مبانی اقتصادی: تفاوت میان نسخه‌ها

==مقدمه==

هر دانشی مبتنی بر پیش‌فرض‌ها و اصولی است که در درون آن [[علم]] به کار گرفته می‌شود، بی‌آنکه به صورت مستقیم مورد بحث و نظر قرار گرفته، [[اثبات]] شود. این پیش‌انگاره‌های [[علمی]] به صورت اصول موضوعه، در درون علم حضور دارند که در اغلب موارد نیز ناخودآگاه هستند. تأثیر «مبانی اقتصادی» بر [[فعالیت اقتصادی]] از این‌گونه است؛ ازاین‌رو مناسب است ماهیّت مبانی و نقش آن در [[رفتار]] اقتصادی، در گسترۀ بیانِ تعریف و اقسام آن به صورت کوتاه بررسی شود.

==تعریف مبانی==

واژه مبانی به لحاظ زبان‌شناسی، از ریشه «بنیَ» (بنا نهاده است) و جمع مبنی، به پایه و زیربنای چیزی گفته می‌شود<ref>ابن‌فارس، معجم مقاییس اللغه، ج۱، ص۳۰۲، ماده «بنی»؛ فخرالدین طریحی، مجمع البحرین، ج۱ مادۀ «بنا».</ref>. در اصطلاح رایج، دو معنا برای آن لحاظ می‌شود: ۱. اصول و قضایایی که ریشه و زیربنای [[حکم]]، یا موضوعی فرض می‌شوند<ref>سیدمحمود هاشمی شاهرودی (زیر نظر)، موسوعة الفقه الإسلامی، ج۲، صص۱۲۸ - ۱۲۹، ۲۲۴، ۲۳۹ و ۲۴۹.</ref> و جای بحث از این قضایا هم در علم دیگر است؛ مانند بحث [[عصمت پیامبر]]{{صل}} که مبنا و پیش‌فرض اثبات [[معارف دینی]] است و در [[علم کلام]] هم از آن بحث می‌شود. مبانی به این معنا، اخص است. ۲. واژه مبانی بر دلیلِ حکم، رفتار و نظریه اطلاق می‌شود<ref>سیدمحمود هاشمی شاهرودی (زیر نظر)، موسوعة الفقه الإسلامی، ج۱، ص۳۳۹؛ ج۵، ص۳۳۹.</ref>؛ برای مثال مباحثی مانند [[حجیت ظواهر]] و [[حجیت]] خبرِ [[متواتر]] از مبانی [[استنباط]] [[فقهی]] و فتوا‌ها و نظریه‌های [[فقیهان]] شمرده می‌شوند. به اینها دلیل نیز گفته می‌شود، با اینکه اینها برگرفته از منبعی مانند [[قرآن]]، [[سنت]] و عقل‌اند؛ به دیگرسخن مبانی یک علم، منشأ و منبع [[معرفتی]] مسائل آن علم به شمار می‌آید و همچون ریشه‌های درختی است که شاخ و برگ از آن [[تغذیه]] می‌کنند<ref>برای روشن‌شدن بیشتر لازم است به این تقسیم‌بندی توجه شود که سه واژة فروع، مبانی و منابع با یکدیگر متفاوت‌اند. «فروع» که به مواد، تبصره، مطالب جزئی و مانند آن گفته می‌شود، از مبانی استخراج می‌شود و مبانی از منابع بر می‌خیزد؛ برای مثال در فقه و حقوق گفته می‌شود که فروع همان احکام مشخص و مواد حقوقی خاصی است که در رساله‌های عملی یا مجموعه‌های قوانین به صورت مسئله و مواد قانونی درآمده‌اند. «مبانی» قاعده‌های کلی است که صاحب‌نظران آن را استنباط می‌کنند - مانند قاعدة «لا تُعاد» - که در فقه برای تصحیح عمل عبادی و غالباً نماز در فضای شک پس از عمل به کار می‌رود و نیازی به عمل دوباره نیست (سیدمحمدحسن بجنوردی، القواعد الفقهیة، ج۱، ص‌۷۴) - قاعدۀ «علی الید» - که در فقه برای جبران خسارت مالی، در صورت کوتاهی فرد در نگهداری آن، به کار می‌رود و نگهدارنده با کوتاهی خود باید از خسارت آن برآید (همان، ج۴، ص۵۳) - اصل برائت، اصل استصحاب یا اصل تخییر و مانند آن؛ ولی منابع، همان قرآن و سنت و عقل‌اند که مبانی از آنها انتزاع می‌شود (عبدالله جوادی آملی، حق و تکلیف در اسلام، ص۱۴۲). به دیگرسخن فروع و مواد فقهی، حقوقی و اخلاقی اسلام، از اصول و مبانی - اعم از اصول فقه و قواعد فقه - استنباط می‌شود که آن اصول و قواعد، از منابع دینی به دست می‌آیند. منابع استنباط گرچه در کتاب‌های رایج علم اصول به نام قرآن، سنّت، عقل و اجماع مشهورند، نظم ساختاری در تقسیم منابع اولی که اصول و قواعِد به دست‌آمده از آنها برای استنباط احکام شرعی اعتبار دارند، چنین است: منبع دین یا عقل است یا نقل. اگر نقل بود یا قرآن است یا سنت معصومان و اگر سنت بود کاشف آن، قول یا فعل و یا تقریر معصوم است. اما اجماع چون راه کشف سنت است، منبع جدایی در برابر سنت نیست؛ ازاین‌رو منبع احکام دین، یا عقل یا قرآن و یا سنت است. البته این سه‌گانه‌بودن منابع، سرانجام در غالب موارد به محوریّت قرآن بر می‌گردد؛ زیرا عقل در بسیاری از امور از فتوادادن عاجز است و جز مستقلات عقلی و توابع آن را ادراک نمی‌کند و اعتبار سنت نیز به پشتوانه قرآن کریم است که سنت رسول اکرم{{صل}} را با تعبیر {{متن قرآن|مَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ}} «آنچه پیامبر به شما می‌دهد بگیرید» سوره حشر، آیه ۷ حجّت دانسته است و به برکت حدیث نورانی و متواترِ ثَقَلین و احادیث دیگر نبوی، سنت اهل بیت عصمت{{عم}} نیز حجت قاطع خواهد بود. البتّه حجیّت سنت رسول اکرم{{صل}} بعد از ثبوت نبوت و عصمت او با عقل نیز ثابت می‌گردد (عبدالله جوادی آملی، سرچشمه اندیشه، ج۱، ص۴۶۱ – ۴۶۲، با تصرف).</ref>.

