خدا]] است، اما اسلام، خواسته است این روح را در [[لباس]] یک سلسله تربیتهای دیگر که آنها را برای زندگی لازم میداند پیاده کند؛ لذا در شکل آن هم که در [[اسلام]] از اهمیت خاصی برخوردار است، یک سلسله برنامههای [[تربیتی]] لحاظ شده است<ref>[[محمد صفر جبرئیلی|جبرئیلی، محمد صفر]]، [[اسلامشناسی (کتاب)|اسلامشناسی]]، ص ۴۹.</ref>. | |||
== عبادات ظاهری جلوهای از معنویت اسلامی == | |||
[[عبادت]] پوستهای است برای حفاظت از [[معنویت]] درونی انسان و از این منظر همه [[عبادات]] جلوه معنویتی هستند که در [[قلب]] [[عابد]] جا دارد و در قالب [[مناسک]] و [[اعمال عبادی]] نمود پیدا میکند. عبادات دو کارکرد اساسی در ساختار معنوی [[اسلامی]] دارند. نخست اینکه در متن [[زندگی مادی]] و تلاش و [[مجاهدت]] [[دنیوی]]، [[دنیا]] و [[زندگی]] این جهانی را به منزله گذرگاه و فرصتی برای جلب [[رضای خدا]] و [[شکوفایی معنوی]] تثبیت میکنند<ref>حضرت آیتالله خامنهای، بیانات، ۳۱/۶/۱۳۷۵.</ref>. در این میان [[نماز]] برجستهترین عبادتی است که «هیچ وسیلهای مستحکمتر و دایمیتر از نماز برای ارتباط میان [[انسان]] با [[خدا]] نیست. مبتدیترین [[انسانها]] رابطه خود با خدا را به وسیله نماز آغاز میکنند. برجستهترین [[اولیای خدا]] نیز [[بهشت]] خلوت انس خود با محبوب را در نماز میجویند»<ref>حضرت آیتالله خامنهای، بیانات، ۱۵/۷/۱۳۷۰.</ref>. | |||
از سوی دیگر جلوه [[معنویت]] درونی به صورت [[اعمال]] ظاهری، نمادی است که یاد معنویت را در دلهای سایر [[مردم]] زنده میکند و [[روح]] معنویت را در زندگی آنها میدمد. به ویژه [[عبادات]] جمعی نظیر نمازهای جماعت به ویژه نمازهای اعیاد بزرگ اسلامی که دو جهت سازنده دارد: «یک جهت آن [[توجه به خدا]] و معنویت و دیگر جهتش تجمع همه [[مسلمین]]، حول یک محور واحد است»<ref>حضرت آیتالله خامنهای، بیانات، ۲۱/۱۱/۱۳۷۵.</ref>. | از سوی دیگر جلوه [[معنویت]] درونی به صورت [[اعمال]] ظاهری، نمادی است که یاد معنویت را در دلهای سایر [[مردم]] زنده میکند و [[روح]] معنویت را در زندگی آنها میدمد. به ویژه [[عبادات]] جمعی نظیر نمازهای جماعت به ویژه نمازهای اعیاد بزرگ اسلامی که دو جهت سازنده دارد: «یک جهت آن [[توجه به خدا]] و معنویت و دیگر جهتش تجمع همه [[مسلمین]]، حول یک محور واحد است»<ref>حضرت آیتالله خامنهای، بیانات، ۲۱/۱۱/۱۳۷۵.</ref>. | ||
[[عبادت]] | [[عبادت]] بزرگ دیگری که در جنبه [[سازندگی]] [[جامعه]] و [[شکوفایی]] معنویت جمعی نقش دارد [[حج]] است، که نقش بارزی «در جهت ایجاد [[حیات طیبه]] [[امت اسلامی]] و [[نجات]] آن از زنجیرها و غلهای [[استعباد]] و [[استبداد]] و خداوندان زر و زور و تزریق روح [[عزت]] و عظمت به آن و زدودن کسالت و ملالت از آن» دارد<ref>حضرت آیتالله خامنهای، بیانات، ۱۶/۱/۱۳۷۴.</ref>.<ref>[[حمید رضا مظاهریسیف|مظاهریسیف، حمید رضا]]، [[نظام معنویت اسلامی - مظاهریسیف (مقاله)|مقاله «نظام معنویت اسلامی»]]، [[منظومه فکری آیتالله العظمی خامنهای ج۱ (کتاب)|منظومه فکری آیتالله العظمی خامنهای ج۱]]، ص ۳۹۱.</ref> | ||
