حکمیت در قرآن: تفاوت میان نسخه‌ها

«[[حکمیت]]»، مصدر جعلى یا اسم مصدر<ref>لغت نامه، ج ۶، ص۹۱۶۵، «حكميّت».</ref> از ریشه «ح ـ ک ـ م» است. [[حُکم]] در لغت مطلق بازداشتن<ref>المصباح، ص۱۴۵؛ مقاييس اللغه، ج ۲، ص۹۱، «حكم».</ref> یا بازداشتن از [[فساد]] به قصد [[اصلاح]]<ref>العين، ج ۳، ص۶۷؛ مفردات، ص۱۲۶، «حكم».</ref> است.

مشهور [[فقیهان امامیه]]، در قاضى [[تحکیم]]، همه شرایط قاضى [[منصوب]] از جمله [[اجتهاد]] را شرط مى‌دانند، بنابراین در [[دوره غیبت]]، قاضى تحکیم تحقق نمى‌یابد؛ زیرا نامجتهد شرط [[قضا]] را ندارد و [[مجتهد]] را [[ائمه]] {{عم}} به صورت عامّ براى قضا [[نصب]] کرده‌اند<ref>الروضة البهيه، ج ۳، ص۶۸ - ۷۰؛ رياض المسائل، ج ۱۳، ص۴۵ - ۴۶؛ القضاء والشهادات، ص۴۷.</ref>. داورى از شیوه‌هاى بسیار پیشینه‌دار براى [[حل اختلاف]] است که در گذشته [[تاریخ]] تمدّن بشرى ثبت شده است<ref>عقدالتحكيم، ص۳۶ - ۳۷.</ref>. از آغاز پیدایى [[تمدن]] تا [[زمان]] [[سومریان]] (۲۸۰۰ ق. م.)، [[هخامنشیان]] (۵۵۰ ق. م.)، یونان قدیم (۴۸۷ ق. م.) و [[روم]] باستان (۱۵۰ ق. م.) گام‌هایى براى [[تکامل]] [[قانون]] و [[حقوق]] برداشته شده که یکى از آنها ایجاد محاکمى بوده است که در آنها بزرگان کنار یکدیگر نشسته‌اند، تا در [[نزاع‌ها]] راه حلى براى آشتى دو طرف یابند و پیش از آنکه به حکم قانون[[توسل]] جویند، دعواى آنان را دوستانه و [[مسالمت‌آمیز]] حل و فصل کنند. ایجاد چنین محاکمى به تسریع در کار دادگاه‌ها مى‌انجامیده است، از این رو دادگاه‌ها معمولاً از رسیدگى به دعاوى واگذار شده به [[حَکَم]] خوددارى مى‌کرده‌اند<ref>تاريخ تمدن، ج ۱، ص۳۶، ۱۵۳ - ۱۵۴، ۴۱۸؛ ج ۲، ص۲۸۷ - ۲۸۸؛ ج ۳، ص۴۷۱.</ref>. رضایت[[قریش]] به داورى [[پیامبر]]{{صل}} در داستان [[نصب حجرالاسود]] از نمونه‌هاى [[حکمیت]] در تاریخ [[عرب پیش از اسلام]] است<ref>السيرة النبويه، ج ۱، ص۱۲۷؛ تاريخ طبرى، ج ۲، ص۴۱.</ref>.[[حکمیت]] میان [[امیرمؤمنان]]، على {{ع}} و [[معاویه]] در سال ۳۷ هجرى پس از [[جنگ صفّین]]، از رویدادهاى ناگوار [[صدر اسلام]] است که در آن به سبب سادگى ابوموسى و [[فریب خوردن]] وى از [[عمروعاص]] چنین اعلام شد: على از [[خلافت]] [[عزل]] و [[معاویه]] بر خلافت [[نصب]] مى‌شود<ref>معجم البلدان، ج ۲، ص۴۸۹؛ تاريخ طبرى، ج ۴، ص۵۱ـ ۵۲؛ تاريخ يعقوبى، ج ۲، ص۱۹۰.</ref>. [[خوارج]] که خود از [[تحمیل]] کنندگان [[حکمیت]] بر [[امیرمؤمنان]] {{ع}} بودند، با [[انتخاب]] [[شعار]] {{عربی|لا حُكْمَ إِلّا لِلّه}} [[حکمیت]] را [[باطل]] و کفرآور دانسته و از [[لشکر]] [[امام]] على {{ع}} جدا شدند<ref>تاريخ يعقوبى، ج ۲، ص۱۸۸ - ۱۹۱.</ref>. امام {{ع}} فرمود: خوارج[[سخن]] حقى را مى‌گویند که از آن باطل [[اراده]] شده است<ref>نهج البلاغه، خطبه ۴۰.</ref>. برپایه گزارشى، [[ابن عباس]] در پاسخ خوارج، به [[آیه]] ۳۵ [[نساء]]<ref>{{متن قرآن|وَإِنْ خِفْتُمْ شِقَاقَ بَيْنِهِمَا فَٱبْعَثُوا۟ حَكَمًۭا مِّنْ أَهْلِهِۦ وَحَكَمًۭا مِّنْ أَهْلِهَآ إِن يُرِيدَآ إِصْلَـٰحًۭا يُوَفِّقِ ٱللَّهُ بَيْنَهُمَآ إِنَّ ٱللَّهَ كَانَ عَلِيمًا خَبِيرًۭا}} «و اگر از ناسازگاری آنان نگرانید، چنانچه در پی اصلاح باشند داوری از خویشان مرد و داوری از خویشان زن برانگیزید تا خداوند میان آن دو آشتی برقرار کند که خداوند دانایی آگاه است» سوره نساء، آیه ۳۵.