در [[اقتصاد]] جدید «مبنا» به چیزی گفته می‌شود که پایه برای [[تفسیر]] شاخص‌های [[اقتصادی]] است؛ برای مثال کاهش ساخت‌وساز [[مسکن]] یا افزایش موجودی انبارها می‌تواند پایه و نشانۀ بروز رکود در یک سال آتی باشد<ref>ریچاد استاتلی، تحلیل شاخص‌های اقتصادی، ص۷۰.</ref>؛ بنابراین رفتارهای اقتصادی و [[مالی]] افراد در [[تولید]]، [[توزیع]] و [[مصرف]] نیز از این قاعده مستثنا نیست و بر اساس اصول و مبانی و مباحثی شکل می‌گیرند که آن فعالیت‌ها را جایز یا ممنوع می‌دانند.

پس مقصود ما از مبانی اقتصادی مجموعه‌ای از اصول و روابط اثباتی است که قابل استخراج از [[برهان عقلی]] و نقلی معتبر ([[قرآن]] و [[روایات معتبر]]) باشد و بر پایۀ آن بتوان [[قوانین]] [[علمی]] و [[سنن]] اقتصادی را [[کشف]]، استخراج و تفسیر کرد و به آنها مبانی [[احکام اسلامی]] در حوزۀ اقتصاد می‌گوییم. این تعریف با دو تعریف یادشده برای «مبنا» از منظر [[اقتصاد اسلامی]] و اقتصاد جدید هماهنگ است و می‌توان این تعریف را با [[کلام]] [[شهید صدر]] دربارۀ اقتصاد اسلامی مطابق دانست که می‌گوید: کار [[مکتب]] اقتصادی [[اسلام]]، کشف سیمای کامل [[حیات]] اقتصادی بر پایۀ [[شریعت اسلام]] و مطالعۀ [[افکار]] و مفاهیمی است که از پس این [[سیما]] پرتوافشانی می‌کنند<ref>محمدباقر صدر، اقتصادنا، ص۹، مقدمه اول مؤلف. نیز می‌توان این تعریف را از مطلب قسمت توزیع پس از تولید (ص۵۰۹-۵۵۷) به دست آورد.</ref>.

گفتنی است خاستگاه هرگونه مبانی، [[نظام]] بینشی و [[جهان‌بینی]] شخص است که بر پایۀ آن، مبانی و [[رفتارها]] نمود می‌یابد. اگر جهان‌بینی شخص مادی باشد و [[جهان]] را بریده از [[خالق]] [[و]] [[وحی]] بداند، [[ارزش‌های دینی]] و محدودیت‌های [[اخلاقی]] در مبانی و عرصۀ اقتصادی او معنا نخواهد داشت و فعالیت‌های او در این عرصه تنها در محور [[خوشی]] و کامجویی وی و به‌دور از هر نوع قیود محدودکننده شکل می‌گیرد؛ ولی اگر با [[جهان‌بینی الهی]] و [[باور]] به آفریدگارِ [[مدبّر]] در نظامِ هستی و [[محاسبه]] [[روز رستاخیز]] و با [[هدف]] [[کرامت]] و [[عزّت]] [[انسانی]] در فرایند [[زندگی]] گام بردارد، محدودیت‌های [[اخلاقی]]، مبانی [[تولید]]، [[توزیع]] و مصرفِ او را کنترل خواهد کرد و در [[امور اقتصادی]] به آموزه‌هایی مانند جلب [[خوشنودی خدا]]، توجّه به [[رفاه]] [[نیازمندان]] و [[رعایت حقوق دیگران]] نظر خواهد داشت و می‌توان به [[رفتار امام]] صادق{{ع}} با این نگاه مثال زد که [[وکیل]] [[مالی]] آن حضرت در [[سفر تجاری]] به [[مصر]]، سودی را از راه ناصحیح به دست آورده بود و با [[مخالفت]] [[امام]] مواجه شده است<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج‌۵، ص‌۱۶۱، ح۱؛ محمد بن حسن حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۱۷، ص۴۲۱، ح‌۲۲۸۹۷.</ref>.<ref>[[یدالله مقدسی|مقدسی، یدالله]]، [[سیره معیشتی معصومان (کتاب)|سیره معیشتی معصومان]]، ص ۱۱۰</ref>

==اقسام مبانی==

در اینجا برخی از مهم‌ترین پایه‌های نظری [[اقتصاد]] در سیرۀ معصومان‌{{عم}} که می‌توان گفت نقش بیشتری در سیرۀ [[معیشت]] مالی آنان داشته، کندوکاو شده است و این مبانی به دو دسته مشترک و مختص تقسیم می‌شوند. دستۀ نخستِ این مبانی، میانِ درآمد و [[مصرف]] مشترک‌اند و دستۀ دوم آن، یا مبانی درآمدی‌اند و یا مبانی مصرفی.

===مبانی مشترک درآمد و مصرف===

آن دسته از مبانی نظری که در دو قسمت درآمد و مصرف، پایۀ برنامه و کار باشد و بتوان فرمول‌های عملی هر دو قسمت را از آن استخراج کرد، مبانی مشترک نامیده می‌شود.

====[[خودکفایی]] یا [[استقلال اقتصادی]]====

بر پایۀ تعریفی که برای مبانی بیان شده است، خودکفایی و استقلال اقتصادی از مبانی [[فعالیت‌های اقتصادی]] شمرده می‌شود؛ چون استقلال اقتصادی به معنای تکیه بر نیروی خویش در ادارۀ معیشت بدون [[دخالت]] دیگران است تا راه [[نفوذ]] و سلطۀ گوناگون دیگران به‌ویژه [[بیگانگان]] بر فرد و [[جامعه]] از راه سلطۀ [[اقتصادی]] باز نشود که این نفوذ بر مبنای قاعدۀ «[[نفی سبیل]]»<ref>قاعدۀ نفی‌سبیل از قواعد فقهی است که از آیه ۱۴۱ سورۀ نساء برگرفته شده و به این معناست که بیگانه هیچ‌گاه حق ندارد بر مؤمن تسلّط یابد؛ نه از راه اقتصادی، نه از راه فرهنگی، نه از راه سیاسی و نه از هر راهی دیگر (ر.ک: سیدمحمدحسن بجنوردی، القواعد الفقهیه، ج۱، ص۱۸۷-۲۰۷).</ref> [[حرام]] و ممنوع است؛ بنابراین [[استقلال اقتصادی]] و وابسته‌نبودن به دیگران، از مسائل مهم و مبنایی فعالیت سالم [[اقتصادی]] است و از اصول خدشه‌ناپذیرِ تعاملات اقتصادی در [[فرهنگ اسلامی]] شمرده می‌شود و [[عقل]] و نقل معتبر بر آن تأکید دارند. این به معنای نداشتن ارتباط با سایر افراد و [[جوامع]] نیست، بلکه ضمن داشتن دادوستد با سایر افراد و جوامع، بر عدم [[وابستگی]] به آنان تأکید دارد.

