بحث:آیه ولایت: تفاوت میان نسخه‌ها

'''مبانی دیدگاه شیعه''':

#«انما» - همان‌گونه که ملاحظه کردید- بنا به نظر [[اهل لغت]] برای نشان دادن مفهوم [[حصر]] وضع شده است.

#جمله {{متن قرآن|وَهُمْ رَاكِعُونَ}} بنا به گفته ارباب [[ادب]]، در موضع [[حال]] از ضمیر {{متن قرآن|يُؤْتُونَ}} به معنای هیئت خاص خم شدن در [[نماز]] است<ref>ر.ک: قیسی، مشکل اعراب القرآن، ج۱، ص۲۳۵؛ العکبری، املاء ما من به الرحمن، ج۱، ص۲۱۹.</ref>. [[شیعه]] برای استفاده این معنا از [[آیات ولایت]]، از دو راه استفاده می‌کند:

#در فراز {{متن قرآن|...وَهُمْ رَاكِعُونَ}} چند احتمال وجود دارد:

##به معنای {{عربی|و هم خاضعون}}؛ [[خاضع]] در برابر تمام امرها و نهی‌های [[خداوند]] و یا در [[حال]] اعطای [[زکات]]، خاضع‌اند و بر [[نیازمندان]] [[تکبر]] نمی‌ورزند<ref>شوکانی، فتح القدیر، ج۲، ص۵۱ و دیگران.</ref>.

## [[صحابه]] در هنگام [[نزول آیه]] در حالت‌های گوناگون بودند؛ گروهی نماز را به پایان برده، گروهی از [[نیازمندان]] [[دستگیری]] می‌کردند، و گروهی در [[حال]] [[رکوع]] [[نماز]] بودند. این حالت‌های گوناگون باعث شد [[آیه]] به تمام آنان اشاره کند<ref>فخر رازی، مفتایح الغیب، ج۱۲، ص۲۶ و دیگران.</ref>.

'''بررسی و نقد دیدگاه گروه دوم''': این دیدگاه ریشه [[نبوی]] ندارد و از [[صحابه]] نیز چنین معنایی - تعمیم در [[آیه ولایت]] و الغای خصوصیت از رخداد [[نزول]] آن - برای آیه نشده است. البته برخی مانند [[ابن تیمیه]] به [[ابن عباس]] چنین نسبتی می‌دهد، ولی این نسبت پنداری بیش نیست و در نقد دیدگاه‌های وی خواهد آمد) نقطه آغاز چنین معنایی از دوره [[تابعین]] است. برخی از آنان بدون آنکه اختصاص [[نزول آیه]] به [[امام علی]]{{ع}} را [[انکار]] کنند، آن را با الغای خصوصیت، تعمیم داده، این [[ولایت]] را نسبت به هر مؤمنی ادعا کرده‌اند؛ از جمله «سدی» ([[اسماعیل بن عبدالرحمن]] از تابعین، م. ۱۲۷ه. ق)<ref>درباره ترجمه «سدی» ر.ک: ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج۵، ص۲۶۴ رقم ترجمة ۱۲۴.</ref> که می‌گوید:

باز این خبر در [[منابع اهل سنت]] از [[عبدالملک]] بن ابی سلیمان به نقل از [[امام باقر]]{{ع}}، رسیده که در آن آمده است: از ابوجعفر درباره {{متن قرآن|...الَّذِينَ آمَنُوا...}} پرسیدم، حضرت فرمود: «مؤمنان مرادند. گفتم: [[مردم]] می‌گویند این آیه درباره علی{{ع}} نازل شده است. حضرت فرمود: علی{{ع}} از مؤمنان است»<ref>طبری، جامع البیان، ج۶، ص۱۸۶؛ سیوطی، الدر المنثور، ج۳، ص۱۰۶. وی از عبد بن حمید و ابن المنذر (علی بن المنذر، م. ۲۵۶) این حدیث را نقل کرده است.</ref>.

باز طبری با همان سند از عطیة بن سعد [[حدیثی]] دیگر نقل می‌کند که در آن آیات ۵۵ و ۵۶ را هم در داستان عبادة بن الصامت داخل می‌داند<ref>طبری، جامع البیان، ج۶، ص۱۸۶.</ref>.

