کاربر:Ali/صفحه تمرین۲: تفاوت میان نسخه‌ها

نسخهٔ ‏۲۹ اوت ۲۰۲۵، ساعت ۰۰:۰۴

آشنایی اجمالی

وی برادر ابو عبید ثقفی بود که بر اساس نسب برادرش، باید او را از بنی عقده بن غَیْرَه از ثقیف دانست^[۱]. در صحابی بودن وی اختلاف است و از زندگی او در زمان رسول خدا(ص)گزارشی در دست نیست. ابن حبان^[۲] وی را در شمار تابعین آورده است، اما ابن حجر^[۳] در بخش نخست الاصابة (صحابه) از او یاد کرده و گوید وی همراه برادرش ابو عبید در واقعه «جسر ابی‌عبیده» در سال ۱۳ حضور یافت و همان‌جا کشته شد^[۴]. دلیل صحابی دانستن وی از سوی ابن حجر روشن نیست؛ به‌ظاهر همین که حکم بن مسعود در زمان «عمر» بالغ بوده و در واقعه جسر حضور داشته، مستند صحابی بودن اوست. بنا بر نقلی از طریق «وهب بن منبه» از «حکم» آمده است که گفت: شاهد بودم که عمر پس از آنکه زنی درگذشت، برادر مادری و برادر پدری و مادری او را در سهم ارث از ثلث مالش شریک کرد. و چون از او پرسیدند:پیش از این چنین داوری نکرده بودی. گفت: آن زمان داوری دیگری بود و این زمان قضاوتی دیگر^[۵]. در باب «تغییر فتوا» به این خبر استناد شده است^[۶]. ابن ابی‌حاتم^[۷] این خبر را از «مسعود بن حکم» دانسته است، اما برخی آن را نپذیرفته و گفته‌اند کسی که «وهب بن منبه» از او روایت کرده، «حکم بن مسعود» است. بخاری^[۸] در عین حال که این خبر را از «حکم بن مسعود» نقل کرده و نظر کسانی را که می‌گویند این خبر از «مسعود بن حکم» نقل شده است نادرست می‌داند، اما در روایت شنیدن «وهب بن منبه» از «حکم بن مسعود» نیز تردید دارد.

به نظر می‌رسد سخن ابن ابی‌حاتم درست باشد؛ زیرا «وهب بن منبه» در سال ۳۴ متولد شده است^[۹] پس نمی‌تواند از «حکم بن مسعود» که در سال ۱۳ کشته شده، روایت شنیده باشد. افزون‌تر آنکه، تصریح کرده‌اند «وهب بن منبه» از «مسعود بن حکم» روایت دارد^[۱۰]. با این حال، برخی اسناد خبر یادشده را صالح دانسته‌اند^[۱۱]. گفته‌اند حکم بن مسعود در باب فرایض از عمر روایت دارد^[۱۲] که باید همین خبر باشد.^[۱۳]

جستارهای وابسته

بنی‌ثقیف (قبیله)
ابو عبید ثقفی (برادر)

منابع

خانجانی، قاسم، مقاله «حکم بن مسعود ثقفی»، دانشنامه سیره نبوی ج۳

پانویس

↑ ر.ک: ابن حزم، جمهره انساب العرب، ص۲۶۸.
↑ ابن حبان، الثقات، ج۴، ص۱۴۳.
↑ ابن حجر، الاصابه، ج۲، ص۹۵.
↑ ر.ک: دینوری، الاخبار الطوال، ص۱۱۳؛ بلاذری، فتوح البلدان، ص۲۴۸؛ ابن حجر، الاصابه، ج۷، ص۲۲۳.
↑ عبدالرزاق، المصنف، ج۱۰، ص۲۴۹؛ ابن ابی شیبه، المصنف، ج۷، ص۳۳۴؛ فسوی، المعرفه و التاریخ، ج۲، ص۲۲۳؛ جصاص، احکام القران، ج۲، ص۱۱۶.
↑ ر.ک: دارمی، سنن، ج۱، ص۱۵۴.
↑ ابن ابی‌حاتم، الجرح و التعدیل، ج۳، ص۱۲۷.
↑ بخاری، التاریخ الکبیر، ج۲، ص۳۳۲.
↑ ذهبی، تذکره الحفاظ، ج۱، ص۱۰۰.
↑ ر.ک: یحیی بن معین، التاریخ، ج۱، ص۱۲۵.
↑ ذهبی، میزان الاعتدال، ج۱، ص۵۷۹؛ ابن حجر، لسان المیزان، ج۲، ص۳۳۹.
↑ ذهبی، میزان الاعتدال، ج۱، ص۵۷۹.
↑ خانجانی، قاسم، مقاله «حکم بن مسعود ثقفی»، دانشنامه سیره نبوی ج۳، ص۱۰۵.