شاید به همین جهت بوده که [[امیرمؤمنان]]{{ع}} پیوسته به [[امت]] هشدار می‌داد که حتی در [[خوراک]] و [[پوشاک]] بسان [[بیگانگان]] نباشند تا استقلال‌شان را از دست ندهند و [[خوار]] نشوند<ref>احمد بن محمد برقی، المحاسن، ج۲، ص۴۱۰؛ محمد بن حسن حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۵، ص۲۷، ح۵۷۹۹ ({{متن حدیث|... إِنَّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ{{ع}}... كَانَ يَقُولُ: لَا تَزَالُ هَذِهِ الْأُمَّةُ بِخَيْرٍ مَا لَمْ يَلْبَسُوا لِبَاسَ الْعَجَمِ وَ يَطْعَمُوا أَطْعِمَةَ الْعَجَمِ- فَإِذَا فَعَلُوا ذَلِكَ ضَرَبَهُمُ اللَّهُ بِالذُّلِّ}}).</ref>. بر پایۀ [[خودکفایی]] و عدم [[وابستگی اقتصادی]]، فرمول تلاش حداکثری<ref>عبدالوحد بن محمد تمیمی آمدی، [[غرر الحکم و درر الکلم]]، ص۲۶۶، ش۵۷۴۹ ({{متن حدیث|... إِنْ كُنْتُمْ لِلنَّجَاةِ طَالِبِينَ... الْزَمُوا الِاجْتِهَادَ وَ الْجِدَّ}}).</ref> و [[پرهیز]] از [[تنبلی]]<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۵، ص۷۲، ح۶ و ص۸۵، ح۴ ({{متن حدیث|... إِنِّي لَأُبْغِضُ الرَّجُلَ أَنْ يَكُونَ كَسْلَاناً عَنْ أَمْرِ دُنْيَاهُ}}). سند روایت صحیح است (محمدباقر مجلسی، مرآة العقول، ج۱۹، ص۳۳).</ref> به عرصۀ [[زندگی]] راه می‌یابد و [[بی‌نیازی]] از دیگران را در پی دارد که مایۀ [[عزّت]] [[مؤمن]] است<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۲، ص۱۴۸، ح۱ ({{متن حدیث|... وَ عِزُّهُ اسْتِغْنَاؤُهُ عَنِ النَّاسِ}}). سند روایت صحیح است (محمدباقر مجلسی، مرآة العقول، ج۱۹، ص۲۱).</ref>. افزون بر اینها در [[منابع روایی]] عنوان‌هایی مانند مایۀ [[دوستی خدا]]<ref>ابن ابی‌فراس مالکی اشتری، تنبیه الخواطر و نزهة النواظر، ج۱، ص۴۲، ح۵۴.</ref>، [[پاداش]] [[جهاد در راه خدا]]<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۵، ص۸۸، ح‌۲؛ سند روایت صحیح است (محمدباقر مجلسی، مرآة العقول، ج۱۹، ص۳۷).</ref>، روشن‌چهره‌گی در [[قیامت]]<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۵، ص۷۸، ح۵ ({{متن حدیث|مَنْ طَلَبَ الرِّزْقَ فِي‏ الدُّنْيَا اسْتِعْفَافاً عَنِ النَّاسِ... لَقِيَ اللَّهَ... وَ وَجْهُهُ مِثْلُ الْقَمَرِ لَيْلَةَ الْبَدْرِ}}).</ref>، [[آبرومندی]]<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۲، ص۱۴۸، ح‌۱.</ref> و [[بی‌نیازی از مردم]]<ref>امام باقر{{ع}} در پاسخ محمد بن منکدر بر این استقلال اقتصادی تأکید کرده و آن را مایه بی‌نیازی از مردم دانسته است (محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج‌۵، ص۷۳، ح۱ ({{متن حدیث|... أَكُفُّ بِهَا نَفْسِي وَ عِيَالِي عَنْكَ وَ عَنِ النَّاسِ}} با سند صحیح).</ref>[[راز]] [[استقلال اقتصادی]] دانسته شده است.

در برابر استقلال اقتصادی، [[وابستگی اقتصادی]] جای دارد که تأثیر منفی آن بر [[شخصیت]] [[آدمی]] به حدّی است که [[عقل]] و نقل معتبر آن را روا ندارند. بر اساس [[منابع روایی]]، [[خدای بزرگ]] جز در موارد [[ضرورت]] [[راضی]] نیست آدمی، حتی به [[بیت‌المال]] وابسته باشد و از آن [[ارتزاق]] کند. به نقل [[امیرمؤمنان]]{{ع}} [[خدا]] به داوود{{ع}} [[وحی]] فرمود: اگر از بیت‌المال ارتزاق نکنی، بندۀ خوبی هستی. داوود{{ع}} در پی چهل [[روز]] تلاش، زمینۀ نرم‌شدن آهن و بهره‌گیری از آن را فراهم کرد و به [[کمک الهی]] توانست هر روز زرهی بسازد و به مبلغ زیادی بفروشد و از بیت‌المال [[بی‌نیاز]] شود<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج‌۵، ص۷۴، ح‌۵ ({{متن حدیث|أَوْحَى اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَى دَاوُدَ{{ع}} أَنَّكَ نِعْمَ الْعَبْدُ لَوْ لَا أَنَّكَ تَأْكُلُ مِنْ بَيْتِ الْمَالِ... وَ اسْتَغْنَى عَنْ بَيْتِ الْمَالِ}}).</ref>. [[قرآن کریم]] نیز از این کار داوود چنین یاد می‌کند: به داوود از جانب خود عطیّه‌ای دادیم... و آهن را برای او نرم ساختیم و گفتیم زره‌های فراخ بساز<ref>{{متن قرآن|وَلَقَدْ آتَيْنَا دَاوُودَ مِنَّا فَضْلًا يَا جِبَالُ أَوِّبِي مَعَهُ وَالطَّيْرَ وَأَلَنَّا لَهُ الْحَدِيدَ * أَنِ اعْمَلْ سَابِغَاتٍ وَقَدِّرْ فِي السَّرْدِ وَاعْمَلُوا صَالِحًا إِنِّي بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ}} «و به راستی به داوود از نزد خود بخششی ارزانی داشتیم؛ ای کوه‌ها و پرندگان با وی همنوا شوید! و آهن را برای او نرم کردیم * (به او گفتیم) که زره‌هایی بباف و در زره‌بافی اندازه بدار؛ و کاری شایسته انجام دهید که من به آنچه انجام می‌دهید بینایم» سوره سبأ، آیه ۱۰-۱۱.</ref>.

