عصر امام جواد: تفاوت میان نسخه‌ها

== ویژگی‌های عصر امام جواد{{ع}} ‌==

عصر امام جواد{{ع}} به دلیل [[نهضت]] و خیزش عملی و [[اندیشه]]، تابناکترین و باشکوهترین عصور [[اسلامی]] به شمار می‌رفت؛ چراکه [[مسلمانان]] و غیر مسلمانان، نسل اندر نسل و طی قرن‌ها از دستاوردهای [[فکری]] و عملی این دوره بهره می‌گرفتند. از آنجا که پژوهش و بررسی عصرها به صورت روش‌شناسی تحقیقی درآمده و هیچ پژوهشگری از آن بی‌نیاز نیست، به اختصار به تبیین ویژگی‌های عصر امام جواد{{ع}} می‌پردازیم.

=== [[حیات]] علمی‌ ===

حیات [[فرهنگی]] و [[علمی]] آن عصر، از برجسته‌ترین شاخصه‌های حیات در تمام عصرهای اسلامی به شمار می‌رود. در آن دوره جنبش علمی ـ فرهنگی شکوفا شد و [[دانش]] به طور چشمگیری گسترش یافت، دانشسراها تأسیس شد، جلسه‌های علمی رواج یافت و [[مردم]] با [[اشتیاق]] و عطشی سیری‌ناپذیر به [[کسب دانش]] روی آوردند.

«نیکلسون» آن دوره را این‌گونه توصیف کرده است: «گستردگی دامنه [[دولت]] [[عباسیان]]، فراوانی [[ثروت]] و رواج [[بازرگانی]] در آن [[عهد]]، تأثیر بزرگی در [[آفرینش]] [[نهضت فرهنگی]] داشت، به گونه‌ای که [[مشرق]] [[زمین]] تا آن [[روز]] چنین‌ نهضتی به خود ندیده بود. تمام افراد [[جامعه]] آن روز از [[خلیفه]] تا مردم عادی طالبان دانش یا حداقل [[دوستداران]] دانش شدند. در [[روزگار]] عباسیان، مردم، قاره‌ها را پیموده و خود را به خواستگاه دانش و [[عرفان]] می‌رساندند تا همانند زنبور عسل که شهد به کندو می‌برد، اندوخته‌ای از دانش برگرفته برای جویندگان [[تشنه]] آن به سرزمین‌های خود ببرند. هم آنان، دانشی را که با تلاش و کوشش خود به دست آورده بودند، گرد می‌آوردند که بیشترین شباهت را به [[دائرة المعارف]] داشت. البته این کار نقش [[کارآمدی]] در رساندن دانش نوین آن روز به دست ما داشت؛ کاری که پیشتر [[انتظار]] آن نمی‌رفت»<ref>دکتر حسن ابراهیم حسن، تاریخ الاسلام، ج۲، ص۳۲۲.</ref>.

اینک به طور گذرا به برخی شاخصه‌های اصلی و اساسی حیات علمی آن روز می‌پردازیم.

مراکز علمی فعال در عصر امام جواد{{ع}} به این شرح بودند:

'''[[مدینه]] منوره‌''':  

مهمترین مراکز علمی آن دوره به شمار می‌رفت. [[مدرسه]] [[اهل بیت]]{{عم}} در آن تأسیس و تشکیل شد و بزرگان و [[فقیهان]] و [[راویان]] را در خود گرد آورد. دو دسته یاد شده شب‌ها را به تدوین [[احادیث]] [[امامان اهل بیت]]{{عم}} به صبح می‌رساندند و نسبت به تدوین موضوعی احادیث [[امامان معصوم]] مرتبط با [[فقه]] که آینه [[روح]] و جوهر [[اسلام]] بودند، [[عنایت]] فراوانی مبذول‌ می‌داشتند. در آن دوره [[مدرسه]] [[فقهی]] «[[تابعان]]» عنایت خاصی به برگرفتن [[احکام فقهی]] نقل شده از [[صحابه]] داشتند. بنا به آنچه نقل شده [[پیروان]] این مدرسه در مواردی که [[حدیثی]] از صحابه برای حل معضلی نداشتند «[[رأی]]» و «[[قیاس]]» را مبنای عمل و [[فتوا]] قرار می‌دادند.

'''کوفه‌''':  

پس از [[مدینه منوره]]، [[کوفه]] در مرتبه بعدی قرار داشت و [[مسجد]] بزرگ این [[شهر]] مهمترین دانشسراها و [[مدارس]] [[اسلامی]] به شمار می‌رفت. جلسه‌های [[تدریس]] در جای‌جای این مسجد به چشم می‌خورد و تدریس [[علوم اسلامی]]، مانند: فقه، [[تفسیر]] و [[حدیث]]، [[هویت]] غالب این مدرسه را تشکیل می‌داد. از آنجا که [[تفکر]] و اندیشه علوی کوفه را دربر گرفته بود، مدرسه کوفه، توجه خود را به [[علوم اهل بیت]]{{عم}} معطوف کرد.

«[[حسن بن علی الوشاء]]» در توصیف مدرسه کوفه گفته است: «در این مدرسه ([[مسجد کوفه]]) نهصد شیخ (عالم) دیدم که همگی آنان می‌گفتند: [[جعفر بن محمد]] برای ما حدیث گفت»<ref>حیاة الإمام موسی بن جعفر، ج۱، ص۸۲.</ref>.

«آل حیان تغلبی»، «[[آل اعین]]»، «بنو [[عطیه]]» و «بنو دراج» مهمترین خاندان‌های [[علمی]] و علم‌پروری بودند که در جلسات علمی این مسجد [[دانش]] اندوختند<ref>تاریخ الاسلام، ج۲، ص۳۳۸.</ref>.

فقه تنها دانش غالب بر مدرسه کوفه نبود، بلکه نحو (ادبیات عرب) نیز در این مدرسه تدریس می‌شد و از جایگاه ویژه‌ای برخوردار بود. در این شهر مدرسه «نحویون» تأسیس شد که بارزترین چهره‌های این دانش «کسائی» بود؛ همو که به درخواست [[هارون الرشید]]، [[تعلیم]] [[امین]] و [[مأمون]]، [[فرزندان]] [[هارون]] را بر عهده گرفت. شایان توجه است که [[علم نحو]] شامل مجموعه قواعدی است که گفتار را از [[کژی]] و نادرستی ایمن می‌سازد و گوینده را از [[خطا]] باز می‌دارد. این [[دانش]] به وسیله [[امیر المؤمنین علی بن ابی طالب]]{{ع}} پدید آمد و همو [[قواعد]] و اصول آن را پایه‌گذاری نمود.

'''بصره‌''':  

دیگر کانون [[علمی]] آن [[روزگار]] [[بصره]] بود که مرکز مهمی برای [[علم نحو]] به شمار می‌رفت. اولین بنیانگذار [[مدرسه]] بصره «ابو الأسود دئلی» [[شاگرد]] [[امیر المؤمنین]]{{ع}} بود. مدرسه بصره با مدرسه [[کوفه]] [[رقابت]] می‌کرد و نحویان بصره جهت باز شناخته شدن از نحویان کوفه «[[اهل]] المنطق» خوانده می‌شدند.

«[[سیبویه]]» [[ایرانی]]، صاحب «کتاب سیبویه» از [[پیشوایان]] و نام‌آوران این [[دانش]] بود. کتاب وی عمیقترین، کمال یافته‌ترین و اصیل‌ترین اثر در [[ادبیات]] است. «دی‌پور» کتاب سیبویه را این‌گونه توصیف کرده است: «اگر به کتاب سیبویه بنگریم آن را کاری پخته و تلاشی سترگ خواه[[یم]] یافت، آن‌سان که متأخران درباره این کتاب گفته‌اند: بی‌تردید، این کتاب (سیبویه) ثمره تلاش [[عالمان]] فراوانی است، چنان که «[[قانون]]» [[ابن سینا]] این‌گونه است»<ref>تاریخ الفلسفة فی الاسلام، ص۳۹.</ref>.

بصره افزون بر اینکه عرصه علم نحو بود، مدرسه [[علم تفسیر]] نیز به شمار می‌رفت و «[[ابو عمرو بن العلاء]]» در شمار علمای برجسته این دانش قرار داشت. «عروض» که به وسیله «[[خلیل بن احمد]]» صاحب کتاب «العین» (اولین معجم لغت [[عرب]]) پایه‌گذاری شد، دیگر دانش رایج در بصره بود.

'''[[بغداد]]''':

 

با جنبش‌های علمی و [[فرهنگی]] شکوفایی یافته و در جای‌جای آن مدرسه و دانشسرا تأسیس شد. در بغداد چیزی به فراوانی و آسانی دانش وجود نداشت. بغداد همانند دیگر مراکز [[اسلامی]] به دانش خاصی بسنده نکرده، بلکه [[علوم عقلی]] و نقلی و دیگر رشته‌های علمی را در خود گرد آورده بود. بدین ترتیب به صورت بزرگترین مرکز علمی آن دوره درآمد که جویندگان [[علم]] از سراسر [[جهان]] برای [[کسب دانش]] آهنگ بغداد می‌کردند.

 

«گوستاولوبون» بغداد آن روزگار را چنین توصیف کرده است: «عالمان، هنرمندان و ادیبان، از ملیت‌ها و نحله‌های گوناگون، مانند: [[یونانیان]]، پارسیان، قبطی‌ها و [[کلدانیان]] بار [[سفر]] بسته به بغداد می‌رفتند و آن را به صورت مرکزی جهانی برای دانش درآوردند». «[[ابو الفرج]]» درباره [[مأمون]] می‌نویسد: «او با حکما خلوت می‌کرد، با [[مناظره]] آنان انس می‌گرفت و با گفت‌وگوی علمی‌ با آنان [[لذت]] می‌برد. او بر این [[باور]] بود که دانشمندان و [[عالمان]]، [[برگزیدگان خدا]] از میان [[بندگان]] هستند»<ref>حضارة العرب، ص۲۱۸.</ref>.

## [[تفسیر روایی]] بود که براساس آنچه از [[پیامبر]]{{صل}} و [[امامان معصوم]]{{عم}} در دست داشتند، [[قرآن]] را [[تفسیر]] می‌کردند. غالب مفسران شیعی این روش را برگزیدند که در [[تفسیر قمی]]، تفسیر [[عسکری]] و [[تفسیر برهان]] کاملا مشهود است. آنان در [[انتخاب]] این روش به این امر [[استدلال]] کرده‌اند که [[امامان اهل بیت]]{{عم}} [[علوم قرآن]] را آن‌گونه که هست و مبتنی بر واقعیت و [[حقیقت]] است، می‌شناسند. [[حضرت امام باقر]]{{ع}} خود با اشاره به این مطلب فرمود: جز [[اوصیا]] و [[جانشینان پیامبر]] هیچ‌کس نمی‌تواند ادعا کند که تفسیر تمام قرآن ـ چه ظاهر چه [[باطن]] آن ـ را می‌داند<ref>التبیان، ج۱، ص۴.</ref>. از [[ادله]] نیز [[وجوب]] رجوع به آنان در تفسیر قرآن، فهمیده می‌شود. [[شیخ طوسی]] در این‌باره می‌گوید: «تفسیر قرآن تنها براساس [[روایت]] صحیح پیامبر{{صل}} و امامان اهل بیت{{عم}} که گفته‌شان همانند فرموده پیامبر{{صل}} حجیت دارد جایز است»<ref>حیاة الامام محمد الباقر، ج۱، ص۱۸۱.</ref>.

 

شایان توجه است که نخستین [[مدرسه]] [[تفسیر قرآن]] با استناد به [[روایت]] در [[عهد]] [[امیر المؤمنین]]{{ع}} تأسیس شد و حضرتش نخستین [[مفسر قرآن کریم]] بود. «[[عبدالله بن عباس]]» و دیگر بزرگان [[صحابه]] تفسیر قرآن را از وی فرا می‌گرفتند.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

=== [[حیات]] سیاسی ‌===

[[حیات سیاسی]] [[روزگار]] [[امام جواد]]{{ع}} نه تنها برای [[امام]] که برای تمام [[مسلمانان]] بد و به شدت سخت بود،؛ چراکه وقایع سنگینی، [[امت اسلامی]] را دستخوش امواج شکننده [[فتنه‌ها]] و [[آشوب‌ها]] کرده بود. پیش از پرداختن به این حوادث، لازم می‌دانیم در شیوه حکومت در عصر [[عباسیان]] و دیگر اموری که بر این بخش مرتبط است، سیری داشته باشیم.