طبری درباره آیات ۵۱ و ۵۲ [[شأن]] نزول‌های دیگری نیز آورده است از جمله: [[نزول]] این آیات درباره «[[ابی لبابه]]» و یا به قول سدی درباره دو نفر می‌باشد که یکی از آنان می‌خواست به [[یهودیان]] و دیگری به نصارای [[دمشق]] ملحق شود. آنگاه طبری می‌گوید:

ثالثاً: هیچ کس از دانشمندانی که [[اسباب نزول]] نگاشته‌اند، [[آیات ولایت]] ([[آیات]] ۵۵ و ۵۶) را درباره [[عبادة]] بن الصامت نقل نکرده‌اند، بلکه تنها آیات ۵۱ و ۵۲ را درباره وی می‌دانند<ref>ر.ک: واحدی، اسباب نزول القرآن، ص۲۰۰-۲۰۱؛ سیوطی، لباب النتول فی اسباب النزول، ص۱۴۷.</ref>، و وجود [[آیه]] درباره [[ارتداد]] از [[دین]]: {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ...}}<ref>«ای مؤمنان! هر کس از دینش برگردد خداوند به زودی گروهی را می‌آورد که دوستشان می‌دارد و دوستش می‌دارند؛ در برابر مؤمنان خاکسار و در برابر کافران دشوارند، در راه خداوند جهاد می‌کنند و از سرزنش سرزنشگری نمی‌هراسند؛ این بخشش خداوند است که به هر کس بخواهد ارزانی می‌دارد و خداوند نعمت‌گستری داناست» سوره مائده، آیه ۵۴.</ref> در بین آیات ۵۱ و ۵۲ و آیات ولایت (آیات ۵۵ و ۵۶) نیز [[گواه]] همین مطلب است؛ زیرا داستان عبادة بن صامت با مسئله ارتداد ارتباطی ندارد<ref>نکته‌ای که در اینجا لازم است به آن اشاره شود، این است که درباره این قوم موعود روایاتی متعارض نقل شده، برخی از قول پیامبر خداست و برخی موقوف به صحابه و یا مقطوع به تابعین می‌باشد (ر.ک: طبری، جامع البیان، ج۴، ص۲۸۲-۲۸۶؛ سیوطی، الدرالمنثور، ج۵، ص۱۰۱-۱۰۲) در این میان روایاتی در مصادر سنی است که تنها از تابعین مانند قتاده، ضحاک و حسن بصری است. آنان آیه را درباره ابوبکر و اصحاب او می‌دانند که با اهل رده جنگیده است. برخی اهل سنت بر اساس این روایات، آیه مذکور را از فضائل ابوبکر و دلیل بر حقانیت امارت وی می‌دانند (برای نمونه، ر.ک: سیوطی، الدرالمنثور، ج۳، ص۱۰۳؛ العسال، الشیعة الاثنی عشریة...، ص۴۳۶، ۴۶۱) با آنکه هیچ جای تردید نیست در تعارض قول صحابی و تابعی با قول رسول خدا{{صل}} به طور مسلم سخن رسول خدا{{صل}} مقدم است. به قول ابن جریر طبری که پس از نقل قول دیدگاه‌ها و احادیث می‌نویسد: «درست‌ترین قول نزد ما روایاتی است که از رسول خدا{{صل}} نقل شده و این قوم موعود را اهل یمن معرفی می‌کند...، ما روایات دیگر از جمله روایاتی که می‌گوید اینان قوم ابوبکر می‌باشند، فرو می‌گذاریم...؛ زیرا رسول خدا{{صل}} معدن بیان تأویل آیات‌اند».... (ر.ک: طبری، جامع البیان، ج۴، ص۲۸۵-۲۸۶).</ref>.

ابن تیمیه که در این‌گونه موارد عنان از کف می‌دهد، با شدت بر [[استدلال]] [[حسن بن یوسف مطهر]] (معروف به [[علامه حلی]]، م. ۷۲۶ه. ق) می‌تازد و در نقد بحث [[روایی]] این حادثه می‌نویسد:

افزون بر آن مفسرانی که رافضی علامه حلی از کتاب‌هایشان نقل کرده و نیز مفسرانی دیگر که از آنان آگاه‌ترند، روایاتی نقل کرده‌اند که این [[اجماع]] را نقض می‌کند؛

۱. مانند، [[ذهبی]]، [[التفسیر و المفسرون]]، ج۲، ص۱۰۵ (پیش از این عبارت ذهبی را ملاحظه کردید). [[محمد شاکر]] نیز می‌گوید:

[[ابن عباس]] و سدی می‌گویند: [[خداوند]] از این آیه {{متن قرآن|... وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ}} [[علی بن ابی طالب]]{{ع}} را [[اراده]] کرده است؛ [[نیازمندی به امام]] علی{{ع}} رسید و [[امام]] در [[حال]] [[رکوع]] در [[مسجد]] انگشترش را به او داد»<ref>بغوی، معالم التنزیل، ج۲، ص۴۷.</ref>.