از سوی دیگر در [[منابع روایی]] تعبیرهایی مانند باعث بی‌اعتباری نزد [[مردم]]، [[خواری]]، [[تحقیر]] و عدم [[موفقیت]] در کارها از [[اسرار]] [[وابستگی اقتصادی]] شمرده شده است؛ چنان‌که [[امیرمؤمنان]]{{ع}} وابستگی اقتصادی و اظهار نیاز به دیگران را مایۀ [[خواری]]<ref>عبدالواحد بن محمد تمیمی آمدی، غرر الحکم و درر الکلم، ص۳۶۱، ش۸۱۸۳ ({{متن حدیث|السُّؤَالُ... يُوقِفُ الْحُرَّ الْعَزِيزَ مَوْقِفَ الْعَبْدِ الذَّلِيلِ}}).</ref>، [[تحقیر]]<ref>تمیمی آمدی، غرر الحکم و درر الکلم، ص۳۶۱، ش۸۱۹۵ ({{متن حدیث|مَنْ طَلَبَ مَا فِي أَيْدِي النَّاسِ حَقَّرُوهُ}}).</ref>، عدم [[موفقیت]] در کارها<ref>تمیمی آمدی، غرر الحکم و درر الکلم، ص۳۶۱، ش۸۱۸۸ ({{متن حدیث|آفَةُ الطَّلَبِ عَدَمُ النَّجَاحِ}}).</ref>، کلید [[فقر]]<ref>تمیمی آمدی، غرر الحکم و درر الکلم، ص۳۶۱، ش۸۱۸۱ ({{متن حدیث|الْمَسْأَلَةُ مِفْتَاحُ الْفَقْرِ}}).</ref> و یوغ ذلتی دانسته که [[عزّت]] و [[سربلندی]] [[انسان]] را می‌ستاند و حَسَب او را می‌زداید<ref>تمیمی آمدی، غرر الحکم و درر الکلم، ص۳۶۱، ش۸۱۸۵ ({{متن حدیث|الْمَسْأَلَةُ طَوْقُ الْمَذَلَّةِ تَسْلُبُ الْعَزِيزَ عِزَّهُ وَ الْحَسِيبَ حَسَبَهُ}}).</ref> و در برابر آن، [[تحمل]] نداری و [[گرسنگی]] در کنار تلاش [[اقتصادی]] را بهتر از [[مالی]] معرفی کرده که با خواریِ وابستگی اقتصادی به دست می‌آید<ref>تمیمی آمدی، [[غرر الحکم و درر الکلم]]، ص۳۶۱، ش۸۱۹۹ ({{متن حدیث|... يَنْبَغِي لِلْعَاقِلِ أَنْ يَكْتَسِبَ بِمَالِهِ الْمَحْمَدَةَ وَ يَصُونَ نَفْسَهُ عَنِ الْمَسْأَلَةِ}}) و ش۸۱۸۲ ({{متن حدیث|الْجُوعُ خَيْرٌ مِنْ ذُلِّ الْخُضُوعِ}}).</ref>. [[امام صادق]]{{ع}} نیز در [[محاورات]] خود بر [[پرهیز]] از وابستگی اقتصادی و آثار مترتب بر آن توصیه داشت. شخصی به حضور آن حضرت رسید و عرض کرد: با دستم نمی‌توانم کار کنم و راه [[تجارت]] را نیز به‌خوبی بلد نیستم و اکنون [[محروم]] و محتاجم. آن حضرت فرمود: کار کن، حتی با سر خود باربری کن تا از [[مردم]] [[بی‌نیاز]] شوی<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج‌۵، ص۷۶، ح‌۱۴ ({{متن حدیث|... اعْمَلْ فَاحْمِلْ عَلَى رَأْسِكَ وَ اسْتَغْنِ عَنِ النَّاسِ...}}) با سند معتبر (محمدباقر مجلسی، مرآة العقول، ج۱۹، ص۲۱).</ref>.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

====[[عدالت‌محوری]]====

[[عدل]] به معنای نهادن هر چیزی در جای خود است<ref>ر.ک: ابن‌منظور، لسان العرب، ج۱۱، ص۴۳۰، ماده «عدل» ({{عربی|الْعَدْلُ، مَا قَامَ فِي النُّفُوسِ أَنَّهُ مُسْتَقِيمٌ}}). لازمه این تعبیر {{عربی|إِعْطَاءُ كُلِّ شَيْءٍ حَقَّهُ}} است (محمدجعفر جعفری لنگرودی، مبسوط در ترمینولوژی حقوق، ج۴، واژۀ «عدل»).</ref> که در [[فارسی]] از آن به [[دادگری]]، [[انصاف]]، [[میانه‌روی]]، هم‌طرازی، هم‌وزنی و [[درستی]] تعبیر می‌شود<ref>علی‌اکبر دهخدا، لغت‌نامه، ج۹، واژه «عدل»؛ آذرتاش آذرنوش، فرهنگ معاصر، ماده «عدل».</ref> و در برابر آن، بی‌تناسبی و [[ظلم]] جای دارد<ref>ابن‌فارس، معجم مقاییس اللغه، ج۴، ماده «عدل». گاهی عدل و قِسط - به کسر «ق» - با هم به کار می‌روند؛ ولی در مفهوم با هم فرق دارند. «قِسْط» به معنای جزء مساوی است. عدل هرچند به آن نزدیک است، مرادف آن نیست؛ به دیگرسخن عَدل، وصف شخص و کاری است که در آن انصاف رعایت شده باشد؛ اما قِسط افزون بر آنکه به معنای عدل نزدیک است، معنای سهم را هم در بر دارد و وصف چیزی است که به چند جزء قسمت می‌شود؛ بنابراین «قِسط» به معنای سهم و «أقساط» به معنای سهام و «إقساط» و «تقسیط» به معنای تجزیه و تقسیم و سهم‌بندی است. «مُقسط» به کسی گویند که قسمت و سهم صاحبان حق را می‌پردازد: {{متن قرآن|إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ}} «خداوند دادگران را دوست می‌دارد» سوره مائده، آیه ۴۲ ر.ک: ابن‌منظور، لسان‌العرب، ج۷، ص۳۷۷، ماده «ق س ط». عبدالله جوادی آملی، تفسیر تسنیم، ج۱۷، ص۲۴۲؛ چنان‌که قَسط، به فتح «ق» به معنای ظلم و ستم است و در مقابل کلمه قِسط قرار دارد (ر.ک: ابن‌فارس، معجم مقاییس اللغه، ج۵، ص۸۶، ماده «ق س ط»). این واژه در آیه {{متن قرآن|وَأَمَّا الْقَاسِطُونَ فَكَانُوا لِجَهَنَّمَ حَطَبًا}} «و اما رویگردانان از راه درست، هیزم دوزخ‌اند» سوره جن، آیه ۱۵ درباره ظالمان است؛ یعنی ظالمان هیزم و مواد خام آتش جهنم‌اند و خودشان آتش را تأمین می‌کنند (عبدالله جوادی آملی، «نسیم اندیشه»، دفتر اول، ص۱۳۳).</ref>. [[عدل]] غیر از [[مساوات]] است. مساوات از ماده [[سواء]] به معنای [[برابری]] و هم‌اندازه‌بودن است؛ هرچند [[استحقاق]] متساویِ افراد و اجزا در میان نباشد<ref>ابن‌فارس، معجم مقاییس اللغه، ج۳، ص۱۱۲، ماده «سوی». عبدالله جوادی آملی، تفسیر تسنیم، ج۱۴، ص۵۰۴.</ref>؛ ولی کار عادلانه به تناسب [[استعداد]]، استحقاق و ظرفیت موارد آن است؛ بنابراین [[ادراک]] صحیح از معنای [[عدل]]، عدم اختلاط آن با [[مساوات]] است و عدل بسنده‌کردن هر کسی به اندازۀ ظرفیت و استعداد و [[استحقاق]] خود است<ref>ر.ک: مرتضی مطهری، مجموعه آثار، ج۱ (عدل االهی)، ص۷۸-۸۲؛ عبدالله جوادی آملی، تفسیر تسنیم، ج۱۲، ص۵۸۸.</ref>. [[شهید مطهری]] برای عدل، چند معنا و مورد بیان کرده است که برخی از آنها، تنها دربارۀ [[عدل الهی]] در [[نظام تکوین]] معنا می‌یابد و ارتباطی با این بحث ندارد<ref>در این گزینه عدل به این معناست که آفریدگار هستی در افاضة وجود، استحقاق‌ها را رعایت کرده و از رحمتش نسبت به آنچه امکان رحمت در وجود و کمال را دارد، دریغ نداشته است. طبق این گزینه هر موجودی بر اساس استحقاق و امکانش، درجه وجود و کمال وجودی را دریافت می‌کند. عدل الهی به این معنا، همان فضل و جود اوست که از صفات کمالش است و در برابرآن، ظلم قرار دارد که به معنای منع فیض و امساک جود از وجودی است که استحقاقش را دارد و این چون نقص است در خدای کاملِ مطلق راه ندارد (ر.ک: مرتضی مطهری، مجموعه آثار، ج۱ (عدل الهی)، ص۸۱-۸۲).</ref>. برخی از آن معانی به [[عدالت]] بشری مربوط می‌شود و برخی دیگر به [[نظام احسن]] [[الهی]] و به رفتارهای [[آدمی]] در [[زندگی]] ارتباط می‌یابد.