'''شیوه حکومت‌''': [[حکومت عباسیان]]، از نظر اهداف و شیوه، آینه تمام‌نمای [[حکومت امویان]] بود. از نظر نیکلسون، عباسیان [[حکومتی]] مستبدانه داشتند و همانند ساسانیان بر گستره تحت [[سلطه]] خود [[حاکمیت]] بی‌چون‌وچرا [[اعمال]] می‌کردند<ref>اتجاهات الشعر العربی، ص۴۹.</ref>.

 

شیوه حکومت براساس [[تمایلات]] شاهان و [[امیران]] [[بنی عباس]] رقم می‌خورد و هیچ شباهتی با معیارهای [[اسلامی]] نداشت و به تدریج نسبت به تصمیم‌گیری‌های [[اداری]]، [[اقتصادی]] و [[سیاسی]] آنان و انطباق آنها با [[قانون]] وضع شده از سوی [[اسلام]] در موارد یاد شده همگان را دچار تردید می‌کرد. این [[خاندان]] مستبدانه امور مسلمانان را در دست گرفتند و حکومتی به وجود آوردند که آکنده از [[وحشت]] و خفقان بود و با [[نظام]] مورد قبول اسلام و [[قوانین]] هدفمند آن‌که [[گسترش عدالت]]، [[مساوات]] و [[حق]] را در [[جامعه]] دنبال می‌کرد کاملا بیگانگی داشت.

 

'''[[خلافت]] موروثی‌''': خلافت اسلامی به معنای واقعی کلمه و براساس ارزش‌های اصیل اسلامی، خلافت موروثی را در هیچ شکل و قالب نمی‌پذیرد و تمایلات فردی، [[خانوادگی]] و [[تعصبات]] را در عرصه خلافت مردود می‌داند. اسلام با تمام این مظاهر برخوردی سخت داشته و آنها را از عوامل انحطاط و عقب‌ماندگی [[فکری]] و [[اجتماعی]] دانسته، خلافت را درخور کسانی می‌داند که از ارزش‌های والا برخوردار باشند، نمونه‌های برجسته جامعه به شمار روند و بتوانند به خوبی از عهده [[اداره امور]] امت اسلامی برآیند. از نظر اسلام هرکس این‌ ویژگی‌ها را داشته باشد شایستگی احراز [[مسئولیت]] خطیر خلافت را ـ که تأمین کننده [[سلامت]] و [[سعادت]] [[امت]] است ـ خواهد داشت.

[[فرهنگ شیعی]] و [[شیعیان]] خلافت را ویژه [[امامان]] معصومی می‌دانند که از [[خاندان رسالت]] برخاسته‌اند. این اختصاص نه از آن‌روست که [[امامان]]{{عم}} با [[پیامبر]]{{صل}} پیوند [[خویشاوندی]] دارند و نزدیکترین افراد به آن حضرت هستند، بلکه به دلیل مواهب الهی است که به آنان عطا شده و نیز به جهت اوصاف والای آنان است که هیچ‌کس جز این [[خاندان]] از چنین ویژگی‌هایی برخوردار نبوده است. البته [[نصوص]] و روایاتی که درباره [[ضرورت خلافت]] و [[حکومت]] [[امامان اهل بیت]]{{عم}} آمده بسیار است و مجالی برای [[انتخاب خلیفه]] نمی‌ماند.

[[عباسیان]] از کسانی بودند که همانند [[امویان]]، عنصر [[وراثت]] را در امر [[خلافت]] دخیل کردند و آن را مبنای تزلزل‌ناپذیر برای [[شایستگی]] خویش به خلافت خواندند،؛ چراکه خود را عموزادگان پیامبر{{صل}} می‌دانستند. آنان در این راه و به منظور دست‌یابی به [[قدرت]] و استمرار در حکومت، [[اموال]] فراوانی به دستگاه‌های [[تبلیغاتی]] وقت دادند تا به وسیله بوق تبلیغاتی خویش این [[باور]] را در میان [[مردم]] رواج دهند.

 

'''اقدامی ناهنجار''': بنی عباس در پی قوام بخشیدن به [[قانون]] موروثی بودن خلافت، به کارهای‌ نابهنجار و بی‌سابقه‌ای دست زدند که [[مصالح امت اسلامی]] را خدشه‌دار می‌کرد، از آن جمله:

# واگذاری خلافت به کودکان بود. [[هارون الرشید]] خلافت پس از خود را به فرزند پنج ساله‌اش [[امین]] و دیگر فرزندش [[مأمون]] که سیزده ساله بود واگذارد. دو خلیفه [[آینده]]، از [[دانش]]، [[درایت]] [[سیاسی]] و [[توانمندی]] [[اراده]] مملکت بی‌بهره بودند و دیگر افراد دربار آن دو را در [[اداره امور]] مملکتی جهت می‌دادند. شایان توجه است که [[منصب امامت]] و [[جانشینی پیامبر]]{{صل}} موهبت خدایی است و تنها کسانی می‌توانند در این منصب قرار گیرند که در تمام شئون زندگی از [[خودخواهی]]، [[اشتباه]] و [[انحراف]] مصون باشند و بدین ترتیب [[قادر]] خواهند بود تا [[امت اسلامی]] را به [[راه راست]] [[هدایت]] کنند. [[عباسیان]] راه دیگری در پیش گرفتند. آنان با نادیده گرفتن تمام ویژگی‌ها و شروطی که [[اسلام]] برای [[خلیفه]] به [[حق پیامبر]]{{صل}} مقرر داشته بود، مانند: [[درایت]]، [[فرزانگی]]، [[خویشتن داری]] و [[شناخت کامل]] از نیازمندی‌های [[جامعه]]، روند [[خلافت]] را به [[انحراف]] کشاندند و به [[پیروی]] از [[تمایلات]] و گرایش‌های خویش، بر [[مسند]] خلافت تکیه زدند.

# واگذاری منصب [[ولایت‌عهدی]] به بیش از یک تن بود که این شیوه [[تعیین خلافت]]، جمع [[مسلمانان]] را به [[تفرقه]] می‌کشاند و [[وحدت]] آنان را شکننده می‌کرد. [[هارون]] با واگذاری خلافت پس از خود به [[امین]] و [[مأمون]]، [[آتش]] [[جنگ]] را میان آن دو شعله‌ور کرد و در نتیجه، [[امت]] را طعمه بحران‌های خطرناک و آشوب‌های سخت گرداند. در بحث‌های بعدی به این موضوع خواهیم پرداخت.

'''وزارت‌''': [[پست]] [[وزارت]] از منصب‌های حساس [[دولت]] عباسیان بود و غالباً [[وزیر]] از اختیارات کامل برخوردار می‌شد، به این معنا که خلیفه دست وزیر را در تمام [[شئون]] دولتی باز می‌گذارد و خود فارغ از هر دغدغه‌ای به خوشگذرانی، هوسبازی و... می‌پرداخت. به عنوان مثال، [[مهدی عباسی]] «[[یعقوب بن داوود]]» را به وزارت خود برگزید و تمام امور دولت، امت و مملکت را به او [[تفویض]] کرد و خود به کامجویی و [[عیاشی]] پرداخت.

 

[[هارون الرشید]] نیز «[[یحیی بن خالد برمکی]]» را به وزارت خویش برگزید و تمام [[اختیارات دولت]] را به وی سپرد و به دنبال [[عیش و نوش]] خود رفت که «شب‌های سرخ فام» او بهترین [[گواه]] است. یحیی نیز آن‌گونه که خوش داشت، در امور دولت دست‌اندازی کرد. وی [[ثروت]] بزرگی را هزینه مداحانی کرد که وی را می‌ستودند. با صرف میلیون‌ها دینار و درهم‌ از [[بیت المال مسلمانان]]، [[املاک]] و عمارت‌های زیادی برای خود فراهم آورد. این کار او آن‌چنان بی‌حساب بود که [[خشم]] هارون را علیه او برانگیخت و سرانجام، هارون او را دستگیر و تمام دارایی‌اش را [[مصادره]] کرد و فرزندش جعفر را کشت.

 

او از [[غارت بیت المال]] و [[رشوه‌خواری]] [[ثروت]] هنگفتی اندوخت. در [[روزگار]] آنان انواع [[مصیبت‌ها]] و گرفتاری‌های وصف‌ناشدنی بر [[امت]] [[تحمیل]] شد. این [[وزیران]] به کار گمارده شده بودند تا ثروت [[مردم]] را [[غارت]] کرده، [[خواری]] را بر آنان تحمیل کنند و در واقع مشت آهنین خلیفگان بر سر مردم بودند. وزیران با تمام قدرتی که داشتند به دلیل ستمگری‌های‌شان، همواره در معرض [[خشم]] و [[انتقام]] قرار داشتند. «[[دعبل خزاعی]]» زمانی «فضل بن [[مروان]]» را [[نصیحت]] و به او سفارش کرد که [[رفتاری]] [[نیکو]] با مردم داشته باشد و نسبت به آنان [[احسان]] ورزد. [[دعبل]] فرجام سه تن از وزیران پیش از او را که با وی نیز همنام بودند و اینکه چگونه مورد خشم و انتقام قرار گرفتند، به او گوشزد کرد. این وزیران، [[فضل بن یحیی]]، [[فضل بن ربیع]] و [[فضل بن سهل]] بودند.

 

 

منصور خزانه‌ای از خود به جای گذارد که سرهای بریده کودکان، [[جوانان]] و کهنسالان [[خاندان]] علی{{ع}} را در آن نگاه می‌داشت. او این [[خزانه]] را به فرزندش [[مهدی]] داد تا با [[پیروی]] از شیوه پدر، [[حکومت]] و [[قدرت]] خود را قوام و [[استحکام]] بخشد<ref>تاریخ طبری، ج۱۰، ص۴۴۶.</ref>.

 

منصور، [[علویان]] را در زندان‌های مخوف خود به بند می‌کشید و آنان در اثر استشمام بوی بد و نامطبوع [[جان]] می‌دادند. او برخی زندان‌ها را نیز بر سر [[علویان]] در بند، خراب می‌کرد و آنان زیر صدها خروار آوار جان می‌سپردند. این [[حاکم]] سفاک عباسی انواع حذف فیزیکی را در مورد علویان [[اعمال]] کرد و علویان با تمام وجود، سخت‌ترین [[شکنجه‌ها]] را در دوران [[حکومت]] او لمس و [[تجربه]] کردند، آن‌سان که قابل توصیف نیست.

 

[[هارون الرشید]] در [[دشمنی با اهل بیت]]{{عم}} از نیاکان خود عقب نماند. او نتوانست [[کینه]] خود را نسبت به این [[خاندان]] پنهان بدارد و بی‌پرده گفت: «تا کی باید وجود [[فرزندان ابو طالب]] (علویان) را [[تحمل]] کنم؟ به [[خدا]] [[سوگند]]، آنان و شیعیانشان را خواهم کشت و به [[یقین]] این کار را خواهم کرد»<ref>حیاة الإمام موسی بن جعفر{{ع}}، ج۲، ص۴۷.</ref>. وی چندین سال، [[امام]] [[موسی بن جعفر]]{{ع}} را در زندان‌ها و سیاهچال‌های خود در بند کرد و سرانجام آن حضرت را زهر خوراند و در [[زندان]] به [[شهادت]] رساند. [[هارون]] در [[ستم]] کردن و در تنگنا گذاردن علویان از هیچ‌کاری فروگذار نکرد. آنچه در دوره هارون بر علویان رفت از [[سختی‌ها]] و تنگناهایی که در روزگار منصور با آن روبه‌رو بودند کمتر نبود.

