روش‌های آموزشی: تفاوت میان نسخه‌ها

توجه به ساختار اجتماعی و [[فرهنگ]] کهن هر [[جامعه]] در امر [[تعلیم]]، امری ضروری است. [[اهل‌بیت]]{{عم}} متناسب با ساختار اجتماعی و هویت فرهنگی جامعه عصر خود روش‌هایی را در تعلیم اتخاذ می‌کردند که در ادامه به بارزترین آنها اشاره می‌شود<ref>[[هناء ذاکر مشهدی|ذاکر مشهدی، هناء]]، [[پژوهشی در زمینه‌های تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل بیت تا ۶۱ هجری (کتاب)|پژوهشی در زمینه‌های تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل بیت تا ۶۱ هجری]]، ص ۱۳۹.</ref>.

روش شفاهی، روشی گفتاری و شنیداری است که کتابت و استفاده از ابزارآلات نوشتاری در آن جایی ندارد و مبتنی بر [[قدرت]] حافظه می‌باشد. اهل‌بیت{{عم}} با توجه به شرایط جامعه، در تعلیمات خود غالباً از روش‌های شفاهی بهره می‌بردند. چنان‌که در بخش زمینه‌های [[فرهنگی]] به تفصیل بیان شد، فرهنگ جامعه [[عرب]] فرهنگی شفاهی بود<ref>ر.ک: پژوهشی در زمینه‌های تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل‌بیت، ص۷۱-۷۶.</ref>. جغرافیای سخت و دشوار [[جزیرةالعرب]]، کوچ‌روی و عدم سکونت بیشتر ساکنان آن، نامناسب بودن وضع معیشتی و مهیا نبودن نیازهای اولیه و فقدان امنیت و [[آرامش]] سبب شده بود که [[اعراب]]، به یادگیری خواندن و نوشتن بی‌توجه باشند؛ از این‌رو خط عربی در آغاز [[اسلام]] به سبب دوری اعراب از [[تمدن]] و شهرنشینی، بسیار ابتدایی و ناقص بود و حتی [[قرآن]] تا [[زمان]] [[تابعان]] به قصد [[تیمّن]] و [[تبرّک]]، با همان رسم‌الخط نامناسب نوشته می‌شد و هیچ تلاشی برای [[تغییر]] و [[اصلاح]] خط صورت نمی‌گرفت<ref>ابن خلدون، مقدمه، ج۲، ص۸۳۱-۸۳۲.</ref>.

آگاهی‌های اعراب عمدتاً به روش سینه به سینه منتقل می‌شد و پایبندی به [[ارزش‌ها]] و سنت‌های پدران و نیاکان که همگی به صورت شفاهی به آنها می‌رسید، بسیار شدید بود. این ویژگی‌ها و شرایط فرهنگی و اجتماعی عرب [[جاهلیت]] که در صدر اسلام نیز به قوت خود باقی بود، سبب گردید که اهل‌بیت{{عم}} در انتقال مفاهیم مورد نظر خود بیشتر از روش‌های شفاهی و متناسب با فرهنگ جامعه بهره گیرند تا به نتایج مطلوب دست یابند.

این نکته را نیز باید مدنظر قرار داد که به‌کارگیری روش‌های شفاهی و چهره به چهره در مواجهه با مخاطبانی که با [[تعالیم اسلام]] کاملاً [[بیگانه]] بودند، بیشترین اثر‌گذاری را داشت. افرادی که بیشتر، تحت تأثیر شرایط و اقتضائات [[جامعه]] خود، [[اجتماعی]] شده باشند، درصورتی‌که به هر دلیل، با تغییر و تحولات جدید روبه‌رو شوند، دچار چالشی عمیق و انقلابی درونی خواهند شد<ref>برگر و لوکمان، ساخت اجتماعی واقعیت، ص۲۰۲.</ref>. بر این اساس بهترین و کارآمد‌ترین وسیله تسریع و تسهیل این [[تغییر]]، دستگاه مکالمه شفاهی و ارتباط مستقیم است؛ دستگاه مکالمه و ارتباط مستقیمی که کاملا پیوسته و همساز، به‌کار گرفته شود<ref>برگر و لوکمان، ساخت اجتماعی واقعیت، ص۲۰۷-۲۰۹.</ref>. بنابراین اتخاذ روش شفاهی توسط [[اهل‌بیت]]{{عم}} بسیار منطقی و هدفمند بود. آنها برای انتقال مواد و محتوای تعلیمی خود با روش شفاهی از پنج شیوه به ترتیب و شرح زیر بهره می‌گرفتند<ref>[[هناء ذاکر مشهدی|ذاکر مشهدی، هناء]]، [[پژوهشی در زمینه‌های تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل بیت تا ۶۱ هجری (کتاب)|پژوهشی در زمینه‌های تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل بیت تا ۶۱ هجری]]، ص ۱۳۹ ـ ۱۴۱.</ref>:

با وجود [[سیطره]] [[فرهنگ]] شفاهی بر [[جامعه]] [[عرب]] صدر اسلام، کتابت امری ضروری بود. [[پیامبر]]{{صل}} و [[اهل‌بیت]] ایشان{{عم}} مبلغ و حامل [[دین]] جدیدی بودند که روش‌های گفتاری و شفاهی تنها سبب [[تبلیغ]] و نشر آن در اذهان می‌شد؛ حال آن‌که انتقال و رواج این [[دین جهانی]] که به نوعی ختم همه [[ادیان]] تلقی می‌شد، به کتابت و استفاده از روش‌های کتابی نیازمند بود. کتابت در واقع مهم‌ترین ابزار [[توسعه]] و تقویت فرهنگ است که می‌تواند در طول سال‌ها و قرن‌های متمادی یادآور [[ارزش‌ها]]، [[باورها]] و هنجارهای جامعه باشد<ref>بابایی طلاتپه، محمدباقر، مبانی استراتژی فرهنگی از دیدگاه امام علی{{ع}}، ص۱۰۱.</ref>. اهل‌بیت{{عم}} با عنایت به این نیاز و [[ضرورت]] که برآمده از مقتضیات نوین پس از گسترش اسلام در خارج از [[جزیرةالعرب]] بود، درصدد برآمدند با بهره‌گیری از روش‌های کتابی آموزه‌ها و [[تعالیم اسلامی]] را تثبیت و ماندگار سازند؛ چراکه برخورد شفاهی با [[قرآن]] و [[معارف اسلامی]] که باید به نسل‌های [[آینده]] انتقال می‌یافت، نادرست بود و آنها را در معرض [[انحرافات]] گوناگون قرار می‌داد. بر همین اساس اهل‌بیت{{عم}} در [[سیره]] تعلیمی خود بر کتابت و بهره‌گیری از روش‌های کتابی تأکید فراوانی داشتند و برای تثبیت و انتقال مواد و محتوای تعلیمی خود از سه روش کتابی [[املاء]]، [[مکاتبه]] و [[صحیفه‌نگاری]] استفاده کردند که در این بخش به این روش‌ها و زمینه‌های [[اجتماعی]]، [[فرهنگی]] و [[سیاسی]] ایجاد آنها پرداخته می‌شود<ref>[[هناء ذاکر مشهدی|ذاکر مشهدی، هناء]]، [[پژوهشی در زمینه‌های تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل بیت تا ۶۱ هجری (کتاب)|پژوهشی در زمینه‌های تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل بیت تا ۶۱ هجری]]، ص ۱۸۰.</ref>.