#عدل به معنای رعایت [[تساوی]] در زمینۀ استحقاق‌های متساوی و [[نفی]] هرگونه [[تبعیض]] است که این معنا، به معنای بعدی عدل باز می‌گردد.

#عدل به معنای [[رعایت حقوق]] افراد و اولویت‌های آنان است<ref>منشأ این اولویت‌ها، تلاش و فعالیت افراد یا دستگاه هدفدار آفرینش - مانند حق اولویت کودک نسبت به شیر مادرش که دستگاه آفرینش، آن شیر را به تناسب آن کودک آفرید - و یا خصوصیت ذاتی بشر است که الزاماً نوعی اندیشه‌ها را برای دستیابی به مقاصد طبیعی خود به کار می‌گیرد (ر.ک: مرتضی مطهری، مجموعه آثار، ج۱ (عدل الهی)، ص۸۱).</ref>؛ یعنی افراد [[جامعه]] برای اینکه بتوانند بهتر به [[سعادت]] برسند، باید [[حقوق]] و اولویت‌های یکدیگر را رعایت کنند. این مفهوم، همان [[عدالت]] بشری است که [[وجدان]] هر فردی آن را می‌پذیرد و نقطه مقابلش را - که عدم رعایت اولویت‌ها و پایمال‌کردن [[حقوق دیگران]] است - [[ظلم]] می‌نامد و محکومش می‌کند. این معنا به لحاظ اینکه از یک سو بر اساس اصل اولویت‌ها و استحقاق‌هاست و از سوی دیگر از خصوصیت ذاتی [[بشر]] ریشه می‌گیرد، از مختصّات بشری است و در ساحت [[حریم]] کبریای [[الهی]] راه ندارد<ref>چون هرگونه تصرف او در چیزی، تصرف در مِلکش است و همه چیز آن از اوست و هر موجودی در مقایسه با او نسبت به هر چیزی، اولویت و حق ندارد، پس ظلم به معنای عدم رعایت اولویت و حق دیگری، درباره او محال است (مرتضی مطهری، مجموعه آثار، ج۱ (عدل الهی)، ص۸۱).</ref> و واژۀ ظلم در برابر این دو معنا، ظلم بشری نامیده می‌شود؛ چنان‌که [[عدل]] به این دو معنا، عدل بشری نامیده می‌شود.

 

 

===مبانی مختص===

====مبانی درآمدی====

بر پایه [[آموزه‌های دین]] هر مردی [[وظیفه]] دارد هزینه‌های [[زندگی]] خود و [[همسر]] و فرزندانش را در حدّ [[کفاف]] و [[توسعه]] زندگی تأمین کند. هر فردی نیز وظیفه دارد در صورت [[توانایی]]، هزینه‌های زندگی پدر، مادر، اجداد، [[فرزندان]] و [[نوادگان]] نیازمندش را در حدّ کفاف تأمین کند. این [[هزینه]] مخارجی از قبیل [[خوراک]]، [[پوشاک]]، [[مسکن]]، خدمتکار، [[بهداشت]] و [[درمان]]، [[ازدواج]]، رفع نیاز‌ها و [[اجرت]] [[حفظ]] یا بازسازی کالاها را شامل می‌شود<ref>روح‌الله خمینی، تحریر الوسیله، ج۲، ص۲۹۸-۳۰۸، فصل فی النفقات.</ref>. تأمین خرد‌مندانۀ این هزینه‌ها مبتنی بر دسته‌ای از مبانی است که برخی از آنها با مبانی مصرف، مشترک‌اند و در عنوان مبانی مشترک ذکر شده‌اند. برخی نیز تنها مبانی درآمد‌اند که به صورت زیر بازگو می‌شوند:

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

اما به لحاظ آسیب‌ها، این دو واژه در [[آموزه‌های دینی]] در ردیف واژگان منفی و [[ضد ارزش]] جای دارند و بر [[آیات]] و [[روایات]] فروانی تکیه دارند؛ ازاین‌رو عمل به محتوای آنها ممنوع و [[معصیت الهی]] شمرده می‌شوند<ref>{{متن قرآن|وَلَا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ}} «و گزافکاری نکنید که او گزافکاران را دوست نمی‌دارد» سوره انعام، آیه ۱۴۱؛ {{متن قرآن|وَأَنَّ الْمُسْرِفِينَ هُمْ أَصْحَابُ النَّارِ}} «ناگزیر آنچه مرا بدان فرا می‌خوانید در این جهان و جهان واپسین (توان اجابت) دعایی ندارد و بازگشت ما (تنها) به سوی خداوند است و گزافکاران دمساز آتشند» سوره غافر، آیه ۴۳؛ {{متن قرآن|وَلَا تُبَذِّرْ تَبْذِيرًا * إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كَانُوا إِخْوَانَ الشَّيَاطِينِ}} «و هیچ‌گونه فراخ‌رفتاری مورز * که فراخ رفتاران یاران شیطانند» سوره اسراء، آیه ۲۶-۲۷.</ref>. سرّش این است که در [[فرهنگ]] [[اسلام]]، [[مال]] برای فرد و [[جامعه]] به منزلۀ [[خون]] در رگ‌ها شمرده می‌شود. همان‌گونه‌که نوسانِ جریان خون، موجب افزایش یا کاهش فشار خون و ازدست‌رفتن [[تعادل]] بدن می‌شود، [[تصرف]] ناروا در مال و گردش ناصحیح آن در میان افراد نیز موجب به‌هم‌ریختگیِ [[توازن]] [[زندگی]] فرد و جامعه است و امور آنان قوام لازم را نمی‌یابد که پیامد آن، به گفتۀ [[امیرمؤمنان]]{{ع}} [[فقر]] است<ref>عبدالواحد بن محمد تمیمی آمِدی، غرر الحکم و درر الکلم، ص۳۵۹، ش۸۱۲۶ ({{متن حدیث|سَبَبُ الْفَقْرِ الْإِسْرَافُ}}).</ref>؛ ازاین‌رو به فرمودۀ [[قرآن کریم]] نباید در مال هرگونه تصرف را روا داشت و نباید آن را در [[اختیار]] [[سفیه]] و [[بی‌خرد]] قرار داد تا در آن تصرف مسرفانه یا مترفانه کند و عامل قوام زندگی [[آدمی]] را هدر دهد: {{متن قرآن|وَلَا تُؤْتُوا السُّفَهَاءَ أَمْوَالَكُمُ الَّتِي جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ قِيَامًا}}<ref>«و دارایی‌هایتان را که خداوند (مایه) پایداری (زندگی) شما گردانیده است به کم‌خردان نسپارید» سوره نساء، آیه ۵.</ref>. [[خدای بزرگ]] در این آیه، مال را هم به عموم جامعه نسبت داد، هم آن را سبب [[قیام]] دانسته و هم از قراردادن آن در اختیار سفیه، مانند [[کودک]] یا بالغ بی‌خرد، [[نهی]] کرده است<ref>ر.ک: عبدالله جوادی آملی، اسلام و محیط زیست، ص۴۹ (با تصرف).</ref> و به فرمودۀ [[امام صادق]]{{ع}} استاندارد‌سازی [[مصرف]] در [[معیشت]]، مایۀ ماندگاری مال است و هزینه‌های بی‌حساب، سبب نابودی آن شمرده می‌شود<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۲، ص۱۱۹، ح۹؛ محمد بن حسن حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۱۵، ص۲۷۰، ح۲۰۴۸۱ ({{متن حدیث|... أَيُّمَا أَهْلِ بَيْتٍ أُعْطُوا حَظَّهُمْ مِنَ الرِّفْقِ فَقَدْ وَسَّعَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ فِي الرِّزْقِ وَ الرِّفْقُ فِي تَقْدِيرِ الْمَعِيشَةِ خَيْرٌ مِنَ السَّعَةِ فِي الْمَالِ وَ الرِّفْقُ لَا يَعْجِزُ عَنْهُ شَيْ‏ءٌ وَ التَّبْذِيرُ لَا يَبْقَى مَعَهُ شَيْ‏ءٌ...}}).</ref>. افزون بر آنکه ممنوعیت برخی [[فعالیت‌های اقتصادی]] در عرصۀ [[مصرف]]، بر دو قاعدۀ [[فقهی]] «[[لاضرر]]» و «[[حرمت]] اضرار به نفس» نیز مبتنی هستند؛ به‌این‌معناکه هر نوع بهره‌گیری از کالاهایی که برای [[جسم]] و [[جان آدمی]] زیان‌آور است، مانند خوراکی‌های [[مضر]]، مواد مخدر، محصولات نوشتاری و [[فرهنگی]] ناسالم در فضای [[حقیقی]] و مجازی و...، همچنین خودداری از مصرف کالای [[حرام]] در صورت [[ضرورت]]، اگر برای [[آدمی]] ضرر داشته باشد، به [[حکم]] این دو قاعده [[نفی]] و [[نهی]] شده است<ref>محمد بن حسن طوسی، المبسوط، ج۶، ص۲۸۵؛ ابن‌ادریس، السرائر، ج۳، ص۱۳۲؛ علامه حلی، تذکرة الفقهاء (آل‌البیت)، ج۹، ص۴۳۶.</ref>.

نتیجه آنکه بر پایۀ مستندات یادشده هزینه‌های مصرفی [[معصومان]] بر مبنای «مصرف [[پاک]]» با لحاظ دو جنبۀ یادشده سامان می‌پذیرفت که برایند آن، مصرف معتدلانه بوده است.<ref>[[یدالله مقدسی|مقدسی، یدالله]]، [[سیره معیشتی معصومان (کتاب)|سیره معیشتی معصومان]]، ص ۱۴۸</ref>

===برخی نمونه‌های [[مصرف بی‌اندازه]]===

مصرف بی‌اندازه نمونه‌های فراوانی دارد و به فرمودۀ معصومان‌{{عم}} مصرف‌های زیر را در بر می‌گیرد:

#مصرفی که برای [[مال]] فسادآور و برای بدن زیان‌آور باشد<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج‌۴، ص۵۳، ح‌۱۰ ({{متن حدیث|... عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ{{ع}}: لَيْسَ فِيمَا أَصْلَحَ الْبَدَنَ إِسْرَافٌ... إِنَّمَا الْإِسْرَافُ فِيمَا أَتْلَفَ الْمَالَ وَ أَضَرَّ بِالْبَدَنِ}}).</ref>.

#مصرفی که از [[کفاف]] [[زندگی]] بیشتر باشد<ref>عبدالواحد بن محمد تمیمی آمدی، غرر الحکم و درر الکلم، ص۳۵۹، ش۸۱۱۷ ({{متن حدیث|مَا فَوْقَ الْكَفَافِ إِسْرَافٌ}}). حسین بن محمدتقی نوری، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، ج۱۵، ص۲۷۲، به نقل از امام صادق{{ع}}.</ref>.

#مصرفی که از [[اعتدال]] و [[میانه‌روی]] در خوردن، [[آشامیدن]]، [[پوشیدن]]، مرکب و مانند آنها خارج باشد<ref>محمدباقر مجلسی، بحار الانوار، ج‌۷۲، ص۳۰۵ ({{متن حدیث|... عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ{{ع}}:... لَكِنَّ الْمَالَ مَالُ اللَّهِ يَضَعُهُ عِنْدَ الرَّجُلِ وَدَائِعَ وَ جَوَّزَ لَهُمْ أَنْ يَأْكُلُوا قَصْداً وَ يَشْرَبُوا قَصْداً وَ يَلْبَسُوا قَصْداً... فَمَنْ فَعَلَ ذَلِكَ كَانَ مَا يَأْكُلُ حَلَالًا وَ يَشْرَبُ حَلَالًا وَ يَرْكَبُ حَلَالًا وَ يَنْكِحُ حَلَالًا وَ مَنْ عَدَا ذَلِكَ كَانَ عَلَيْهِ حَرَاماً...}}).</ref>.