 

=== شرایط [[اقتصادی‌]] ===

[[اسلام]] توجه خاصی به [[اقتصاد]] و شکوفایی آن داشته، [[فقر]] و [[بینوایی]] را فاجعه‌ای ویرانگر می‌خواند و از همین‌رو زدودن فقر از [[جامعه]] را [[واجب]] می‌داند. همچنین [[مسئولان]] را موظف کرده است در راه [[توسعه اقتصادی]] برای همگان و فراهم شدن زمینه افزایش درآمدها و گستراندن [[رفاه عمومی]] بکوشند تا از این رهگذر [[مسلمانان]] از در غلتیدن در [[انحراف‌ها]] و ناهنجاری‌ها که عموما زاییده فقر است، در [[امان]] باشند.

 

از مواردی که سخت مورد توجه اسلام است و والیان و [[حاکمان]] را از آن باز می‌دارد، هزینه کردن [[دارایی]] [[دولت]] ـ که در واقع دارایی [[مردم]] است ـ در غیر [[مصالح مسلمانان]] است. همچنین حاکمان از اختصاص دادن دارایی دولت به خود، [[خویشاوندان]] و [[نزدیکان]] [[نهی]] و آن را [[حرام]] کرده است. علی‌رغم تمام این محدودیت‌ها که تماما به [[مصلحت اسلام]] و مسلمانان است، شاهان [[بنی عباس]] این دستور را نادیده گرفته، [[مال]] [[خدا]] و مال [[بندگان خدا]] را میان خود دست به دست گردانده، بی‌هیچ محدودیت و مانعی به [[مصرف]] [[هوس‌ها]] و خوشگذرانی‌های خود می‌رساندند. این شیوه [[حکومت‌داری]] اقتصاد عمومی را دچار بحران‌هایی کرد و درنتیجه، جامعه را به دو طبقه تقسیم کرد. طبقه اول که [[ثروتمندان]] را دربر می‌گرفت و کاری جز [[عیاشی]]، هوسبازی و خوشگذرانی نداشتند و طبقه دوم کشاورزان و [[صنعت‌گران]] بودند. اینان تمام [[روزگار]] خود را به تلاش شکننده و کار فرساینده می‌گذراندند تا طبقه اشراف و عیاش در [[آسایش]] باشند و تنها سهمی که از زحمت‌های خردکننده خود داشتند لقمه نانی بود برای [[جان]] به در بردن که فرجام این تفاوت طبقاتی از بین رفتن استقرار [[اجتماعی]] و [[سیاسی]] بود<ref>الإدارة الإداریة فی عز العرب، ص۸۲.</ref>. در اینجا به اختصار شرایط [[اقتصادی]] آن [[روز]] را مرور می‌کنیم:

 

درآمدهای دولت فزونی گرفت و دیگر درهم و دینار را نمی‌شمردند، بلکه وزن می‌کردند و شش هزار، هفت هزار قنطار (هر قنطار ۴/ ۲۵۶ کیلوگرم) مبنای [[محاسبه]] قرار گرفته بود<ref>المقدمه، ص۱۷۹- ۱۸۰.</ref>.

 

[[کارگزار]] [[معتصم عباسی]] در [[روم]] [[خراج]] آن را سه میلیون محاسبه کرد. [[معتصم]] نامه‌ای گله‌آمیز به او نوشت که در آن آمده بود: «[[پست‌ترین]] نواحی که‌ پست‌ترین [[بندگان]] من بر آن گمارده شده، بیشتر از [[سرزمین]] تحت [[حکومت]] تو خراج آورده است»<ref>مقدسی، أحسن التقاسیم، ص۶۴ (چاپ لیدن).</ref>.

 

آنچه باعث [[تأسف]] است و بر [[اندوه]] می‌افزاید این است که این درآمدهای سرشار که به [[گواهی]] [[تاریخ]] به شماره نمی‌آمد، در راه بهبود بخشیدن به اوضاع و [[زندگی]] [[اقتصادی]] [[مسلمانان]] هزینه نشده، بلکه بسیاری از آنها به [[مصرف]] خوشگذرانی [[حاکمان عباسی]] می‌رسید. داستان‌های «هزار و یک شب» آینه شفافی است که خوشگذرانی‌ها و عیاشی‌های [[خلیفه]] [[وقت]] را و نیز [[پول]] بی‌حسابی که در این راه هزینه کرده است به ما می‌نمایاند.

'''هزینه [[همسران]] مأمون‌''': آنچه [[مأمون]] هزینه [[ازدواج]] خود با «پوران» کرد، نشان‌دهنده [[اسراف]] و [[گشاده‌دستی]] بی‌حساب مأمون از کیسه [[مسلمانان]] و دست‌اندازی [[ظالمانه]] او به [[حقوق مردم]] بود. او در این راه مبالغ خیره‌کننده‌ای صرف کرد. کابین پوران یک میلیون دینار بود و «[[حسن بن سهل]]» پدر پوران با مأمون شرط کرده بود که [[مراسم]] عروسی دخترش باید در روستای «فم الصلح» برگزار شود و مأمون پذیرفت. زمانی که خواست به «فم الصلح» برود و مراسم عروسی را برگزار کند، یک میلیون دینار میان سپاهی که او را [[همراهی]] می‌کرد تقسیم نمود. در این [[سفر]]، سی هزار [[غلام]] و خدمتکار کوچک و بزرگ و هفت هزار [[کنیز]] با خود همراه کرده بود... در این سفر سپاهی متشکل از چهارصد هزار سواره و سی‌صد هزار پیاده ملازم رکاب مأمون بود... حسن بن سهل، پدر پوران در [[مراسم ازدواج]] دختر خود با سر بریدن سی هزار گوسفند، شصت هزار مرغ، چهارصد گاو و چهارصد شتر از میهمانان [[پذیرایی]] کرد.

 

 

'''عطای عباسیان‌''': شاهان [[بنی عباس]] بیت المال مسلمانان را سخاوتمندانه به آوازه‌خوانان، [[خادمان]] و مزدوران خود می‌بخشیدند. «[[ابراهیم بن مهدی]] عباسی» برای [[محمد امین]] یک پرده [[آواز]] خواند و [[امین]] سی‌صد میلیون درهم به او داد. ابراهیم آن مبلغ را سنگین خواند و به امین گفت: «سرورم، خوب بود بیست میلیون درهم می‌دادی! امین گفت: این مبلغ چندان زیاد نیست‌ [[خراج]] یک منطقه است»<ref>الاسلام و الحضارة العربیة، ج۲، ص۲۳۱.</ref>.

 

روزی «[[ابن محرز]]» در حضور [[هارون الرشید]] آوازی خواند با این مطلع: {{عربی|وَ اذْكُرْ أَيَّامَ الْحِمَى ثُمَّ انْثَنِ}}؛ «روزهای [[دلدادگی]] و خلوت‌گزینی را به یادآور و در گذر». [[هارون]] از این [[شعر]] و آواز سرخوش شد و به [[فرمان]] او یکصد هزار درهم از [[خزانه]] به ابن محرز دادند. «دحمان الأشقر» آوازه‌خوان نیز به همین مقدار از بخشش هارون بهره‌مند شد<ref>المستطرف، ص۱۸۲- ۱۸۴.</ref>. زمانی که [[مهدی عباسی]] به [[خلافت]] رسید، موجودی یکی از خزانه‌های [[بیت المال]] را میان [[خادمان]] خود تقسیم کرد<ref>تاریخ بغداد، ج۵، ص۳۹۳.</ref>. همچنین موجودی [[خزانه]] مرکزی که می‌بایست هزینه شکوفایی طرح‌های زیربنایی گستره [[اسلامی]] می‌گردید، به همین صورت بر باد داده شد.

'''خرید کنیزان زیباروی‌''': خرید [[کنیزکان]] زیباروی و شیرین‌زبان و آوازه‌خوان، جای سامان دادن به گستره اسلامی و [[توسعه]] بخشیدن به بخش [[اقتصاد]] و شکوفا کردن آن را گرفته بود. شاهان عباسی فراموش کرده بودند که [[بیت المال مسلمانان]] باید هزینه [[سرزمین اسلامی]] و [[مسلمانان]] شود. آنان آزمندانه، تمام تلاش خود را به کار بسته، [[دارایی]] مسلمانان را صرف خریدن کنیزها می‌کردند. این زیبارویان از: [[حبشه]]، [[روم]]، گرجستان، قفقاز و عرب‌های دورگه‌ای که از [[مدینه]]، [[طائف]]، یمامه و [[مصر]] و دیگر [[سرزمین‌ها]] جمع‌آوری شده، به [[بغداد]] منتقل می‌شدند. در میان این کنیزکان آوازه‌خوانانی بودند که با [[لباس]] فاخر و پیشانی‌بندهای زربفت و آراسته به جواهر به نوازندگی می‌پرداختند<ref>حضارة الإسلام، ص۹۸.</ref>.

 

[[هارون الرشید]] دو هزار و [[متوکل]] چهار هزار کنیز داشت<ref>الأغانی، ج۹، ص۹۸.</ref>. روزی هارون‌ الرشید به دیدار [[برمکیان]] رفت و هنگامی که آهنگ بازگشت نمود، کنیزان برمکیان همانند دسته‌های نظامی دو صف آراستند و تا خارج شدن [[هارون]] از کاخ آواز می‌خواندند و دف می‌نواختند<ref>حضارة الإسلام فی دار الاسلام، ص۹۶.</ref>. مادر جعفر [[برمکی]] یکصد کنیز و ندیمه داشت که هریک زیورآلات و لباس خاصی داشتند<ref>الجهشیاری، ص۲۴۶.</ref>. این [[ولخرجی]] در خریدن کنیزان آن هم در این سطح، نتیجه انباشت [[ثروت]] در دست [[سرمایه‌داران]] [[حاکم]] بود که طریقه [[مصرف]] آن را آن‌گونه که باید نمی‌دانستند و شاید این‌گونه وانمود می‌کردند.

 

جعفر [[برمکی]] به تنهایی خانه‌ای تهیه کرد که بیست میلیون درهم هزینه‌ آن شد<ref>تاریخ طبری، ج۱۰، ص۹۲.</ref>. علی‌رغم اینکه [[اکثریت]] غالب [[امت اسلامی]] از سهمی که در [[بیت المال]] داشت [[محروم]] و از [[گرسنگی]] در [[رنج]] بود، [[اسراف]] و [[تجمل‌گرایی]] آن‌چنان پیش رفت که بسیاری از درهای [[خانه]] اشراف، زرین بود.

 

پرندگان این فرش با طلا بافته و چشمان آنها از یاقوت و دیگر جواهرات ساخته شده بود. گفته می‌شود: زبیده برای بافت این فرش یک میلیون دینار هزینه کرده بود<ref>حضارة الإسلام، ص۹۵ (به نقل از: المستطرف، ص۹۶).</ref>. وی همچنین از ظروفی استفاده می‌کرد که از طلای مرصع به جواهر و نیز آبنوس و [[صندل]] پوشانده شده با پارچه‌های دیبا، گونه‌های [[ابریشم]] و خز، با گیره‌های زرین ساخته شده بود، شمع عنبرین روشن می‌نمود، کفش‌های آراسته به جواهرات به پا می‌کرد و [[غلامان]] را به کار می‌گماشت<ref>حضارة الإسلام، ص۹۵.</ref>.

 

'''خوان‌های هزار رنگ‌''': با پیشرفت‌های [[فرهنگی]] و تنوع آن، گونه‌های [[خوراک]] دربار [[عباسیان]] نیز تنوع می‌یافت. «طیفور» از «[[جعفر بن محمد]] أنماطی» نقل کرده است که گفت: «در روزی که بر [[خوان]] [[مأمون]] بودم، سیصد گونه خوراک حاضر کردند»<ref>تاریخ بغداد، ص۳۶.</ref>. به دلیل استفاده مداوم از غذاهای گوناگون دندان‌های آنان فرسوده و خراب شده بود و آنان به ناچار دندان‌های خود را با رشته‌هایی از طلا بسته بودند تا آن را [[درمان]] کنند<ref>تاریخ بغداد، ص۳۶.</ref>.