[1] ر.ک: ابن حزم، جمهره انساب العرب، ص۲۶۸.

[2] ابن حبان، الثقات، ج۴، ص۱۴۳.

[3] ابن حجر، الاصابه، ج۲، ص۹۵.

[4] ر.ک: دینوری، الاخبار الطوال، ص۱۱۳؛ بلاذری، فتوح البلدان، ص۲۴۸؛ ابن حجر، الاصابه، ج۷، ص۲۲۳.

[5] عبدالرزاق، المصنف، ج۱۰، ص۲۴۹؛ ابن ابی شیبه، المصنف، ج۷، ص۳۳۴؛ فسوی، المعرفه و التاریخ، ج۲، ص۲۲۳؛ جصاص، احکام القران، ج۲، ص۱۱۶.

[6] ر.ک: دارمی، سنن، ج۱، ص۱۵۴.

[7] ابن ابی‌حاتم، الجرح و التعدیل، ج۳، ص۱۲۷.

[8] بخاری، التاریخ الکبیر، ج۲، ص۳۳۲.

[9] ذهبی، تذکره الحفاظ، ج۱، ص۱۰۰.

[10] ر.ک: یحیی بن معین، التاریخ، ج۱، ص۱۲۵.

[11] ذهبی، میزان الاعتدال، ج۱، ص۵۷۹؛ ابن حجر، لسان المیزان، ج۲، ص۳۳۹.

[12] ذهبی، میزان الاعتدال، ج۱، ص۵۷۹.

[13] خانجانی، قاسم، مقاله «حکم بن مسعود ثقفی»، دانشنامه سیره نبوی ج۳، ص۱۰۵.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