== مبانی [[نظام عبادی]] == | |||
نظام عبادی در [[اسلام]]، همانند دیگر نظامهای [[رفتاری]] دارای مبانی است. این مبانی را میتوان به دو بخش مبانی [[فلسفی]] و مبانی مکتبی دستهبندی کرد. در مبانی فلسفی، نوع نگرش به هستی و [[انسان]] تعریف شده و در قالب قضایای وجودی بیان میشود. برخی از این قضایا و گزارهها عبارتاند از: واجب الوجود موجود است. انسان ممکن الوجود است، ممکن در وجود و بقا نیازمند واجب الوجود است. احتیاج و نیاز به واجب الوجود عین هستی انسان بوده و ذات انسان جز احتیاج و [[فقر]] به واجب چیز دیگری نیست. انسان، مسافری است که همواره به سوی مقصد اصلی یعنی [[معاد]] در حرکت است و جز از طریق رسیدن به مقصد و غایت خود آرام و قرار نمیگیرد. [[عقل]] و نقل برنامه و چگونگی [[سیر]] انسان را تبیین مینمایند. | |||
در مبانی مکتبی نیز مبانی و عناصر نظام عبادی و چگونگی پیوند و [[ارتباط]] آنها با یکدیگر، جهت حرکت و نحوه رسیدن به اهداف مشخص شده است. بسیاری از این مبانی، نه تنها با مبانی فلسفی در تعارض نیستند بلکه مؤید یکدیگرند. این مبانی در قالب [[کتاب و سنت]] بیان شدهاند. برخی از این مبانی عبارتاند از: | |||
[[نظام]] | # [[توحید]]: هستی و [[نظام آفرینش]]، [[خالق]] و [[پروردگار]] یکتا دارد و هیچ معبودی جز او نیست؛ توحید در سه مرتبه ذاتی، صفاتی و افعالی، اساسیترین مبناست. بدون [[اعتقاد به توحید]] هیچ فعل و عبادتی مستند به [[آفریدگار]] نیست. در مقابل [[توحید]]، [[شرک]] قرار دارد. شرک در همه اشکال و نمودهای خود اعم از [[شرک جلی]] و خفی با توحید منافات دارد. [[نظام عبادی]] در [[اسلام]] طوری طراحی شده است که همه اشکال شرک و رویکردهای غیر [[الهی]] را برنتافته و جز [[اخلاص]] در نظر و عمل چیز دیگر را نمیپذیرد. | ||
# [[تقرب به خدا]]: مقصد و غایت همه [[نظام آفرینش]] [[خداوند]] است<ref>سوره شوری، آیه ۵۳.</ref>، انس و [[جن]] نیز برای عبادت و پرستش [[آفریده]] شدهاند<ref>سوره ذاریات، آیه ۵۶.</ref> خداوند نه تنها [[خالق]] [[انسان]]؛ بلکه خالق همه موجودات و [[جهان هستی]] است<ref>سوره انعام، آیه ۱۰۲.</ref>. بنابراین همه [[مخلوقات]] در کاروان هستی به سوی او رواناند و زنجیره به هم پیوستهای را تشکیل میدهند. | |||
# [[معاد]]: معاد و [[رستاخیز]] بعد از [[اعتقاد]] به مبدأ عنصر اساسی در [[عبادت]] و [[پرستش]] خداست. [[انسان]] دارای [[روح]] مجرد است و فانی نمیشود، [[زندگی]] [[آدمی]] منحصر در این [[جهان]] نبوده و [[جهان آخرت]] در پیش بوده و مهمتر از این دنیاست. عبادت انسان را در سمت و سویی قرار میدهد