'''ثروت‌های برجای مانده از عباسیان‌''': شاهان عباسی و [[وزیران]] آنها، افزون بر هزینه سنگین زندگی‌شان که از [[بیت المال]] تأمین می‌شد، از طریق [[رشوه‌خواری]] و [[غارت بیت المال]]، [[ثروت]] هنگفتی از خود بر جای گذاردند که ذیلا مواردی از آنها را برمی‌شمریم:

# آنچه از [[هارون الرشید]] بر جای ماند به نهصد میلیون درهم می‌رسید<ref>امراء الشعر العربی، ص۴۵.</ref>.

# هنگامی که «[[خیزران]]» مادر [[هارون]] مرد، درآمدی معادل یک میلیون و شصت هزار درهم داشت<ref>الإسلام و الحضارة العربیه، ج۲، ص۲۳۰.</ref>.

# یکی از وزیران مأمون «عمرو بن سعده» نام داشت. از وی حدود هشت میلیون دینار بر جای ماند. کسانی طی نامه‌ای مأمون را از وجود چنین ثروتی باخبر کردند و او در همان [[نامه]] نوشت: «برای کسی که با ما پیوند داشته و روزگاری دراز به ما [[خدمت]] کرده، این مبلغ، ناچیز است. [[خداوند]] این ثروت را برای فرزندانش [[خجسته]] و [[مبارک]] گرداند»<ref>الإسلام و الحضارة العربیه، ج۲، ص۲۳۱.</ref>.

'''سرگرمی و خوشگذرانی‌''': [[غفلت]] از یاد [[خداوند]] و [[روز واپسین]] و به عیش و نوش و لودگی پرداختن از ویژگی‌های [[زندگی]] غالب خلیفگان عباسی بود. آنان [[روزگار]] خود را به جای رسیدگی به امور [[جامعه اسلامی]] و سامان دادن [[مسلمانان]]، با کارهای [[بیهوده]] که نماد [[سقوط]] و [[انحطاط]] بود سپری می‌کردند. «احمد بن [[صدقه]]» می‌گوید: «در [[روز]] «سعانین» ([[عید]] [[نصرانیان]]) به حضور [[مأمون]] رسیدم. بیست [[کنیز]] [[رومی]] در حضور مأمون بودند که زنار بسته، دیبای رومی بر تن کرده، [[صلیب]] بر گردن آویخته و برگ [[نخل]] و شاخه [[زیتون]] در دست داشتند».

 

دردناکتر و اسفبارتر اینکه ابزار طرب و لودگی، برخی از محدثان را نیز در بر گرفت؛ همان‌هایی که می‌بایست به [[زیور]] [[ایمان]] و [[مقاومت]] در برابر [[هوای نفسانی]] آراسته باشند. «[[خطیب بغدادی]]» درباره «محمد بن الضوء» گفته است:

'''پدیده [[زهد]] و ساده‌زیستی‌''': بیهوده‌گرایی و خوشگذرانی یک وجه روزگار [[امام جواد]]{{ع}} بود. در مقابل، وجه دیگری را می‌توان از آن روزگار در نظر گرفت که [[گرایش]] عده‌ای از [[مردم]] به زهد و [[بی‌اعتنایی]] به [[دنیا]] را به نمایش می‌گذارد. این [[جماعت]]، فریبایی‌های [[زندگی مادی]] را به دیده [[حقارت]] می‌نگریستند و توجهی به آنها نداشتند. یکی از این [[زاهدان]] «[[ابراهیم بن ادهم]]» معروف به [[ابراهیم ادهم]] بود. او از خوشی‌های زندگی [[دل]] [[برید]] و به [[زندگی زاهدانه]] و [[بندگی خدا]] روی آورد. او همیشه این [[بیت]] را زمزمه می‌کرد:

«[[خدا]] را برای خود یار و همنشین برگزین؛ و [[انسان‌ها]] را به کناری گذار»<ref>{{عربی|إِتَّخِذِ اللَّهَ صَاحِبًا *** وَ دَعِ النَّاسَ جَانِبًا}}</ref>. او در زمستان پوستینی بدون [[جامه]] زیر بر تن می‌کرد<ref>حلیة الأولیاء، ج۷، ص۳۶۷- ۳۷۳.</ref> تا [[بی‌اعتنایی]] به [[دنیا]] و [[زهد]] را به نهایت برساند.

 

از دیگر کسانی که به زهد شناخته می‌شد، «معروف کرخی» بود. او [[سحرگاهان]] می‌گریست و این ابیات را می‌خواند: «[[گناهان]]، از من چه می‌خواهند؟ شیفته من شده، از من دور نمی‌شوند. گناهان را چه می‌شود اگر مرا به حال خویش وانهند؟ که [[پیری]] مرا در بر گرفته است»!<ref>حلیة الأولیاء، ج۲، ص۱۸۱: {{عربی|أَيُّ شَيْءٍ تُرِيدُ مِنِّي الذُّنُوبُ؟ *** شَغُفَتْ بِي فَلَيْسَ عَنِّي تَغِيبُ

هموست که سروده است: «شبان و روزان را در کهنه جامه‌ای سپری کردن؛ در حالی که [[مردمان]] گرفتار [[اندوه]] و نگرانی گرد آوردن [[مال]] دنیا هستند. برای من بهتر است از اینکه فردا ی قیامت‌ به من گفته شود: [[بی‌نیازی]] را از آفریده‌ای خواسته‌ام. می‌گویند: به این [[زندگی]] زاهدانه‌ بسنده کرده‌ای؟ می‌گویم: [[قناعت]]، در بی‌نیازی است و نه در فراوانی [[دارایی]] و دینار. در [[سختی]] و [[رفاه]] به داده و خواسته‌ [[خداوند]] [[راضی]] هستم؛ و جز روشن‌ترین راه‌ها را نخواهم پیمود»<ref>صفوة الصفوة، ج۲، ص۱۸۹. {{عربی|قَطْعُ اللَّيَالِيَ مَعَ الْأَيَّامِ فِي خَلَقِ *** وَ الْقَوْمُ تَحْتَ رِوَاقِ الْهَمِّ وَ الْقَلَقِ

 

 

== [[امام جواد]]{{ع}} و [[حاکمان]] معاصر آن حضرت ‌==

=== مأمون عباسی ‌===

مأمون همانند گذشته و آن‌سان که [[امام رضا]]{{ع}} و دیگر [[علویان]] را به ظاهر [[محترم]] می‌شمرد و مورد [[احسان]] خود قرار می‌داد، همان شیوه مکارانه را با امام جواد{{ع}} در پیش گرفت. او دخترش را به همسری امام جواد{{ع}} درآورد تا بیشتر به [[امام]] نزدیک شود. در همین حال و علی‌رغم اظهار [[دوستی]] نسبت به [[اهل بیت]]{{عم}} و اینکه حضرتش را مورد توجه ویژه خود قرار داده بود، هماره در پی کاستن از نقش آن حضرت و در کنترل درآوردن او بود. دلیل این اقدام مأمون را می‌توان از برخورد او با امام رضا{{ع}} دریافت و در واقع، شیوه رفتار مأمون با امام جواد{{ع}} نمادی از [[رفتار]] خصمانه، اما به ظاهر دوستانه او با امام رضا{{ع}} بود. شکاف اساسی موجود در رابطه امام جواد{{ع}} و مأمون موضوعی است که بدان خواهیم پرداخت<ref>[[سید منذر حکیم|حکیم، سید منذر]]، [[پیشوایان هدایت ج۱۱ (کتاب)|پیشوایان هدایت ج۱۱]]، ص ۱۵۳.</ref>.

==== دختر مأمون در کابین امام جواد{{ع}} ‌====

تاریخ‌نگاران درباره [[ازدواج]] دختر مأمون با امام جواد{{ع}} و واکنش‌ [[عباسیان]] نوشته‌اند: «چون مأمون بر آن شد تا دخترش «[[ام الفضل]]» را به همسری [[ابو جعفر]]، [[محمد بن علی]]{{ع}} درآورد، عباسیان را از این تصمیم [[آگاه]] کرد. این اقدام مأمون بر عباسیان سخت آمد و او را مورد نکوهش قرار دادند. عباسیان از آن [[بیم]] داشتند که امام جواد{{ع}} نیز همانند پدرش [[حضرت رضا]]{{ع}} به منصب [[ولایت‌عهدی]] برسد و در نهایت، [[حکومت]] را در دست گیرد. در این‌باره بحث‌های فراوانی کردند و سرانجام [[خویشان]] نزدیک مأمون به حضور وی رسیده، گفتند: تو را به [[خدا]] [[سوگند]] می‌دهیم تصمیم خود را مبنی بر دادن دخترت به «[[ابن الرضا]]» (امام جواد){{ع}} نادیده بگیر،؛ چراکه بیم آن داریم با این پیوند، آنچه را که خدای به ما داده (حکومت) و عزتی که بر ما ارزانی داشته است از دست‌مان برود. تو از آنچه از دیرباز تا به امروز میان ما و این [[قوم]] ([[علویان]]) می‌گذرد و نیز از [[رفتار]] خلیفگان پیش از تو در [[تبعید]] کردن و کاستن از جایگاه آنان، [[آگاهی]]. یک بار نیز رفتار تو را با امام‌ [[رضا]] دیدیم و [[خداوند]] خطر آن اقدام را از ما دور گرداند.

[[مأمون]] گفت: آنچه میان شما و [[خاندان]] [[ابو طالب]] (علویان) رفته، خود عامل آن بوده‌اید و اگر به [[انصاف]] نظر بدهید، آنان به حکومت‌ از شما سزاوارترند. آنچه خلفای پیش از من در برخورد با [[علویان]] در پیش گرفتند، در واقع پیوند [[خویشاوندی]] را گسستند و من از این کار به خدا پناه می‌برم. بدانید که‌ از [[برگزیدن]] امام‌ به [[جانشینی]] خود هرگز پشیمان نشدم. من پیشنهاد [[خلافت]] را به او داده بودم تا خودم را از این [[کار آزاد]] سازم، اما او نپذیرفت و [[اراده]] و فرمان‌ خدا چنان رقم خورده بود.

 

 

آنان گفتند: ای [[امیر المؤمنین]]، به این امر [[راضی]] هستیم. [[اجازه]] بده کسی را حاضر کنیم که در حضور تو در زمینه [[احکام فقهی]] از او پرسش‌هایی کند. اگر پاسخ درست بدهد، دیگر اعتراضی نخواهیم کرد و نظر صائب [[امیر المؤمنین]] نیز بر همگان آشکار خواهد شد. و اگر در [[جواب]] دادن ماند، از [[مصیبت]] او [[رهایی]] خواهیم یافت. [[مأمون]] گفت: هر زمانی که بخواهید می‌توانید این مجلس را برگزار کنید. آنان از نزد مأمون بیرون شدند و در جلسه مشورتی «یحیی بن اکثم» را -که سرآمد قاضیان [[روزگار]] خود بود- برای این‌کار در نظر گرفتند.