@@ خط ۱: / خط ۱: @@
 {{مدخل مرتبط
 | موضوع مرتبط = صحابه
-| عنوان مدخل  = حکم بن مینا انصاری
+| عنوان مدخل  = حکم بن مسعود ثقفی
-| مداخل مرتبط = [[حکم بن مینا انصاری در تاریخ اسلامی]]
+| مداخل مرتبط = [[حکم بن مسعود ثقفی در تاریخ اسلامی]]
 | پرسش مرتبط  =
 }}
 == آشنایی اجمالی ==
-نسبت وی را [[مدنی]]<ref>ابن حبان، الثقات، ج۴، ص۱۴۵؛ مزی، تهذیب الکمال، ج۷، ص۱۴۳.</ref> و شامی<ref>مزی، تهذیب الکمال، ج۷، ص۱۴۳.</ref> نیز آورده‌اند. وی [[آزاد شده]] [[خاندان]] [[ابو عامر راهب]] (پدر [[حنظله غسیل الملائکه]]) بود<ref>ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۵، ص۲۳۷؛ مزی، تهذیب الکمال، ج۷، ص۱۴۳.</ref>. در [[صحابی]] بودن وی [[اختلاف]] است؛ برخی او را در شمار [[تابعین]] آورده‌اند<ref>ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۵، ص۲۳۷؛ ابن حبان، الثقات، ج۴، ص۱۴۵.</ref> اما برخی با اختلاف در نام وی او را از [[صحابه]] دانسته‌اند<ref>ابو نعیم، معرفة الصحابه، ج۲، ص۷۱۹؛ ابن اثیر، اسد الغابه، ج۲، ص۵۵؛ ابن حجر، الاصابه، ج۲، ص۹۵.</ref>. بر اساس گزارش [[ابن سعد]]<ref>ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۵، ص۲۳۷.</ref> [[فرزندان]] [[حکم]] می‌گفتند [[ابو عامر]] او را به [[ابوسفیان]] بخشید و ابوسفیان هم او را به [[عباس بن عبدالمطلب]] فروخت و عباس او را [[آزاد]] کرد. از او نسلی باقی ماند که [[وابستگی]] و [[ولاء]] خود را به عباس می‌رسانند.
+وی [[برادر]] [[ابو عبید ثقفی]] بود که بر اساس [[نسب]] برادرش، باید او را از [[بنی عقده]] بن غَیْرَه از ثقیف دانست<ref>ر.ک: ابن حزم، جمهره انساب العرب، ص۲۶۸.</ref>. در [[صحابی]] بودن وی [[اختلاف]] است و از [[زندگی]] او در [[زمان رسول خدا]]{{صل}}گزارشی در دست نیست. [[ابن حبان]]<ref>ابن حبان، الثقات، ج۴، ص۱۴۳.</ref> وی را در شمار [[تابعین]] آورده است، اما [[ابن حجر]]<ref>ابن حجر، الاصابه، ج۲، ص۹۵.</ref> در بخش نخست الاصابة ([[صحابه]]) از او یاد کرده و گوید وی همراه برادرش [[ابو عبید]] در واقعه «جسر ابی‌عبیده» در سال ۱۳ حضور یافت و همان‌جا کشته شد<ref>ر.ک: دینوری، الاخبار الطوال، ص۱۱۳؛ بلاذری، فتوح البلدان، ص۲۴۸؛ ابن حجر، الاصابه، ج۷، ص۲۲۳.</ref>. دلیل صحابی دانستن وی از سوی ابن حجر روشن نیست؛ به‌ظاهر همین که [[حکم بن مسعود]] در [[زمان]] «عمر» بالغ بوده و در واقعه جسر حضور داشته، مستند صحابی بودن اوست. بنا بر نقلی از طریق «[[وهب بن منبه]]» از «[[حکم]]» آمده است که گفت: [[شاهد]] بودم که عمر پس از آنکه زنی درگذشت، برادر [[مادری]] و برادر پدری و مادری او را در سهم [[ارث]] از ثلث مالش [[شریک]] کرد. و چون از او پرسیدند:پیش از این چنین [[داوری]] نکرده بودی. گفت: آن زمان داوری دیگری بود و این زمان قضاوتی دیگر<ref>عبدالرزاق، المصنف، ج۱۰، ص۲۴۹؛ ابن ابی شیبه، المصنف، ج۷، ص۳۳۴؛ فسوی، المعرفه و التاریخ، ج۲، ص۲۲۳؛ جصاص، احکام القران، ج۲، ص۱۱۶.</ref>. در باب «[[تغییر]] [[فتوا]]» به این خبر استناد شده است<ref>ر.ک: دارمی، سنن، ج۱، ص۱۵۴.</ref>. [[ابن ابی‌حاتم]]<ref>ابن ابی‌حاتم، الجرح و التعدیل، ج۳، ص۱۲۷.</ref> این خبر را از «[[مسعود بن حکم]]» دانسته است، اما برخی آن را نپذیرفته و گفته‌اند کسی که «وهب بن منبه» از او [[روایت]] کرده، «حکم بن مسعود» است. [[بخاری]]<ref>بخاری، التاریخ الکبیر، ج۲، ص۳۳۲.</ref> در عین حال که این خبر را از «حکم بن مسعود» نقل کرده و نظر کسانی را که می‌گویند این خبر از «[[مسعود بن حکم]]» نقل شده است نادرست می‌داند، اما در [[روایت]] شنیدن «[[وهب بن منبه]]» از «[[حکم بن مسعود]]» نیز تردید دارد.