#ماندۀ آب قابل استفاده‌ای که دور ریخته شود<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج‌۴، ص۵۲، ح۲؛ محمد بن علی صدوق، الخصال، ج‌۱، ص۱۱، ح۳۶؛ همو، ثواب الأعمال و عقاب الاعمال، ص۱۸۶ ({{متن حدیث|ثَوَابُ الْقَصْدِ فِي التَّفَقُّهِ}}). محمد بن حسن حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۲۱، ص۵۵۱، ح۲۷۸۴۲ ({{متن حدیث|... إِنَّ السَّرَفَ أَمْرٌ يُبْغِضُهُ اللَّهُ حَتَّى طَرْحَكَ النَّوَاةَ فَإِنَّهَا تَصْلُحُ لِلشَّيْ‏ءِ وَ حَتَّى صَبَّكَ فَضْلَ شَرَابِكَ}}).</ref>.

#دورریختن لقمۀ قابل خوردن<ref>عبدالرحمن بن ابی‌ابکر سیوطی، الجامع الصغیر فی احادیث البشیر النذیر، ج‌۱، ص۱۵۰ ({{متن حدیث|إِذَا سَقَطَتْ لُقْمَةُ أَحَدِكُمْ فَلْيُمِطْ عَنْهَا الْأَذَى وَ لْيَأْكُلْهَا وَ لَا يَدَعْهَا لِلشَّيْطَانِ‌...}}).</ref>.

#خوردن پس از سیری<ref>محمد بن علی صدوق، من لایحضره الفقیه، ج۴، ص۳۷۳ ({{متن حدیث|... يَا عَلِيُّ، أَرْبَعَةٌ يَذْهَبْنَ ضَيَاعاً: الْأَكْلُ عَلَى الشِّبَعِ وَ السِّرَاجُ فِي الْقَمَرِ وَ الزَّرْعُ فِي السَّبَخَةِ وَ...).</ref>.

#افروختن چراغ در فضای روشن<ref>محمد بن علی صدوق، من لایحضره الفقیه، ج۴، ص۳۷۳.</ref>.

#کِشت در شوره‌زار<ref>محمد بن علی صدوق، من لایحضره الفقیه، ج۴، ص۳۷۳.</ref> (ممنوعیت [[سرمایه‌گذاری]] در جای زیان‌آور).

#فرسودن و بهره‌گیری نابجا از [[لباس]] مهمانی و [[آبروداری]] ([[پوشیدن لباس]] مهمانی هنگام کار)<ref>محمد بن علی صدوق، الخصال، ج‌۱، ص۹۳ ({{متن حدیث|السَّرَفُ فِي ثَلَاثٍ: ابْتِذَالُكَ ثَوْبَ صَوْنِكَ وَ إِلْقَاؤُكَ النَّوَى يَمِيناً وَ شِمَالًا وَ إِهْرَاقُكَ فَضْلَةَ الْمَاءِ وَ قَالَ: لَيْسَ فِي الطَّعَامِ سَرَفٌ}}). رضی‌الدین حسن بن فضل طبرسی، مکارم الأخلاق، ص۱۰۳؛ محمدباقر مجلسی، بحار الانوار، ج۷۲، ص۳۰۳ ({{متن حدیث|أَدْنَى الْإِسْرَافِ هِرَاقَةُ فَضْلِ الْإِنَاءِ وَ ابْتِذَالُ ثَوْبِ الصَّوْنِ وَ إِلْقَاءُ النَّوَى}}).</ref>.

#دورانداختن کالای کم‌ارزشِ قابل استفاده - مانند هسته خرما<ref>محمد بن علی صدوق، الخصال، ج‌۱، ص۹۳.</ref>.

#[[بخشش]] نابجا<ref>{{متن قرآن|وَالَّذِينَ إِذَا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا وَكَانَ بَيْنَ ذَلِكَ قَوَامًا}} «و آنان که چون بخشش کنند نه گزافکاری می‌کنند و نه تنگ می‌گیرند و (بخشش آنها) میانگینی میان این دو، است» [[سوره فرقان]]، [[آیه]] ۶۷؛ {{متن قرآن|وَلَا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلَى عُنُقِكَ وَلَا تَبْسُطْهَا كُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُومًا مَحْسُورًا}} «و (هنگام بخشش) نه دست خود را فرو بند و نه یکسره بگشای که [[نکوهیده]] دریغ خورده فرو [[مانی]]» [[سوره اسراء]]، آیه ۲۹.</ref>.

#مصرفی که بیش از حد و [[شأن]] درآمدی شخص باشد و به اولویت‌های [[مصرف]] توجه نشود و اقتضای وضع زمانی و مکانی و [[شئون]] [[اجتماعی]] شخص رعایت نگردد؛ مانند فردی که مالش را - که تنها در حد تأمین [[خوراک]] وی و [[خانواده]] اوست - برای مصارفی از قبیل تزیینات، کمک‌های اجتماعی و غیرآن [[هزینه]] کند.

همۀ موارد یادشده و مشابه آنها در ردیف نمونه‌های [[اسراف]] جای دارد و بسیاری از این مصرف‌ها، هرچند در مورد خود فایده‌مند است و تلف‌کردن [[مال]] نیست، اولویت‌های مصرف که [[طاعت الهی]] در آن است، در آن رعایت نشده و معیار و تعریف اسراف شامل آن است و [[آیات]]<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۳، ص۵۶۲، ح۱۱؛ محمد بن حسن حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۹، ص۲۴۳، ح۱۱۹۳۳ و ج‌۱۷، ص۲۶، ح‌۱۸۹۳.</ref> و روایاتی که از اسراف در انفاق‌کردن و اسراف در صدقه‌دادن [[نهی]] می‌کنند<ref>محمد بن علی صدوق، من لایحضره الفقیه، ج۱، ص۳۴، ح۷۰؛ محمد بن حسن حر عاملی، وسائل الشیعه، ج‌۱، ص۴۸۳، ح۱۲۸۰.</ref>، به این‌گونه مصرف‌ها نظر دارند؛ حتی [[پیامبر]]{{صل}} اندازۀ مصرف آب برای [[وضو]] و [[غسل]] را مشخص کرده و فرمود: گروه‌هایی پس از من می‌آیند که این مقدار آب را برای مصرف وضو و غسل کم می‌دانند و آنان با [[سنت]] من هماهنگ نیستند.