 

سپس نزد وی رفته، با دادن [[وعده]] [[اموال]] فراوان و گرانبها، از او خواستند تا از [[امام جواد]]{{ع}} مسأله‌ای بپرسد که او در [[جواب]] آن [[ناتوان]] باشد. آن‌گاه نزد مأمون‌ بازگشتند، از او خواستند تا روزی را برای این دیدار تعیین کند و [[مأمون]] نیز چنین کرد. در [[روز]] مقرر همراه یحیی بن اکثم به حضور مأمون رسیدند. مأمون دستور داد تا در صدر مجلس برای [[ابو جعفر]] فرش بگسترانند و دو پشتی بگذارند. دستور مأمون آن‌سان که خواسته بود عملی شد. ابو جعفر -که نه سال و اندی از عمرش می‌گذشت- وارد مجلس شد و میان دو پشتی قرار گرفت و یحیی بن اکثم پیش روی او نشست. [[مردم]] در جایگاه‌های خود قرار گرفتند و مأمون در جایگاهی نزدیک محل نشستن ابو جعفر نشست. یحیی به مأمون گفت: [[امیر المؤمنین]] [[اجازه]] می‌دهد مسأله‌ای از ابو جعفر بپرسم؟ مأمون گفت: در این‌باره از او [[رخصت]] بخواه. یحیی به او ([[امام]]) نزدیک شد و گفت: فدایت گردم، اجازه می‌دهید مسأله‌ای از شما بپرسم؟

ابو جعفر{{ع}} فرمود: هرچه می‌خواهی بپرس. یحیی گفت: فدایت شوم، درباره کسی که در حال [[احرام]] صیدی را بکشد، چه می‌گویی؟ ابو جعفر{{ع}} فرمود: در [[حرم]] یا در غیر حرم کشته است؟ [[محرم]]، عالم به حکم‌ یا [[جاهل]] بوده است، به عمد کشته یا از سر [[خطا]] بوده، کشنده [[صید]] [[آزاد]] بوده یا [[بنده]]، خردسال بوده یا بزرگسال، در همان ابتدا صید را از پای درآورده یا این کار را تکرار کرده است. صید از پرندگان یا غیر آن، کوچک یا بزرگ بوده است. بر کاری که کرده اصرار داشته یا اینکه پشیمان شده است، صید را در شب کشته یا در روز و در احرام [[عمره]] بوده یا در [[احرام حج]]؟

 

 

[[ابو جعفر]]{{ع}} [[خطبه]] را این‌گونه ایراد نمود: {{متن حدیث|الْحَمْدُ لِلَّهِ إِقْرَاراً بِنِعْمَتِهِ، وَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ إِخْلَاصاً لِوَحْدَانِيَّتِهِ، وَ صَلَّى اللَّهُ عَلَى مُحَمَّدٍ سَيِّدِ بَرِيَّتِهِ وَ الْأَصْفِيَاءِ مِنْ عِتْرَتِهِ. أَمَّا بَعْدُ، فَقَدْ كَانَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ عَلَى الْأَنَامِ، أَنْ أَغْنَاهُمْ بِالْحَلَالِ عَنِ الْحَرَامِ، وَ قَالَ سُبْحَانَهُ: {{متن قرآن|وَأَنْكِحُوا الْأَيَامَى مِنْكُمْ وَالصَّالِحِينَ مِنْ عِبَادِكُمْ وَإِمَائِكُمْ إِنْ يَكُونُوا فُقَرَاءَ يُغْنِهِمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ}}<ref>«و بی‌همسران (آزاد) و بردگان و کنیزان شایسته‌تان را همسر دهید، اگر نادار باشند خداوند از بخشش خویش به آنان بی‌نیازی می‌دهد و خداوند نعمت‌گستری داناست» سوره نور، آیه ۳۲.</ref>. ثُمَّ إِنَّ مُحَمَّدَ بْنَ عَلِيِّ بْنِ مُوسَى يَخْطُبُ أُمَّ الْفَضْلِ بِنْتَ عَبْدِ اللَّهِ الْمَأْمُونِ، وَ قَدْ بَذَلَ لَهَا مِنَ الصَّدَاقِ مَهْرَ جَدَّتِهِ فَاطِمَةَ بِنْتِ مُحَمَّدٍ{{صل}} وَ هُوَ خَمْسُمِائَةِ دِرْهَمٍ جِيَاداً، فَهَلْ زَوَّجْتَهُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ بِهَا عَلَى هَذَا الصَّدَاقِ الْمَذْكُورِ؟}}؛ [[سپاس]] خدای را چنان سپاسی که‌ [[اقرار به نعمت]] اوست و خدایی جز او نیست که این [[توحید]] بی‌شائبه، به [[وحدانیت]] خواندن اوست و [[درود خدا]] بر محمد [[سرور]] خلقش و [[برگزیدگان]] از [[خاندان]] [[پاک]] او باد. اما بعد، از [[لطف]] و [[فضل خدا]] بر بندگانش این است که با مهیا کردن‌ [[حلال]]، آنان را از ارتکاب‌ [[حرام]] بی‌نیاز فرموده، در کتابش می‌فرماید: «بی‌همسران خود و [[غلامان]] و کنیزان درستکارتان را [[همسر]] دهید. اگر [[تنگدست]] هستند، [[خداوند]] آنان را از فضل خویش بی‌نیاز خواهد کرد و [[خدا]] گشایشگر داناست.

آن‌گاه [[محمد بن علی بن موسی]]{{ع}} با پانصد درهم سالم و سره، معادل مهریه مادرش [[فاطمه دختر محمد]]{{صل}}، از ام الفضل دختر [[عبدالله مأمون]] [[خواستگاری]] می‌کند. ای امیر المؤمنین، آیا با این مقدار مهریه، او را به‌ [[همسر]] من‌ می‌دهی؟ [[مأمون]] گفت: آری ای [[ابو جعفر]] من دخترم [[ام الفضل]] را با مهریه پیش گفته شده به همسری تو درآوردم، تو این [[ازدواج]] را می‌پذیری؟ ابو جعفر{{ع}} فرمود: {{متن حدیث|قَدْ قَبِلْتُ ذَلِكَ وَ رَضِيتُ بِهِ}}؛ آن را پذیرفتم و به آن [[رضایت]] دادم.

آن‌گاه مأمون همگان را [[فرمان]] داد تا در جایگاه‌های خود قرار گیرند. [[ریان]] می‌گوید: دیری نپایید که صداهایی چون صدای ناخدایان به گوش رسید. ناگهان خادمان را دیدیم که کشتی‌ای کوچک‌ ساخته شده از [[نقره]] را که بر مرکبی قرار دارد با ریسمان‌های ابریشمین کشیده، وارد کردند. این کشتی پر از غالیه بود. مأمون دستور داد تا خاصان محاسن خود را با آن غالیه [[خضاب]] کنند، سپس به میان دیگر حاضران برده شد و آنان از آن غالیه خویش را معطر کردند.

 

ابو جعفر به او فرمود: مردی در اول [[روز]] به زنی نگاه کرد و این نگاه او [[حرام]] بود و چون چاشت فرا رسید، آن [[زن]] بر او [[حلال]] شد و در نیمه روز زن بر او حرام شد و هنگام عصر مجددا بر آن [[مرد]] حلال شد. با [[غروب خورشید]] حرام شد و [[زمان]] فرا رسیدن شامگاه، آن زن بر آن مرد حلال شد. نیمه شب حرام شد و چون سپیده سرزد، بر او حلال شد. حال این مطلب را روشن کن که این زن چگونه بر مرد [[حلال و حرام]] می‌شد؟ یحیی بن اکثم گفت: به خدا [[سوگند]]، نمی‌توانم به پاسخ این مسأله دست یابم و وجوه آن‌را نمی‌دانم. خوب است خود، آن را بیان فرمایی.

 

ابو جعفر{{ع}} فرمود: این زن، [[کنیز]] شخصی بوده است که نگاه نخستین آن مرد به او حرام بود. چون چاشت شد او کنیز را از صاحبش خرید و بدین ترتیب بر او حلال شد. به هنگام ظهر او را [[آزاد]] [[کرد]] و زن بر او حرام گردید و عصر هنگام او را به [[عقد]] خود درآورد و زن بر او حلال شد. چون [[خورشید]] غروب کرد، مرد او را «ظهار»<ref>مردی که همسرش را به مادر خود تشبیه کند، همسرش بر او حرام می‏‌شود و برای حلال شدن و رجوع کردن باید کفاره بدهد. این عمل را که با جمله {{عربی|أَنْتِ عَلَيَّ كَظَهْرِ أُمِّي}}؛ «تو برای من همانند پشت مادرم هستی» و با قصد صورت می‏گیرد «ظهار» است.</ref> کرد و [[زن]] بر او [[حرام]] گردید و شامگاه [[کفاره]] ظهار را داد و زن بر او [[حلال]] شد. چون نیمه شب فرا رسید زن را [[طلاق]] داد و بدین صورت زن بر او حرام گردید و سپیده‌دم او را مجددا به [[عقد]] خود درآورد و [[زن]] بر او [[حلال]] شد. [[ریان]] می‌گوید: [[مأمون]] رو به خویشاوندانش که در مجلس حضور داشتند کرده، گفت: آیا در میان شما کسی یافت می‌شود که پاسخ این مسأله را این‌گونه بدهد؟

همگی گفتند: به [[خدا]] [[سوگند]] نه و [[امیر المؤمنین]] خوب می‌داند که چه کند و که را بگزیند. مأمون گفت: وای بر شما، این [[خاندان]] از میان تمام [[خلق]] به [[برتری]] در فضل و [[دانش]]، ویژگی یافته‌اند و خردسالی، آنان را از داشتن مراتب والای کمال باز نمی‌دارد. [[پیامبر]]{{صل}} [[دعوت]] خود را با امیر المؤمنین علی بن ابی طالب که ده سال داشت آغاز کرد و [[اسلام]] او را پذیرفت و او را [[مسلمان]] خواند و کسی غیر از او در چنین [[سنی]] به [[ایمان]] به خود نخواند. حسن و حسین که کمتر از شش سال داشتند با حضرتش [[بیعت]] کرد و او پذیرفت، اما با خردسالانی جز آنان بیعت نکرد. این را می‌دانید؟ حتما می‌دانید که خدای این خاندان را به چه چیزهایی ویژگی بخشید؟ اینان کسانی هستند که [[قرآن]] درباره‌شان فرموده: {{متن قرآن|ذُرِّيَّةً بَعْضُهَا مِنْ بَعْضٍ}}<ref>«در حالی که برخی از فرزندزادگان برخی دیگرند» سوره آل عمران، آیه ۳۴.</ref> و هرچه را برای نخستین آنان مقرر فرموده، آخرین ایشان را نیز از آن بهره‌مند می‌کند. گفتند: راست گفتی ای امیر المؤمنین.

آن‌گاه برخاسته، مجلس را ترک کردند. چون [[روز]] بعد در رسید، [[مردم]] فراخوانده شدند و [[ابو جعفر]]{{ع}} نیز حضور یافت. [[سرداران]]، پرده‌داران، [[خواص]] و [[کارکنان]] دربار به حضور رسیدند تا به مأمون و ابو جعفر{{ع}} شادباش و [[تبریک]] گویند. سه طبق سیمین به مجلس آورده شد که گوی‌هایی تهیه شده از [[مشک]] و زعفران در آن قرار داشت. در میان هر گویی رقعه‌ای وجود داشت که بر آن [[اموال]] فراوان، عطایای [[ارزشمند]] و [[ملک]] نوشته و حواله شده بود. به [[فرمان]] مأمون، آنها را میان خاصان تقسیم کردند. هرکس گویی به دست آورده، نوشته آن را تحویل می‌داد و آنچه بر رقعه نوشته شده بود، می‌ستاند. آن‌گاه بدره‌ها ی سنگین درهم و دینار را میان [[سرداران]] و دیگر حاضران [[توزیع]] کردند و حاضران با [[ثروت]] فراوانی راه خانه‌های خود را در پیش گرفتند. [[مأمون]] همچنین صدقه‌های فراوانی نثار بینوایان و [[مستمندان]] کرد. او در تمام دوران [[حیات]] خود، [[ابو جعفر]]{{ع}} را بزرگ می‌شمرد و گرامی‌اش می‌داشت و هماره او را بر [[فرزندان]] و دیگر کسان خود ترجیح می‌داد»<ref>بحار الانوار، ج۵۰، ص۷۴- ۷۹.</ref>.<ref>[[سید منذر حکیم|حکیم، سید منذر]]، [[پیشوایان هدایت ج۱۱ (کتاب)|پیشوایان هدایت ج۱۱]]، ص ۱۵۳.</ref>

==== طبیعت روابط [[امام جواد]]{{ع}} و مأمون ‌====

پیشتر جریان ازدواج امام جواد{{ع}} با دختر [[مأمون]]، شرایطی که این پیوند را دربر می‌گرفت و مناقشات و گفت‌وگوهایی که در این‌باره رد و بدل شد، مورد بررسی قرار گرفت. اینک به نکته‌هایی می‌پردازیم که شکاف موجود در روابط [[مأمون عباسی]] و امام جواد{{ع}} را روشن می‌کند:

۲. همان‌طور که پیشتر خواندیم، مأمون به [[دوستی]] و [[ارج]] نهادن به امام جواد{{ع}} [[تظاهر]] می‌کرد، اما او از این کار دو [[هدف]] را دنبال می‌کرد: نخست: جذب [[حمایت]] [[توده]] [[مسلمانان]] طرفدار و [[دوستدار اهل بیت]]{{عم}} بود؛ لذا می‌بایست برای رسیدن به هدف، خود را [[دوستدار]] و ارج‌گذار به‌ [[خاندان پیامبر]]{{صل}} بنمایاند؛ دوم: با [[اظهار محبت]] و [[مهرورزی]] و [[احترام]] نسبت به امام جواد{{ع}} [[جنایت]] [[کشتن امام]] [[رضا]]{{ع}} را از یادها بزداید. وی با این روش توانست [[افکار عمومی]] را بفریبد.