-پدرش مینا در غزوة [[تبوک]] (سال پنجم) همراه [[رسول خدا]]{{صل}} بود. [[ابن حجر]]<ref>ابن حجر، الاصابه، ج۲، ص۹۵.</ref> وی را با عنوان «[[حکم بن مینا انصاری]]» معرفی کرده و می‌گوید: وی مولای (وابسته) [[انصار]] بود. ابن حجر سپس به خبر ابن سعد اشاره کرده اما می‌گوید ابوسفیان، مینا را به عباس بخشید؛ در حالی که در متن ابن سعد آمده است که ابوسفیان، [[حکم بن مینا]] را به عباس فروخت. در منابع مربوط به صحابه، چند صحابی با نام‌های «حکم بن مینا»، «حکم بن مینا انصاری»، «[[حکم بن منهال]]»، «[[حکم]]، ابوشبث» و «[[حکم ابوشبیث]]» معرفی شده‌اند که به سبب مشترک بودن اطلاعات مربوط به برخی از آنان، یا یکی پنداشته شده یا به شکل مستقل معرفی شده‌اند، اما اطلاعات مربوط به آنان خلط شده و تشخیص میان آنان دشوار می‌نماید. [[ابو نعیم]]<ref>ابونعیم، معرفه الصحابه، ج۲، ص۷۱۹.</ref> و [[ابن اثیر]]<ref>ابن اثیر، اسدالغابه، ج۲، ص۴۷.</ref>، در ذیل «حکم ابوشیث بن حکم» بدون اشاره به نام مینا، پدر حکم، خبری از وی نقل کرده‌اند که همین خبر را [[ابن حجر]]<ref>ابن حجر، الاصابه، ج۲، ص۹۵.</ref> ذیل «[[حکم بن مینا انصاری]]» آورده است. همچنین ابن حجر<ref>ابن حجر، الاصابه، ج۲، ص۹۶.</ref> ذیل «[[حکم بن منهال]] یا مینا» به دو خبر اشاره کرده و احتمال داده که [[راوی]] خبر دوم، «[[حکم بن مینا انصاری]]» باشد، در حالی که ذیل «حکم بن مینا انصاری» به این خبر اشاره نکرده است و [[ابن اثیر]]<ref>ابن اثیر، اسدالغابه، ج۲، ص۵۵.</ref>، نیز این دو خبر را ذیل «[[حکم بن مینا]]» (بدون نسبت [[انصاری]]) آورده و به [[اختلاف]] نام برخی [[رجال]] سند و تبدیل نام «ابوالحویرث» راوی به «ابوالجواب» و «منهال» به «مینا» و [[شهرت]] «ابوالحویرث» و «حکم بن مینا» اشاره کرده است. نام پسر [[حکم]] را نیز «شبت»<ref>ابو نعیم، معرفة الصحابه، ج۲، ص۷۱۹؛ ابن اثیر، اسد الغابه، ج۲، ص۴۷.</ref>، «شبیث»<ref>عسکری، تصحیفات المحدثین، ج۳، ص۱۰۶۲؛ ابن حجر، الاصابه، ج۲، ص۹۶.</ref> و «[[شبیب]]»<ref>بخاری، التاریخ الکبیر، ج۴، ص۲۶۸؛ ابن حبان، الثقات، ج۴، ص۱۴۵.</ref> آورده‌اند که ناشی از [[تصحیف]] است و به نظر می‌رسد «شبیث» درست‌تر باشد؛ چنان‌که [[ابن ماکولا]]<ref>ابن ماکولا، الاکمال، ج۵، ص۳۲.</ref> بدان اشاره کرده و ابن اثیر<ref>ابن اثیر، اسدالغابه، ج۲، ص۵۶.</ref> آن را [[تأیید]] کرده است.
+به نظر می‌رسد سخن [[ابن ابی‌حاتم]] درست باشد؛ زیرا «وهب بن منبه» در سال ۳۴ متولد شده است<ref>ذهبی، تذکره الحفاظ، ج۱، ص۱۰۰.</ref> پس نمی‌تواند از «[[حکم بن مسعود]]» که در سال ۱۳ کشته شده، [[روایت]] شنیده باشد. افزون‌تر آنکه، تصریح کرده‌اند «[[وهب بن منبه]]» از «[[مسعود بن حکم]]» روایت دارد<ref>ر.ک: یحیی بن معین، التاریخ، ج۱، ص۱۲۵.</ref>. با این حال، برخی اسناد خبر یادشده را [[صالح]] دانسته‌اند<ref>ذهبی، میزان الاعتدال، ج۱، ص۵۷۹؛ ابن حجر، لسان المیزان، ج۲، ص۳۳۹.</ref>. گفته‌اند حکم بن مسعود در باب [[فرایض]] از عمر روایت دارد<ref>ذهبی، میزان الاعتدال، ج۱، ص۵۷۹.</ref> که باید همین خبر باشد.<ref>[[قاسم خانجانی|خانجانی، قاسم]]، [[دانشنامه سیره نبوی ج۳ (کتاب)|مقاله «حکم بن مسعود ثقفی»، دانشنامه سیره نبوی]] ج۳، ص۱۰۵.</ref>