[[ابن ابی‌حاتم]] نیز با دو سند از [[عتبة بن ابی حکیم]] (از تابعین، م. ۱۴۷ ه. ق) و [[سلمة بن کھیل]] (از تابعین، م. ۱۲۱ه. ق) این حدیث را نقل کرده است<ref>ر.ک: ابن ابی‌حاتم، تفسیر القرآن العظیم، ج۴، ص۱۱۶۲، ح۶۵۴۷ و ح۶۵۵۱.</ref>؛ پس چگونه ابن تیمیه می‌گوید: [[دانشمندان]] بزرگ از [[اهل تفسیر]] مانند [[ابن جریر]] و ابن ابی‌حاتم، این احادیث ساختگی را ذکر نکرده‌اند؟! افزون بر این، سند ابن ابی‌حاتم به سلمة بن کھیل می‌رسد که تمام افراد سند آن در دیدگاه [[دانشمندان علم رجال]] [[اهل سنت]]، مورد [[وثاقت]]، [[صدق]] و راستی‌ایند. ابن ابی‌حاتم سند خود را چنین می‌آورد:

{{متن حدیث|حدثنا ابو سعید الأشج، حدثنا الفضل بن دکین ابونعیم الاحول، حدثنا موسی بن قیس الحضرمی عن سلمة بن کهیل قال: «تصدق علی بخاتمه و هو راکع فنزلت: {{متن قرآن|إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ...}}.

۹. هیچ کس از بزرگان [[تفسیر]] که در نزد ابن تیمیه مقامی ارجمند دارند، مانند [[طبری]]، ابن ابی‌حاتم و دیگران به نقل از ابن عباس نگفته‌اند رخداد [[تصدق]] [[انگشتر]] مربوط به [[ابوبکر]] است، بلکه این ادعای ابن تیمیه که به [[ثعلبی]] نسبت می‌دهد، تنها خبری واحد مقطوع [[غریب]] بدون [[شاهد]] و متابع از [[عکرمه]] نقل شده که در آن [[تصدق]] [[انگشتر]] را به [[ابوبکر]] نسبت داده است<ref>ر.ک: فخر رازی، مفاتیح الغیب، ج۱۲، ص۲۶ و نیز: آلوسی، روح المعانی، ج۴، ص۲۴۶.</ref>. عکرمه هم نزد برخی بزرگان [[اهل سنت]] مورد [[اعتماد]] نیست و از این‌رو، [[مسلم بن حجاج]] در صحیح خود از وی هیچ روایتی جز یک [[حدیث]] آن هم برای شاهد [[حدیثی]] دیگر نقل نکرده است<ref>ر.ک: ابوریه، اضواء علی السنة المحمدیة، ص۳۱۰؛ مری، تهذیب الکمال، ج۲۰، ص۲۶۴-۲۹۲.</ref>.

به هر روی، بنا به نظر برخی [[پیروان]] ابن تیمیه، وی در [[نقل احادیث]] دچار خبط و [[اشتباه]] فراوان است<ref>ر.ک: ألبانی، سلسلة الاحادیث الصحیحة، ح۱۷۵۰.</ref> و بنا به قول [[ابن حجر عسقلانی]]، وی در ارزیابی و نقد روایات نیز به [[بیراهه]] می‌رود و بسیاری از [[احادیث معتبر]] را بدون دلیل رد می‌کند<ref>ر.ک: ابن حجر، لسان المیزان، ج۷، ص۵۳۰، رقم ۹۴۶۵.</ref>. تا آنجا که حتی برخی مروجان اندیشه‌های او نسبت به [[اشتباه]] و [[انکار]] فاحش وی درباره [[احادیث]] دچار [[شگفتی]] می‌شوند<ref>ر.ک: ألبانی، سلسلة الاحادیث الصحیحة، ج۵، ص۲۶۳-۲۶۴.</ref>. به نظر ما این موضع از [[ابن تیمیه]] و [[پیروان]] او در این موارد، چیزی جز [[تعصب]] ویرانگر، پندارهای بی‌مبنا و [[اتهام]] به [[دانشمندان]] نیست. اگر بنا باشد با احادیث [[مأثور]] این‌گونه برخورد کنیم، از [[دین]] چیزی باقی نخواهد ماند و به قول [[علامه طباطبایی]]:

«اگر درست باشد از این همه [[روایات]] فراوانی که درباره [[شأن نزول]] این دو [[آیه]] وارد شده، [[چشم‌پوشی]] و این همه [[ادله روایی]] نادیده گرفته شود، دیگر نمی‌توان به هیچ کدام از روایات [[اسباب نزول]] در [[تفسیر آیات]] استناد کرد؛ زیرا وقتی با این همه روایات [[اطمینان]] پیدا نکنیم، چگونه می‌توانیم به یک یا دو روایتی که در [[تفسیر]] هر کدام از [[آیات]] وارد شده است، [[وثوق]] و اطمینان پیدا کنیم؟... اگر [[انسان]] دچار [[عناد]] و [[مبتلا]] به [[لجاجت]] نباشد، روایات آن قدر هست که اطمینان‌آور باشد و جایی برای اشکال‌ها و [[خرده‌گیری]] و [[تضعیف]] آنها نیست»<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ج۶، ص۸.</ref>.<ref>[[فتح‌الله نجارزادگان|نجارزادگان،فتح‌الله]]، [[بررسی تطبیقی تفسیر آیات ولایت (کتاب)|بررسی تطبیقی تفسیر آیات ولایت]]، ص ۳۶</ref>.