 

این بود که آخرین تلاش خود را به کار بست و دخترش را به همسری امام جواد درآورد تا به مردم وانمود کند که امام جواد{{ع}} طالب دنیاست. از [[محمد بن ریان]] نقل شده است: «مأمون هر حیله‌ای را که می‌شناخت در مورد [[ابو جعفر]]{{ع}} به کار بست، اما موفق نشد؛ لذا بر آن شد تا دخترش را به همسری ابو جعفر{{ع}} درآورد. این بود که دو [[کنیز]] را که در [[زیبایی]] بی‌مانند بودند برگزید و به دست هریک جامی داد که در آن جام گوهری قرار داشت.

 

آن‌گاه به آنان دستور داد که هرگاه ابو جعفر در جایگاه [[نیکان]] و [[بندگان]] [[صالح]] قرار گرفت نزد او بروند. آنان خواسته مأمون را عملی کردند، اما آن حضرت به آنان توجهی نکرد. مردی خوش‌آواز و نوازنده بود به نام «مخارق» که محاسنی بلند داشت.

 

پس از مدتی [[امام]] سر بلند کرد و به او فرمود: {{متن حدیث|اتَّقِ اللَّهَ يَا ذَا الْعُثْنُونِ}}؛ ای صاحب ریش، تقوای [[خدا]] در پیش گیر. ناگهان عود از دست مخارق افتاد و تا آخرین [[روز]] زندگی‌اش نتوانست از دستان خود استفاده کند. [[مأمون]] جویای حال مخارق در آن لحظه شد، پاسخ داد: هنگامی که ابو جعفر بر من بانگ زد چنان [[وحشت‌زده]] شدم که هرگز از آن [[رهایی]] نخواهم یافت»<ref>کافی، ج۱، ص۴۹۴- ۴۹۵.</ref>.

 

این مطلب دلیل روشنی بر دسیسه‌چینی مأمون است. او از هر فرصتی و ابزاری استفاده می‌کرد تا [[منزلت امام]] [[جواد]]{{ع}} را نزد [[مردم]] بکاهد او را برای [[امامت]] و [[رهبری امت اسلامی]] [[ناتوان]] و [[ناشایست]] معرفی کرده، خود را به این منصب سزاوارتر بنمایاند، اما هماره با [[شکست]] و [[ناکامی]] روبه‌رو می‌شد. او ناچار شد روش دیگری برای زیرنظر قرار دادن [[امام جواد]]{{ع}} [[تجربه]] کند و با همین انگیزه دخترش را به همسری امام درآورد. پر واضح است که این اقدام مأمون به انگیزه گرامی داشتن نبود که به منظور زیر نظر داشتن امام جواد{{ع}} بود. مفصل این مبحث خواهد آمد.

 

یکی دیگر از نیرنگ‌های مأمون برای [[متزلزل]] کردن [[موقعیت امام]] جواد{{ع}} واداشتن [[قاضی القضات]]، یحیی بن اکثم به مطرح کردن مسائل سخت در حضور امام جواد{{ع}} بود تا بدین‌وسیله آن حضرت را در تنگنا گذارد و از این طریق به اهداف شوم خود برسد. مأمون به یحیی گفت: «از محمد بن علی‌ الرضا{{ع}} سؤالی کن که نتواند پاسخ گوید. یحیی به ابو جعفر{{ع}} گفت: مردی با زنی [[زنا]] کرده است. آیا می‌تواند او را به همسری گیرد؟ امام{{ع}} فرمود: او را از نطفه خود و نطفه دیگری استبرا می‌کند؛ زیرا چنین زنی مورد [[اطمینان]] نیست و ممکن است همان‌گونه که با این مرد هم‌بستر شده، با دیگری نیز آمیزش کرده باشد. پس از استبراء و حصول اطمینان از عدم بارداری‌اش‌ اگر بخواهد می‌تواند با وی [[ازدواج]] کند. این مسأله به درختی می‌ماند که [[انسان]] میوه آن را به [[حرام]] (بدون [[رضایت]] مالکش) بخورد، سپس آن درخت را بخرد و میوه [[حلال]] از آن بخورد. یحیی از این پاسخ در خود فرو رفت و درماند»<ref>تحف العقول، ص۴۵۴.</ref>.

 

«[[محمد بن علی هاشمی]]» می‌گوید: «[[صبح]] عروسی امام جواد{{ع}} با دختر مأمون، نخستین کسی بودم که به حضور ایشان رسیدم. از آنجا که شب گذشته [[دارو]] خورده بودم، [[تشنه]] شدم، اما خوش نداشتم درخواست آب کنم. [[ابو جعفر]]{{ع}} در من نگریست و فرمود: انگار تشنه هستی؟ گفتم: آری. امام{{ع}} صدا زد: ای [[غلام]] (یا کنیز)، آبی به ما بده. با خود اندیشیدم که اکنون آبی زهرآلود برای حضرت می‌آورند و او را [[مسموم]] می‌کنند. یکی از [[غلامان]] آب در دست وارد شد. امام{{ع}} در چهره من نگریست و خندید، آن‌گاه آب را از غلام گرفت و قدری از آن نوشید، سپس [[قدح]] آب را به من داد و من از آن نوشیدم. مجددا تشنه شدم، اما اظهار [[تشنگی]] نکردم. امام دوباره آب خواست و چون غلام قدح آب را به حضرت داد، آنچه پیشتر در ذهنم خطور کرده بود، باز از اندیشه‌ام گذشت. امام{{ع}} قدح را گرفت و مقداری از آن نوشید، سپس به من داد و [[لبخند]] زد»<ref>مستدرک عوالم العلوم، ج۲۳، ص۸۱.</ref>.

 

محمد بن علی هاشمی یکی از کسانی بود که از [[دشمنی]] پنهانی مأمون نسبت به امام جواد{{ع}} [[آگاه]] بود و هرلحظه [[منتظر]] بود که حادثه‌ای ناگوار رخ دهد و [[امام جواد]]{{ع}} به دست [[مأمون]] و [[دستگاه خلافت]] به [[شهادت]] برسد؛ لذا [[مرد]] [[هاشمی]] از اینکه امام جواد{{ع}} آب خواست، [[اندوهگین]] شد<ref>[[سید منذر حکیم|حکیم، سید منذر]]، [[پیشوایان هدایت ج۱۱ (کتاب)|پیشوایان هدایت ج۱۱]]، ص ۱۶۲.</ref>.

 

 

موضع‌گیری [[عباسیان]] نسبت به این اقدام مأمون، توأم با [[کینه]] و [[تعصب]] و ساده‌لوحانه بود،؛ چراکه تحت تأثیر فراوان ظواهر، از [[تساهل]] مأمون با امام جواد{{ع}} سخت ناخرسند بودند. آنان [[حقیقت]] و عمق این اقدام مأمون و اهدافی که او در این پیوند دنبال می‌کرد، [[درک]] نمی‌کردند. مأمون نیز از این حالت عباسیان بهترین استفاده را برده، با رد کردن ادعاها و اظهارات آنان در مورد امام جواد{{ع}} چنین وانمود می‌کرد که [[دوستدار]] واقعی [[اهل بیت]]{{عم}} است<ref>[[سید منذر حکیم|حکیم، سید منذر]]، [[پیشوایان هدایت ج۱۱ (کتاب)|پیشوایان هدایت ج۱۱]]، ص ۱۶۸.</ref>.

 

# امام جواد{{ع}} با شرکت در مناظره، [[مردم]] را [[آگاهی]] بخشید و [[دانش]] صحیح و واقعی را به آنان شناساند<ref>[[سید منذر حکیم|حکیم، سید منذر]]، [[پیشوایان هدایت ج۱۱ (کتاب)|پیشوایان هدایت ج۱۱]]، ص ۱۶۸.</ref>.

==== [[امامت]] [[حضرت جواد]]{{ع}} در [[عهد]] مأمون‌ ====

پس از [[شهادت]] رسیدن [[امام رضا]]{{ع}} در سال ۲۰۳ ق و در [[عهد]] [[مأمون]]، منصب و [[وظیفه]] [[هدایت امت]] به [[امام جواد]]{{ع}} رسید. مأمون در سال ۲۱۸ ق. در «بدندون» [[روم]] مرد و پیکرش به [[طوس]] منتقل و در آنجا [[دفن]] شد<ref>تاریخ الخلفاء، ص۳۳۳- ۲۳۴.</ref>.

بنابراین، امام جواد{{ع}} پانزده سال از هفده سال [[امامت]] خود را با مأمون معاصر بود در واقع بیشتر دوران امامت آن حضرت در عهد مأمون بود<ref>[[سید منذر حکیم|حکیم، سید منذر]]، [[پیشوایان هدایت ج۱۱ (کتاب)|پیشوایان هدایت ج۱۱]]، ص ۱۶۹.</ref>.

=== [[معتصم]] عباسی‌ ===

بنا به قول «[[ذهبی]]» ابو اسحاق، محمد بن هارون الرشید، ملقب به معتصم به سال ۱۸۰ ق. زاده شد و به گزارش «صولی» تولد معتصم در [[ماه شعبان]] سال ۱۷۸ ق. بوده است. مادرش [[ام ولد]] ([[کنیز]]) بود به نام «مارده» که بیش از همگان مورد توجه [[هارون الرشید]] قرار داشت.

معتصم کوتاه‌فکر و در برخورد با مخالفان [[سیاسی]] و دیگر مخالفان خود، سنگدل و بی‌رحم بود. در امور اداره مملکت، کارآزمودگی سیاسی ناچیزی‌ داشت و حکومتش با [[آشوب]] فراوان سیاسی در گستره تحت [[حکومت عباسیان]] روبرو شد<ref>قیام طالقان به فرماندهی قاسم بن محمد علوی، قیام «زط»‌ها در بصره، قیام بابک خرمدین، لشکرکشی رومی‏ها به سوی «زبطره» و دیگر سرزمین‏های اسلامی و قیام «مبرقع» در فلسطین از آن جمله است. ر.ک: ابن اثیر، الکامل، ج۵، ص۲۳۲- ۲۶۵.</ref>.

 

'''معتصم و طلایه‌داران بیدار''': تضاد [[فکری]] حادّی که میان [[امامان اهل بیت]]{{عم}} و [[شیعیان]] [[مؤمن]] آنان از یک سو و دستگاه [[خلافت عباسیان]] و [[پیروان]] آنان از سوی دیگر [[حاکم]] بود، سبب شد تا [[دشمنی]] دو خط [[اهل بیت]] و خط [[عباسیان]] ادامه یابد و هر زمانی رنگ و چهره خاصی به خود گیرد و بنا به اوضاع و شرایط، دستخوش شدت یا [[ضعف]] شود. معتصم نیز [[سیاست]] اسلاف [[کینه‌توز]] خود را نسبت به اهل بیت{{عم}} و پیروان و [[حزب]] آنان در پیش گرفت. او با [[اسلام]] و خط مستقیم آن سر [[ستیز]] برافراشت، اما با [[اعتراض]] شدید اهل بیت{{عم}} و شیعیان آنان روبرو شد. قیام‌هایی که از سوی آنان بر ضد معتصم شکل گرفت، در بخش بعدی بررسی خواهیم کرد.