که به [[سعادت اخروی]] منتهی گردد. | |||
# [[رسالت]] و [[امامت]]: در [[نظام عبادی]] [[اسلام]] برنامههای مشخص و معینی وجود دارد که نیازسنجیها، راهکارها، شرایط، موانع و اهداف را در نظر گرفته است. بخشی از این برنامهها در قرآن و بخش دیگر آن در [[سنت نبوی]] و [[ائمه معصومین]] تبیین شده است. [[سیره عملی معصومین]] و راهنماییهای آنان به منزله نقشه راهاند تا انسان با [[تأسی]] و [[الگو]] گرفتن آن حضرات به [[سعادت ابدی]] نایل شود. در همین راستا [[اطاعت]] و [[پیروی]] از سخنان، روش و [[سیره امامان معصوم]] و [[رسول خدا]]{{صل}} در طول [[اطاعت از خدا]] قرار داشته و برخی از [[اعتقادات]] مانند [[شفاعت]] [[زیارت]] و... به معنای عبادت آنان نبوده؛ بلکه در راستای اطاعت و پیروی از [[خداوند]] معنی مییابند. | |||
# [[مالکیت]]: خداوند مالک [[آسمانها]] و [[زمین]] و [[انسانها]] و همه [[مخلوقات]] است. مالکیت او [[حقیقی]] است؛ نه اعتباری و قراردادی. بنابراین، مخلوقات و از جمله انسان با همه آنچه در [[اختیار]] دارند [[ملک]] [[خدا]] هستند و انسان مالک هیچ چیزی نیست و انسان جز ربط محض و [[فقر]] محض چیزی نیست. | |||
# هدفدار بودن هستی: [[جهان آفرینش]] مجموعه هدفدار است که در آن چیزی [[بیهوده]] و بیهدف [[آفریده]] نشده است<ref>سوره دخان، آیه ۳۸-۳۹.</ref>؛ زیرا [[قانون]] علی و معلولی بر [[نظام آفرینش]] حکمفرماست و هیچ عمل و اندیشهای خارج از [[نظام]] تأثیر و تأثّر نیست، در نتیجه [[فرمانبرداری]] و [[عبادت]]، [[طغیان]] و [[استکبار]]، [[فسق]] و [[ایمان]] از تأثیر و تأثر مخصوص به خود برخوردارند. | |||
# [[اختیار]]: [[انسان]] [[مسئول]] [[اعمال]] خویش است، هم در برابر خود و هم [[جامعه]] و [[خدا]]؛ لذا اگر از [[حدود الهی]] [[تجاوز]] کند، مؤاخذه خواهد شد. اهدافی که مبانی [[فلسفی]] و [[دینی]] عبادت را ترسیم کرده است با بخشها و اجزاء جزئی [[نظام عبادی]] رابطه منطقی دارند. یعنی طوری طراحی شدهاند که به طور منطقی [[هدف]] اصلی نظام عبادی که [[تقرب]] به خداست، تأمین میشود<ref>[[ابوالحسن غفاری|غفاری، ابوالحسن]]، [[نظام عبادی اسلام - غفاری (مقاله)|مقاله «نظام عبادی اسلام»]]، [[منظومه فکری آیتالله العظمی خامنهای ج۱ (کتاب)|منظومه فکری آیتالله العظمی خامنهای ج۱]]، ص۵۰۱ ـ ۵۰۴.</ref>. | |||
== [[اهداف]] نظام عبادی == | |||
اهداف نظام عبادی، مقاصدی هستند که نظام عبادی برای تحقق عملی آن تنظیم شده است. برخی از این اهداف، نقش وسیله و یا واسطه را برای رسیدن به آن مقاصد ایفا میکنند و برخی دیگر، خودشان و فی نفسه عبادتاند. در تعابیر [[فقهی]] و در قلمرو [[واجبات]] از آنها به واجبات تعبدی و توصلی تعبیر شده است. اما مقصود ما از نظام عبادی، تنها انحصار آن در واجبات نیست؛ بلکه قلمرو آن همه احکام پنجگانه را در برمیگیرد. | |||