</ref> [[استدلال]] کرد که در آن به [[حل اختلافات]] از راه حکمیت [[فرمان]] داده شده است، در نتیجه ۲۰۰۰۰ نفر توجیه شدند و به پیروى از امام {{ع}} برگشتند<ref>روح المعانى، ج ۳، ص۲۷.</ref>.، چنان‌که برخى از [[مفسران]] نیز این آیه را دلیل [[اثبات]] حکمیت و بطلان نظر خوارج دانسته‌اند<ref>تفسير قرطبى، ج ۵، ص۱۷۹.</ref>. مشتقات واژه حکم در [[آیات]] فراوانى به کار رفته‌اند؛ ولى تنها چند مورد درباره حکمیت‌اند. در این آیات به تأثیر حکمیت در [[رفع اختلافات]] خانوادگى<ref>{{متن قرآن|وَإِنْ خِفْتُمْ شِقَاقَ بَيْنِهِمَا فَٱبْعَثُوا۟ حَكَمًۭا مِّنْ أَهْلِهِۦ وَحَكَمًۭا مِّنْ أَهْلِهَآ إِن يُرِيدَآ إِصْلَـٰحًۭا يُوَفِّقِ ٱللَّهُ بَيْنَهُمَآ إِنَّ ٱللَّهَ كَانَ عَلِيمًا خَبِيرًۭا}} «و اگر از ناسازگاری آنان نگرانید، چنانچه در پی اصلاح باشند داوری از خویشان مرد و داوری از خویشان زن برانگیزید تا خداوند میان آن دو آشتی برقرار کند که خداوند دانایی آگاه است» سوره نساء، آیه ۳۵.</ref>، حکمیت برخى از [[پیامبران]] {{عم}} و [[نکوهش]] درخواست [[حکمیت]] از [[طاغوت]]<ref>{{متن قرآن|أَلَمْ تَرَ إِلَى ٱلَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ ءَامَنُوا۟ بِمَآ أُنزِلَ إِلَيْكَ وَمَآ أُنزِلَ مِن قَبْلِكَ يُرِيدُونَ أَن يَتَحَاكَمُوٓا۟ إِلَى ٱلطَّـٰغُوتِ وَقَدْ أُمِرُوٓا۟ أَن يَكْفُرُوا۟ بِهِۦ وَيُرِيدُ ٱلشَّيْطَـٰنُ أَن يُضِلَّهُمْ ضَلَـٰلًۢا بَعِيدًۭا}} «آیا به آن کسان ننگریسته‌ای که گمان می‌برند به آنچه به سوی تو و آنچه پیش از تو فرو فرستاده شده است ایمان دارند (اما) بر آنند که داوری (های خود را) نزد طاغوت برند با آنکه به آنان فرمان داده شده است که به آن کفر ورزند و شیطان سر آن دارد که آنان را به گمراهی ژرفی درافکند» سوره نساء، آیه ۶۰.</ref> پرداخته شده است؛ همچنین [[مفسران]] ذیل [[آیات]]<ref>{{متن قرآن|وَإِذْ قَتَلْتُمْ نَفْسًۭا فَٱدَّٰرَْٰٔتُمْ فِيهَا وَٱللَّهُ مُخْرِجٌۭ مَّا كُنتُمْ تَكْتُمُونَ * فَقُلْنَا ٱضْرِبُوهُ بِبَعْضِهَا كَذَٰلِكَ يُحْىِ ٱللَّهُ ٱلْمَوْتَىٰ وَيُرِيكُمْ ءَايَـٰتِهِۦ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ}} «و (یاد کنید) آنگاه را که انسانی را کشتید و در آن (با هم) به ستیزه برخاستید و خداوند چیزی را که پنهان می‌کردید آشکار کرد * باری، گفتیم با پاره‌ای از آن (گاو) بر این (کشته) بزنید، این چنین خداوند مردگان را زنده می‌کند و نشانه‌های خود را به شما نشان می‌دهد، باشد که خرد ورزید» سوره بقره، آیه ۷۲-۷۳.</ref> از حکمیت موسى {{ع}} و ذیل [[آیه]] ۲۶ [[احزاب]]<ref>{{متن قرآن|وَأَنزَلَ ٱلَّذِينَ ظَـٰهَرُوهُم مِّنْ أَهْلِ ٱلْكِتَـٰبِ مِن صَيَاصِيهِمْ وَقَذَفَ فِى قُلُوبِهِمُ ٱلرُّعْبَ فَرِيقًۭا تَقْتُلُونَ وَتَأْسِرُونَ فَرِيقًۭا}} «و کسانی از اهل کتاب را که پشتیبان ایشان بودند از دژهای آنان فرود آورد و در دل‌هاشان هراس افکند، (چنانکه) دسته‌ای را می‌کشتید و دسته‌ای (دیگر) را اسیر می‌گرفتید» سوره احزاب، آیه ۲۶.</ref> از حکمیت سعدبن [[معاذ]] سخن به میان آورده‌اند، هرچند در تفاسیرى، برخى از این موارد از مصادیق [[قضا]] به شمار آمده‌اند<ref>براى نمونه نك: جامع البيان، ج ۱۷، ص۳۸ - ۴۱؛ تقريب القرآن، ج ۱، ص۵۰۱؛ نمونه، ج ۱۹، ص۲۴۸.</ref>.<ref>[[سید محسن سادات|سادات، سید محسن]]، [[حکمیت - سادات (مقاله)|مقاله «حکمیت»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۱ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۱۱، ص ۲۶۲.</ref>.