'''طرح کشتن امام جواد{{ع}}‌''': نقش [[رهبری]] کارآمد [[امام جواد]]{{ع}} او را به صورت کانون خطری برای [[حکومت]] [[معتصم]] درآورده بود،؛ چراکه [[حاکمیت]]، ارتباط امام جواد{{ع}} را با خیزش و جنبش‌های [[امت اسلامی]] بعید نمی‌دانست. این بود که در صدد [[رهایی]] از [[وجود امام]] برآمد. تاریخ‌نگاران از «[[زرقان]]» یار «[[ابن ابی دؤاد]]» [[قاضی]] [[معتصم عباسی]] نقل کرده‌اند: «روزی ابن ابی دؤاد گرفته و [[غمگین]] از نزد [[معتصم]] بازگشت. دلیل آن را پرسیدم، گفت: ای کاش بیست سال پیش از [[دستگاه خلافت]] بیرون‌ آمده بودم.

پرسیدم: چرا چنین [[آرزو]] می‌کنی؟ گفت: به دلیل عملی که از این سیاه!! [[ابو جعفر]]، [[محمد بن علی بن موسی]] در حضور [[امیر المؤمنین]] (معتصم) سرزد. گفتم: مگر چه شده است؟ ابن ابی داوود گفت: [[دزدی]] در حضور خلیفه‌ به [[جرم]] خود اعتراف کرد و از [[خلیفه]] خواست تا حد بر او جاری کند. خلیفه [[فقیه]]ان را گرد آورد تا [[حکم خدا]] را درباره او صادر کنند. [[محمد بن علی]]{{ع}} نیز حضور یافت. آن‌گاه از ما پرسید: دست دزد را از کجا باید قطع کرد؟ گفتم: از مچ. پرسید: چه دلیل و حجتی بر [[صحت]] این گفته داری؟ گفتم: از آنجا که دست شامل انگشتان، [[کف دست]] و مچ می‌شود و در [[قرآن]] نیز در باب تیمم‌ آمده است: {{متن قرآن|فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ}}<ref>«و بخشی از رخساره‌ها و دست‌هایتان را با آن مسح کنید» سوره نساء، آیه ۴۳.</ref>. حاضران در این‌باره با من هم‌صدا شدند. جماعتی نظر دیگری داشتند. آنان می‌گفتند: باید دست او از آرنج بریده شود. ابو جعفر گفت: چه دلیلی بر این مدعا دارید؟ گفتند: به دلیل [[آیه قرآنی]] که می‌فرماید: {{متن قرآن|وَأَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرَافِقِ}}<ref>«و دست‌هایتان را تا آرنج بشویید» سوره مائده، آیه ۶.</ref> و همین ثابت می‌کند تا آرنج دست به شمار می‌رود.

آن‌گاه معتصم رو به محمد بن علی{{ع}} کرد و گفت: ای ابو جعفر، تو چه می‌گویی؟ پاسخ داد: ای امیر المؤمنین [[جماعت]] فقیهان‌ در این‌باره سخن گفتند. معتصم گفت: آنچه اینان گفتند رها کن. تو برای گفتن چه داری؟ او گفت: ای امیر المؤمنین، مرا از این کار معاف دار. معتصم گفت: تو را به [[خدا]] [[سوگند]] می‌دهم که آنچه در این‌باره داری (می‌دانی) بازگو. ابو جعفر گفت: حال که مرا به [[خدا]] [[سوگند]] می‌دهی باید بگویم که اینان [[حکم خدا]] و [[سنت]] را درباره حد [[سرقت]] به [[اشتباه]] فهمیده‌اند و راه [[خطا]] در پیش گرفته؛ زیرا بریدن دست باید از بن انگشتان صورت گیرد و [[کف دست]] باقی بماند.

[[معتصم]] گفت: دلیل تو در این‌باره چیست؟ [[ابو جعفر]] گفت: به دلیل گفته [[رسول خدا]]{{صل}} که فرمود: {{متن حدیث|السُّجُودُ عَلَى سَبْعَةِ أَعْضَاءٍ الْوَجْهِ وَ الْيَدَيْنِ وَ الرُّكْبَتَيْنِ وَ الرِّجْلَيْنِ‏}}؛ [[سجده]] بر هفت موضع باید صورت گیرد: صورت (پیشانی)، دو دست، دو زانو، و سرانگشتان‌ دو پا. حال اگر دست از مچ یا از آرنج قطع شود، دستی برای سجده کردن نمی‌ماند. و بدانید خدای -تبارک و تعالی- فرموده است: {{متن قرآن|وَأَنَّ الْمَسَاجِدَ لِلَّهِ}}<ref>«و اینکه سجده‌گاه‌ها از آن خداوند است» سوره جن، آیه ۱۸.</ref> و مراد از [[مساجد]]، هفت موضع سجده است. در ادامه [[آیه]] می‌فرماید: {{متن قرآن|فَلَا تَدْعُوا مَعَ اللَّهِ أَحَدًا}}<ref>«پس با خداوند هیچ کس را (به پرستش) مخوانید» سوره جن، آیه ۱۸.</ref>.

 

معتصم این نظر را مقبول دانست و [[فرمان]] داد تا انگشتان سارق را از بن ببرند. آن‌گاه [[ابن ابی دؤاد]] گفت: [[قیامت]] من با این مسأله فرا رسید و ای کاش زنده نبودم و این وضع را نمی‌دیدم‌. [[زرقان]] به نقل از ابن ابی دؤاد می‌گوید: [[روز]] سوم پس از آن ماجرا نزد معتصم رفتم و گفتم: [[خیرخواهی]] [[امیر المؤمنین]] بر من [[واجب]] است و سخنی می‌گویم که می‌دانم فرجام آن، [[آتش دوزخ]] است. معتصم گفت: این خیرخواهی چیست؟

 

ابن ابی دؤاد گفت، رنگ از چهره خلیفه پرید و متوجه مطلب شد، آن‌گاه به من گفت: به پاس این [[خیرخواهی]] خدایت [[پاداش]] خیر دهد!... [[روز]] چهارم به یکی از [[وزیران]] خود دستور داد تا [[امام جواد]]{{ع}} را به منزلش فراخواند، اما امام جواد{{ع}} نپذیرفت و فرمود: می‌دانی که در مجالس شما حاضر نمی‌شوم. [[وزیر]] گفت: تو را به صرف غذا [[دعوت]] می‌کنم و [[دوست]] داشتم به [[خانه]] ما آمده، بر فرش ما گام [[نهی]] تا به وجودت خانه و وجودم متبرک شود. وانگهی فلان وزیر (که نام او را برد) دیدار تو را خوش می‌دارد.

 

[[امام جواد]]{{ع}} خود می‌دانست که پس از این دعوت به [[شهادت]] خواهد رسید. «[[اسماعیل بن مهران]]» می‌گوید: «نخستین‌باری که [[ابو جعفر]]{{ع}} از [[مدینه]] به [[بغداد]] فراخوانده شد و در حالی که آماده رفتن به بغداد بود، به ایشان گفتم: فدایت شوم، از این [[سفر]] بر تو [[بیم]] دارم. پس از تو چه کسی امام خواهد بود؟ امام{{ع}} روی به من کرد و در حالی که می‌خندید فرمود: آنچه می‌پنداری در این سال رخ نخواهد داد.

 

هنگامی که [[معتصم]] او را فراخواند و دومین و آخرین‌ سفر او به بغداد بود، به او گفتم: فدایت گردم، امام پس از تو که خواهد بود؟ امام{{ع}} چنان گریست که محاسن او غرق [[اشک]] شد، آن‌گاه رو به من کرد و فرمود: در این سفر بیم آنچه در [[اندیشه]] می‌گذرانی‌ بر من می‌رود. [[امامت]] پس از من بر عهده فرزندم علی است»<ref>الإرشاد، ص۲۹۸.</ref>.

 

 

دوم: [[حسادت]] و [[کینه]] او نسبت به امام جواد{{ع}} بود؛ زیرا ام الفضل از داشتن فرزند [[محروم]] بود و از دیگر سو، [[امام]]{{ع}} [[زنان]] دیگری داشت که یکی از آنان [[امام هادی]]{{ع}} را برای حضرت به [[دنیا]] آورد و دیگر اینکه حسادت او از دید [[مردم]] پنهان نبود. تاریخ‌نگاران در این‌باره آورده‌اند: «مردم نقل می‌کردند که: ام الفضل طی نامه‌ای خطاب به پدرش از [[ابو جعفر]] [[شکایت]] کرده، نوشته بود: او با بودن من، [[همسر]] ان‌ دیگری برگزیده است و همین امر حسادت مرا بر می‌انگیزد. مأمون در پاسخ دخترش نوشت: تو را به همسری او در نیاوردم تا حلالی را بر او [[حرام]] کنم. مبادا از این پس چنین مطالبی را برای من بنویسی!»<ref>کشف الغمة، ج۲، ص۳۵۸.</ref>.

 

فرمود: پدرم چیزی به او گفت و او به پدرم گفت: می‌پندارم مست باشی؟ [[امام جواد]]{{ع}} فرمود: بار خدایا، می‌دانی که روزم را برای تو به [[روزه]] سپری کردم و اگر چنین است، طعم تلخ‌ [[جنگ]] و [[خواری]] اسیری را به او بچشان! به [[خدا]] [[سوگند]] چند صباحی نگذشته بود که هرآنچه داشت به [[غارت]] رفت و خود در بند [[اسارت]] گرفتار شد و اینک در اسارت مرده است<ref>بحار الانوار، ج۵۰، ص۶۲- ۶۳.</ref>.

 

 

 

روزی زنی نزد من آمد و [[سلام]] داد. پرسیدم: که هستی؟ گفت: از [[نوادگان]] «[[عمار بن یاسر]]» و [[همسر]] همسرت ابو جعفر، محمد بن علی الرضا{{ع}} هستم.

چنان دستخوش [[حسد]] شدم که تحمل‌پذیر نبود و در حالتی قرار گرفته بودم که می‌خواستم [[خانه]] را ترک کنم و بر اثر [[وسوسه]] [[شیطان]] نسبت به آن زن‌ بی‌حرمتی کنم، اما بر خود مسلط شده، [[خشم]] خود را فرو خوردم و او را [[تکریم]] کرده، جامه‌هایی به او دادم. چون از پیش من رفت، برخاسته نزد پدرم رفتم و ماجرا را به او گفتم. پدرم که کاملا مست بود، فریاد برآورد: ای [[غلام]]، شمشیری برای من بیاور. [[شمشیر]] حاضر شد و پدرم سوار مرکب گردید و گفت: به [[خدا]] [[سوگند]]، او را خواهم کشت.

گفت: چه کردم؟ گفتم: [[ابن الرضا]] را کشتی. چشمان پدرم برقی زد و از [[هوش]] رفت. چون به هوش آمد، گفت: وای بر تو، چه می‌گویی؟ گفتم: ای پدر، به خدا سوگند همان است که گفتم. تو بر او وارد شدی و با ضربه‌های پیاپی شمشیرت او را کشتی.

 

یاسر گفت: بر او وارد شدم و او را دیدم که جامه‌ای بر تن داشت و رواندازی بر خود کشیده بود و [[مسواک]] می‌کرد. بر او [[سلام]] کردم و گفتم: ای [[پسر رسول خدا]]، دوست دارم جامه‌ای که بر تن داری به من بدهی تا در آن [[نماز]] گزارم و به آن متبرک شوم. از آن‌رو چنین درخواستی کردم تا بدن او را ببینم و مطمئن شوم آیا جای [[شمشیر]] بر بدن او وجود دارد یا نه. او [[جامه]] خود را درآورد. در آن هنگام بدن او را که همانند عاج، سفید بود و کمی به زردی می‌گرایید در کمال سلامت‌ دیدم.