به طور کلی میتوان گفت: اهداف نظام عبادی، مقاصدی هستند که نظام عبادی برای رسیدن به آنها از طرف شارع مقدس طراحی شده است. ساماندهی این [[نظام]]، طوری است که همه اجزاء و شاخههای [[سیاسی]]، [[اقتصادی]] و [[فرهنگی]]، فردی، [[اجتماعی]] و... را شامل شده و همگی هدف واحدی را دنبال میکنند و آن [[تقرب]] به خداست. | |||
[[ | مهمترین این اهداف عبارتاند از: | ||
# ایجاد [[حیات طیبه]] [[امت اسلامی]]<ref>حضرت آیتالله خامنهای، بیانات در اجتماع مردم مشهد و زائران، ۲۹/۱/۱۳۷۰.</ref>. | |||
# [[نجات]] امت اسلامی از زنجیرها و غلهای [[استعباد]] و [[استبداد]] و خداوندان زر و زور. تزریق [[روح]] [[عزت]] و عظمت به امت اسلامی و زدودن کسالت و ملالت از آن<ref>حضرت آیتالله خامنهای، پیام به حجاج، ۱۴/۴/۱۳۶۸.</ref>. | |||
# شکستن بت درون ([[بت]] من)<ref>حضرت آیتالله خامنهای، بیانات در دیدار با مردم، سی ام رمضان، ۳۰/۱/۱۳۶۹.</ref>. | |||
# [[انس با خدا]] و [[تسلیم]] در مقابل او<ref>حضرت آیتالله خامنهای، بیانات در دیدار با مردم، ۲۳ رمضان، ۳۰/۱/۱۳۶۹.</ref>. | |||
# [[مبارزه]] با مشتهیات [[نفسانی]]<ref>حضرت آیتالله خامنهای، بیانات در خطبههای نماز جمعه، ۱۲/۱۰/۱۳۷۶.</ref>.<ref>[[ابوالحسن غفاری|غفاری، ابوالحسن]]، [[نظام عبادی اسلام - غفاری (مقاله)|مقاله «نظام عبادی اسلام»]]، [[منظومه فکری آیتالله العظمی خامنهای ج۱ (کتاب)|منظومه فکری آیتالله العظمی خامنهای ج۱]]، ص ۵۰۴.</ref> | |||
== منابع == | == منابع == | ||
| خط ۲۲: | خط ۵۸: | ||
# [[پرونده:1100619.jpg|22px]] [[حمید رضا مظاهریسیف|مظاهریسیف، حمید رضا]]، [[نظام معنویت اسلامی - مظاهریسیف (مقاله)|مقاله «نظام معنویت اسلامی»]]، [[منظومه فکری آیتالله العظمی خامنهای ج۱ (کتاب)|'''منظومه فکری آیتالله العظمی خامنهای ج۱''']] | # [[پرونده:1100619.jpg|22px]] [[حمید رضا مظاهریسیف|مظاهریسیف، حمید رضا]]، [[نظام معنویت اسلامی - مظاهریسیف (مقاله)|مقاله «نظام معنویت اسلامی»]]، [[منظومه فکری آیتالله العظمی خامنهای ج۱ (کتاب)|'''منظومه فکری آیتالله العظمی خامنهای ج۱''']] | ||
# [[پرونده:1100619.jpg|22px]] [[ابوالحسن غفاری|غفاری، ابوالحسن]]، [[نظام عبادی اسلام - غفاری (مقاله)|مقاله «نظام عبادی اسلام»]]، [[منظومه فکری آیتالله العظمی خامنهای ج۱ (کتاب)|'''منظومه فکری آیتالله العظمی خامنهای ج۱''']] | # [[پرونده:1100619.jpg|22px]] [[ابوالحسن غفاری|غفاری، ابوالحسن]]، [[نظام عبادی اسلام - غفاری (مقاله)|مقاله «نظام عبادی اسلام»]]، [[منظومه فکری آیتالله العظمی خامنهای ج۱ (کتاب)|'''منظومه فکری آیتالله العظمی خامنهای ج۱''']] | ||
# [[پرونده:1100621.jpg|22px]] [[محمد صفر جبرئیلی|جبرئیلی، محمد صفر]]، [[اسلامشناسی (کتاب)|'''اسلامشناسی''']] | |||
{{پایان منابع}} | {{پایان منابع}} | ||