-به هر حال، از حکم بن مینا یا منهال نقل شده است که [[رسول خدا]]{{صل}} به عمر فرمود: [[قریشیان]] را نزد من گرد آور، چون آنان گرد آمدند، عمر به رسول خدا{{صل}} عرض کرد: آنان داخل شوند یا شما نزد آنان می‌روید؟ آن حضرت فرمود: من نزد آنان می‌روم و چون نزد آنان رفت، پرسید: آیا غیر از [[قریش]] کسی هست؟ گفتند: [[فرزندان]] خواهرانمان هستند. فرمود: فرزندان [[خواهر]] از همان [[قوم]] به شمار می‌آیند. سپس فرمود: ای قریشیان! بدانید سزاوارترین [[مردم]] به رسول خدا{{صل}} پرهیزگارانند. پس مراقب باشید که مردم با اعمالشان وارد [[قیامت]] نشوند و شما با [[دنیا]] وارد شوید و آن را حمل کنید که من از شما روی بگردانم؛ سپس [[آیه]]{{متن قرآن|إِنَّ أَوْلَى ٱلنَّاسِ بِإِبْرَٰهِيمَ لَلَّذِينَ ٱتَّبَعُوهُ وَهَـٰذَا ٱلنَّبِىُّ وَٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ وَٱللَّهُ وَلِىُّ ٱلْمُؤْمِنِينَ}}<ref>«بی‌گمان نزدیک‌ترین مردم به ابراهیم همانانند که از وی پیروی کردند و نیز این پیامبر و مؤمنان؛ و خداوند سرپرست مؤمنان است» سوره عمران، آیه 68.</ref> را قرائت فرمود<ref>ابن ابی عاصم، الآحاد والمثانی،ج۵، ص۲۵۱؛ ابویعلی، المسند، ج۳، ص۱۵۱؛ ابن اثیر، اسد الغابه، ج۲، ص۵۵-۵۶.</ref>. برخی این خبر یا مشابه آن را از دیگران نیز نقل کرده‌اند<ref>برای نمونه: بخاری، الادب المفرد، ص۲۸؛ ابن ابی عاصم، کتاب السنة، ص۴۷۲.</ref>.
-در خبری دیگر به نقل از پسر [[حکم]]، شبیت، آمده است که حکم گفت: من در [[دمشق]] در کنار [[مسجد]] همراه [[بلال]] و [[ابو جندل]] [[وضو]] می‌گرفتم که از مسح بر کفش‌ها سخن گفتیم و بلال در این باره [[حدیثی]] نقل کرد<ref>ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج۱۵، ص۶۷؛ ابن حجر، الاصابه، ج۲، ص۹۶؛ و به اختصار، مزی، تهذیب الکمال، ج۷، ص۱۴۳.</ref>. همچنین [[ابن منده]]<ref>م۳۹۵ و صاحب معرفه الصحابه.</ref> به نقل از شبیت بن حکم از پدرش گوید: مردی از [[قبیله اسلم]] [[بیمار]] شد و [[رسول خدا]]{{صل}} بر او [[تعویذ]] آویخت<ref>ابو نعیم، معرفة الصحابه، ج۲، ص۷۱۹؛ ابن حجر، الاصابه، ج۲، ص۹۶.</ref>.
-<ref>[[قاسم خانجانی|خانجانی، قاسم]]، [[دانشنامه سیره نبوی ج۳ (کتاب)|مقاله «حکم بن مینا انصاری»، دانشنامه سیره نبوی]] ج۳، ص۱۰۷.</ref>
 == جستارهای وابسته ==
 {{مدخل وابسته}}
-* [[انصار]] (قبیله)
+* [[بنی‌ثقیف]] (قبیله)
-* [[شُبیث بن حکم]] (فرزند)
+* [[ابو عبید ثقفی]] (برادر)
 {{پایان مدخل وابسته}}
 == منابع ==
 {{منابع}}
-# [[پرونده:IM009659.jpg|22px]] [[قاسم خانجانی|خانجانی، قاسم]]، [[دانشنامه سیره نبوی ج۳ (کتاب)|'''مقاله «حکم بن مینا انصاری»، دانشنامه سیره نبوی ج۳''']]
+# [[پرونده:IM009659.jpg|22px]] [[قاسم خانجانی|خانجانی، قاسم]]، [[دانشنامه سیره نبوی ج۳ (کتاب)|'''مقاله «حکم بن مسعود ثقفی»، دانشنامه سیره نبوی ج۳''']]
 {{پایان منابع}}