 

 

[[ابو جعفر]] گفت: نصیحتی به تو می‌کنم، آن را بپذیر. مأمون گفت: ای [[پسر رسول خدا]]، شایسته سپاسی، آن [[نصیحت]] چیست؟ ابو جعفر گفت: می‌خواهم شب‌ها از [[خانه]] خارج نشوی؛ زیرا تو را از گزند این [[مردم]] نگونسار در [[امان]] نمی‌بینم. وانگهی دعایی دارم که می‌توانی خود را با آن از [[بلاها]]، [[شرور]]، آفت‌ها، [[بیماری‌ها]] و [[سختی‌ها]] در امان داری و اگر با آن در مصاف [[سپاه]] [[روم]] و ترک قرار‌گیری و تمام مردم پشت در پشت در صدد از پای درآوردن تو باشند به خواست خدای جبار، به خواسته خود نخواهند رسید، همان‌گونه که [[روز]] گذشته [[خدا]] مرا از گزند تو [[رهایی]] بخشید. اگر مایل باشی آن را برای تو بفرستم تا از آنچه گفته شد ایمن گردی. مأمون گفت: آری. آن را با دست خودت بنویس و برای من بفرست. ابو جعفر نیز پذیرفت.

 

[[یاسر]] می‌گوید: چون صبحگاه فرا رسید ابو جعفر مرا خواست و هنگامی که به حضور او رسیدم، تکه نازکی از پوست [[آهو]] که در «تهامه» فراهم شده بود خواست و [[دعا]] را بر روی آن نوشت و گفت: ای یاسر، این را برای امیر المؤمنین ببر و از زبان من‌ به او بگو: استوانه‌ای سیمین تهیه کند و آنچه را که خواهم گفت بر آن نقش زنند. هرگاه بخواهد آن را بر بازو ببندد، ابتدا وضویی [[نیکو]] بسازد و چهار رکعت [[نماز]] گزارد و در هر رکعت [[سوره حمد]] یک بار، [[آیة الکرسی]] هفت بار، [[آیه]] {{متن قرآن|شَهِدَ اللَّهُ...}} هفت بار، [[سوره شمس]] هفت بار، [[سوره لیل]] هفت بار و [[سوره توحید]] هفت بار بخواند. آن‌گاه در [[گرفتاری‌ها]] و هنگام رسیدن بلاهای سخت، آن را بر بازوی راست خود ببندد که به [[حول و قوه]] [[خداوند]] از تمام چیزهایی که [[بیم]] دارد، ایمن خواهد بود و اگر به [[جنگ]] [[رومیان]] نیز برود به خواست خدا و به [[برکت]] این [[حرز]] [[پیروز]] خواهد شد. فراموش نکند که‌ این [[نماز]] یا بستن [[دعا]] به هنگام طلوع ماه در [[برج]] عقرب نباشد.

 

بنا به قول مورخان، ام الفضل با [[مسموم]] کردن [[امام جواد]]{{ع}} [[جنایت]] بزرگ خود را مرتکب شد. در [[تاریخ]] آمده است: «[[معتصم]] در تکاپو بود تا راهی برای کشتن [[ابو جعفر]]{{ع}} بیابد. از آنجا که می‌دانست [[ام الفضل]] از اینکه او [[همسر]] دیگری نیز دارد از او رویگردان و سخت نسبت به او [[خشمگین]] است، او را برای انجام این [[مأموریت]] مناسب یافت و ام الفضل نیز پیشنهاد او را پذیرفت. وی مقداری انگور رازقی را به زهر [[آلوده]] کرد و برای ابو جعفر آورده، نزد او گذارد. چون ابو جعفر از آن انگور خورد ام الفضل از کرده خود پشیمان شد و [[گریه]] سر داد. ابو جعفر به او گفت: چرا گریه می‌کنی؟ به [[خدا]] [[سوگند]]، خدا به فقری جبران‌ناپذیر و به بیماری‌ای که نتوان پنهانش کرد گرفتارت خواهد نمود.

ام الفضل در اثر [[نفرین]] ابو جعفر از ناحیه [[اندام]] زیرین خود دچار بیماری‌ شد و هرچه اندوخته بود هزینه [[بیماری]] خود کرد و [[تهیدست]] شد، به گونه‌ای که بر او [[ترحم]] کرده، اندک [[مالی]] به او می‌دادند. سرانجام، آن بیماری ام الفضل را از پای درآورد»<ref>بحار الانوار، ج۵۰، ص۱۷.</ref>.

 

'''[[مراسم تدفین]] [[امام جواد]]{{ع}}‌''': پیکر امام جواد{{ع}} [[غسل]] و [[کفن]] شد و «[[الواثق]]» و [[معتصم]] بر جنازه حضرت [[نماز]] گزاردند<ref>نمازی که معتصم بر پیکر امام جواد{{ع}} خواند، اقدامی [[تبلیغاتی]] بود تا خود را از [[قتل]] آن حضرت مبرا سازد. براساس [[روایات]]، [[امام]] [[معصوم]] توسط امام پس از خود غسل و کفن شده و همو بر او نماز می‏خواند. بنابراین مانعی وجود ندارد که [[امام هادی]]{{ع}} هنگام [[تجهیز]] پدرش حضور یافته باشد. چه اینکه خود امام هادی{{ع}} به این امر تصریح کرده است. ر.ک: [[مسند]] الإمام [[محمد الجواد]]{{ع}}، ص۱۲۵- ۱۲۶.</ref>، [[پیکر امام]] به سمت [[قبرستان]] [[قریش]] حمل شد و انبوه [[مردم]] در [[تشییع پیکر]] امام جواد{{ع}} شرکت کردند. [[بغداد]] روزی همانند روزی که امام جواد{{ع}} [[تشییع]] شد به خود ندیده بود. ده‌ها هزار [[انسان]] در دسته‌های [[عزادار]] [[فضایل]] او را برمی‌شمردند و بر او مویه می‌کردند و از دست دادن امام جواد{{ع}} را خسارت سنگینی می‌خواندند که بر [[مسلمانان]] وارد شده بود. برای آن پیکر [[پاک]] قبری کنار [[قبر]] جد ارجمندش امام [[موسی بن جعفر]]{{ع}} حفر شد و او را با تمام [[ارزش‌های انسانی]] و معیارها و الگوهای مورد علاقه و توجه انسان‌های والا یک‌جا به خاک سپردند<ref>حیاة الإمام محمد الجواد{{ع}}، ص۲۶۳.</ref>.

 

گفتم: پس او از دنیا رفته است. فرمود: اینها را واگذار و [[اجازه]] بده درون [[خانه]] شوم و سپس بازمی‌گردم. آن هنگام از [[قرآن]] هرچه می‌خواهی از من بپرس که از [[حفظ]] پاسخ خواهم داد. آن‌گاه وارد [[منزل]] شد و من از سر دلواپسی دنبال او روان و جویای حال او شدم. گفته شد [[ابو الحسن]] هادی‌ وارد این [[خانه]] شد و درب را بست و به من فرمود: [[اجازه]] ورود به کسی مده تا خود نزد شما بیایم. آن‌گاه [[امام]]{{ع}} با [[شمایل]] دگرگون خارج شد و می‌گفت: {{متن حدیث|إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ‏}}. به [[خدا]] [[سوگند]] پدرم از [[دنیا]] رفت.

 

به او گفتم: فدایت گردم، آیا پدرت [[رحلت]] کرد؟ فرمود: آری و او را [[غسل]] دادم و [[کفن]] کردم و جز من نباید دیگری این کار را می‌کرد. آن‌گاه به من فرمود اینها را واگذار و [[آیات قرآن]] را از من بپرس و اگر بخواهی آن را برای تو [[تفسیر]] خواهم کرد. گفتم: [[اعراف]] را بخوان و او پس از «استعاذه‌<ref>گفتنِ {{متن حدیث|أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ}}.</ref>» خواند: {{متن قرآن|بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ * وَإِذْ نَتَقْنَا الْجَبَلَ فَوْقَهُمْ كَأَنَّهُ ظُلَّةٌ وَظَنُّوا أَنَّهُ وَاقِعٌ بِهِمْ}}<ref>«به نام خداوند بخشنده بخشاینده * و (یاد کن) آنگاه را که کوه طور را از جای کندیم و چون سایبانی بر فراز آنان برافراختیم و پنداشتند که بر سرشان فرود می‌آید» سوره اعراف، آیه ۱۷۱.</ref>

 

== ضرورت‌های عصر امام جواد{{ع}}‌ ==

در دو بخش پیشین با ویژگی عصر امام جواد{{ع}}، ماهیت و طبیعت تعامل [[حاکمان]] با آن حضرت و خط [[الهی]] او و [[جماعت صالحان]] آشنا شدیم؛ همان‌هایی که در کنار [[امام]] به [[حق]] و آینه تمام‌نمای خط الهی برای [[بشریت]]، [[حضرت امام جواد]]{{ع}} قرار گرفتند و هرگز از او و [[اعتقادات]] [[پاک]] خود که از آن حضرت و پدران بزرگوارش گرفته بودند، دست نکشیدند.

 

 

[[امام جواد]]{{ع}} در آن عصر با آن ویژگی‌ها از یک سو در برابر دستاوردهایی در عرصه مهم رهبری سیاسی و حیات اسلامی قرار داشت که پدرانش آنها را تحقق بخشیده بودند و از سوی دیگر با پدیده‌های جدیدی روبه‌رو بود که در عرصه [[سیاست]]، [[اجتماع]] و [[دین]] چهره نمود. البته مورد اخیر، نتیجه فضای [[بازی]] بود که [[دستگاه خلافت]] اسلامی! برای جریان‌های [[منحرف]] فراهم آورد تا بتوانند با [[آزادی]] تمام در گستره اسلامی فعالیت کنند. از آن‌رو حاکمان چنین فرصتی را به جریان‌های یاد شده می‌دادند تا بدون دخالت و رویارویی مستقیم، خط و جبهه [[الهی]] [[اهل بیت]]{{عم}} را تضعیف کنند.

 

[[امام جواد]]{{ع}} نیز باید با در نظر گرفتن شرایط [[زمان]]، میان وظایف الهی خود از یک سو و امکانات موجود و آنچه در چنان شرایطی قابل تحقق بود از سوی دیگر، موازنه و [[تعادل]] برقرار کند تا از این رهگذر به اهداف بزرگ و نهایی نزدیک شود؛ اهدافی که [[شریعت]] و صاحب شریعت برای او ترسیم کرده بود و از او [[سرپرستی]] صاحب [[رسالت]] و [[رهبری الهی]] ساخته که خویش را [[وقف]] [[خدا]] و [[دین]] [[جاودانه]] او کرده بود.

 

# ضرورت‌های گستره اسلامی به صورت عام؛

# ضرورت‌ها و نیازهای جماعت صالحان.

# [[اثبات]] شایستگی خط [[اهل بیت]]{{عم}} به ویژه شایستگی [[امام جواد]]{{ع}} برای احراز منصب الهی [[رهبری]] و [[امامت]] توده [[مسلمانان]]؛

# برخورد با تلاش خط [[حاکمیت]] که با تمام توان برای کاستن از [[منزلت اهل بیت]]{{عم}} و [[پیروان]] آنان و نیز تحریک توده مردم به میدان آمده بود؛

# زمینه‌سازی به‌صورت فراگیر برای برپائی دولت حق ـ که در [[انتظار]] آن بودند ـ علی‌رغم تلاش‌های [[حاکمان]] برای نابود و بی‌اثر کردن مسأله [[مهدویت]] و [[حضرت مهدی]]{{ع}}.

# رویارویی با [[بدعت‌ها]]، [[انحراف‌ها]] و جریان‌های منحرفی که در گستره اسلامی پدید آمده بودند؛

# توجه و عنایت به دغدغه‌های [[امت اسلامی]].

# عینیت و تحقق یافتن امامت [[جوان]]، با گذشتن از تمام قوانین طبیعی.

# استحکام و قوام بخشیدن به [[تشکیلات]] جماعت صالحان و آماده‌سازی آنان برای دوران طولانی [[غیبت]]؛

# فراهم کردن زمینه برای امامت زود هنگام [[امام هادی]]{{ع}} در آن شرایط سخت؛

# فراهم کردن زمینه برای [[امام غایب]] ({{ع}}) و آماده‌سازی [[فکری]] ـ روانی برای عصر غیبت که می‌بایست با سختی‌های آن شرایط ویژه، تناسب داشته باشد<ref>[[سید منذر حکیم|حکیم، سید منذر]]، [[پیشوایان هدایت ج۱۱ (کتاب)|پیشوایان هدایت ج۱۱]]، ص ۱۸۹.</ref>.