بر اساس این [[روایات]]، [[پرهیز]] از «[[اسراف]] و [[تبذیر]]» از مبانی [[مصرف]] [[اقتصادی]] در [[آموزه‌های دینی]] به شمار آمده است که این [[اسراف]] و [[تبذیر]] در اینجا «[[مصرف بی‌اندازه]]» نامیده می‌شود و نماد [[پایبندی]] به این مبنا را در سیرۀ معصومان‌{{عم}} می‌توان [[مشاهده]] کرد؛ چنان‌که دربارۀ [[پیامبر]]{{صل}} نقل شده است، در زمانی که هستۀ خرما قابل استفاده بود، آن را جمع می‌کرد و در یکی از این موارد مانند کاشتن، [[مصرف]] سوخت‌، خوراکِ دام یا مورد مناسب دیگر به مصرف می‌رسانید<ref>سعید بن عبدالله راوندی، الدعوات، ص۱۴۱، فصل فی ذکر أشیاء من المأکولات؛ ابن‌شهرآشوب، مناقب آل‌ابی‌طالب، ج۱، ص۱۲۰؛ محمدباقر مجلسی، بحار الانوار، ج۱۶، ص۲۴۴، ج۱۷، ص۳۹۱ و ج۶۳، ص۱۴۱، ح۳ ({{متن حدیث|... وَ أَكَلَ النَّبِيُّ{{صل}} يَوْماً رُطَباً كَانَ فِي يَمِينِهِ وَ كَانَ يَحْفَظُ النَّوَى فِي يَسَارِهِ، فَمَرَّتْ شَاةٌ فَأَشَارَ إِلَيْهَا بِالنَّوَى...}}).</ref>. همان‌گونه‌که دربارۀ دو [[امام سجاد]] و [[باقر]]{{ع}} نقل شده است که با ریزبینی مصرفِ جاری [[خانواده]] خود را زیر نظر داشتند و مواد مصرفی [[منزل]] را در استفادۀ درست و مسرفانه‌نبودن کنترل می‌کردند و هرگاه می‌دیدند چیزی از خوراکی‌هایِ قابل استفاده دور ریخته شد، به همان اندازه هزینۀ جاری خانواده را کم می‌کردند<ref>ابوحنیفه نعمان بن محمد تمیمی مغربی، دعائم الإسلام، ج۲، ص۱۱۴، ح۳۷۹؛ حسین بن محمدتقی نوری، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، ج۱۶، ص۲۹۲- ۲۹۳، ح۱۹۹۲۶ و ۱۹۹۲۸ ({{متن حدیث|... عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ{{ع}} أَنَّهُ قَالَ: كَانَ أَبِي{{ع}} إِذَا رَأَى شَيْئاً مِنَ الطَّعَامِ فِي مَنْزِلِهِ قَدْ رُمِيَ بِهِ نَقَصَ مِنْ قُوتِ أَهْلِهِ مِثْلَهُ}}. و {{متن حدیث|... كَانَ أَبِي عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ{{ع}} إِذَا رَأَى شَيْئاً مِنَ الْخُبْزِ مَطْرُوحاً وَ لَوْ قَدْرَ مَا تَجُرُّهُ النَّمْلَةُ نَقَصَ مِنْ قُوتِ أَهْلِهِ بِقَدْرِ ذَلِكَ}}).</ref>. [[امام صادق]]{{ع}} نیز در [[پذیرایی]] از [[مهمانان]] خود وقتی مشاهده کردند برخی از آنان پس از خوردن خرما، هستۀ آن را دور می‌ریزند، آنان را از این کار [[نهی]] کرده و آن را تبذیر و بریز و بپاش و مایۀ [[فساد]] دانسته است<ref>ملامحسن فیض کاشانی، تفسیر الصافی، ج‌۳، ص۱۸۸ ({{متن حدیث|... أَنَّهُ دَعَا بِرُطَبٍ فَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ يَرْمِي بِالنَّوَى، فَقَالَ: لا تَفْعَلْ، إِنَّ هَذَا مِنَ التَّبْذِيرِ، وَ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْفَسَادَ}}).</ref>؛ چنان‌که [[امام رضا]]{{ع}} نیز به غلامانی که بخشی از میوه را خورده و ماندۀ آن را دور ریخته بودند، با [[تعجب]] و [[اعتراض]] فرمود: اگر شما به این میوه نیاز ندارید، افرادی هستند که به آن نیاز د‌ارند، پس به آنان تحویل دهید<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۶، ص۲۹۸، ح۸ ({{متن حدیث|... أَكَلَ الْغِلْمَانُ يَوْماً فَاكِهَةً وَ لَمْ يَسْتَقْصُوا أَكْلَهَا وَ رَمَوْا بِهَا فَقَالَ لَهُمْ أَبُو الْحَسَنِ{{ع}} سُبْحَانَ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمُ اسْتَغْنَيْتُمْ فَإِنَّ أُنَاساً لَمْ يَسْتَغْنُوا أَطْعِمُوهُ مَنْ يَحْتَاجُ إِلَيْهِ}}). سند روایت به گفته مجلسی (مرآة العقول، ج۲۲، ص۱۱۴، ح۸) مجهول است؛ ولی با آیات و روایات نافیِ اسراف هم‌محتواست.</ref>.

با رویکرد به مطالب یادشده در مبانی مصرفی، می‌توان نتیجه گرفت که [[مصرف]] از منظر [[دین]] مبنا و حدودی دارد که رعایت آن، [[آدمی]] را در [[رشد]] و تعالی فردی و جمعی، [[یاری]] می‌دهد و عدم رعایتش در جهت کاهش یا افزایش، سبب آسیب‌یافتگی [[نظام]] معیشتی و [[هدف]] مصرف خواهد بود. گفتنی است کاهش و امساک در مصرف و محروم‌کردن دیگران از [[نعمت‌های الهی]]، [[بخل]] و اِقتار شمرده می‌شود که در برابر [[اسراف]] جای دارد و در [[قرآن]] و [[روایات]]، از آن هم [[نهی]] و [[مذمت]] شده است<ref>{{متن قرآن|وَالَّذِينَ إِذَا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا وَكَانَ بَيْنَ ذَلِكَ قَوَامًا}} «و آنان که چون بخشش کنند نه گزافکاری می‌کنند و نه تنگ می‌گیرند و (بخشش آنها) میانگینی میان این دو، است» سوره فرقان، آیه ۶۷.</ref>؛ بنابراین مصرف از هر دو سوی کاهش و افزایش محدودیت‌هایی دارد و تنها مصرف به‌اندازه [[و]] [[پرهیز]] از اسراف و [[تبذیر]] و بخل مورد سفارش [[آیات]] و روایات است. بر اساس این مبانی و آیات و روایات می‌توان مصرف را به سه نوع بخیلانه، مسرفانه و معتدلانه تقسیم کرد و گفت [[آموزه‌های دینی]] بر مصرف معتدلانه تأکید دارند.<ref>[[یدالله مقدسی|مقدسی، یدالله]]، [[سیره معیشتی معصومان (کتاب)|سیره معیشتی معصومان]]، ص ۱۵۰</ref>