جنگ بدر در قرآن: تفاوت میان نسخه‌ها

==مقدمه==

==[[علل]] و عوامل شکل‌گیری [[جنگ بدر]]==

*[[مسلمانان]] تا پیش از [[هجرت]] به طُرق گوناگون مورد اذیت و [[آزار]] و [[شکنجه]] و [[تبعید]] [[کافران]] قرار گرفته و از [[خانه]] و کاشانه خود بیرون رانده{{متن قرآن|يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قِتَالٍ فِيهِ قُلْ قِتَالٌ فِيهِ كَبِيرٌ وَصَدٌّ عَن سَبِيلِ اللَّهِ وَكُفْرٌ بِهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَإِخْرَاجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ عِندَ اللَّهِ وَالْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ وَلاَ يَزَالُونَ يُقَاتِلُونَكُمْ حَتَّىَ يَرُدُّوكُمْ عَن دِينِكُمْ إِنِ اسْتَطَاعُواْ وَمَن يَرْتَدِدْ مِنكُمْ عَن دِينِهِ فَيَمُتْ وَهُوَ كَافِرٌ فَأُولَئِكَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فِي الدُّنْيَا وَالآخِرَةِ وَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ}}<ref> از تو درباره جنگ در ماه حرام می‌پرسند، بگو: جنگ در آن (گناهی) بزرگ است و (گناه) باز داشتن (مردم) از راه خداوند و ناسپاسی به او و (باز داشتن مردم از) مسجد الحرام و بیرون راندن اهل آن از آن، در نظر خداوند بزرگ‌تر است و آشوب (شرک) از کشتار (هم) بزرگ‌تر است؛ و (این کافران) پیاپی با شما جنگ می‌کنند تا اگر بتوانند شما را از دینتان بازگردانند، و کردار کسانی از شما که از دین خود بازگردند و در کفر بمیرند، در این جهان و جهان واپسین، تباه است و آنان دمساز آتش و در آن جاودانند، سوره بقره، آیه:۲۱۷.</ref> و از [[مناسک]] [[حج]] بازداشته شدند{{متن قرآن|وَمَا لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ وَهُمْ يَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَمَا كَانُوا أَوْلِيَاءَهُ إِنْ أَوْلِيَاؤُهُ إِلَّا الْمُتَّقُونَ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ}}<ref>«و چرا خداوند عذابشان نکند با آنکه (مردم را) از مسجد الحرام باز می‌دارند در حالی که سرپرست آن نمی‌باشند- که سرپرست آن جز پرهیزگاران نیستند- اما بیشتر آنان نمی‌دانند» سوره انفال، آیه 34.</ref>؛ ولی از سوی [[خداوند]] اجازه رویارویی و [[جنگ]] با [[مشرکان]] [[قریش]] را نداشتند و تنها به [[صبر]] فرا خوانده می‌شدند. با [[هجرت]] [[مسلمانان]] به [[مدینه]]، [[خداوند]] ضمن برشمردن ستم‌هایی که بر [[مسلمانان]] رفته بود به آنان اجازه [[مبارزه]] داد: {{متن قرآن|أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَإِنَّ اللَّهَ عَلَى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ بِغَيْرِ حَقٍّ إِلَّا أَنْ يَقُولُوا رَبُّنَا اللَّهُ وَلَوْلَا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَهُدِّمَتْ صَوَامِعُ وَبِيَعٌ وَصَلَوَاتٌ وَمَسَاجِدُ يُذْكَرُ فِيهَا اسْمُ اللَّهِ كَثِيرًا وَلَيَنْصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ}}<ref> به کسانی که بر آنها جنگ تحمیل می‌شود اجازه (ی جهاد) داده شد زیرا ستم دیده‌اند و بی‌گمان خداوند بر یاری آنان تواناست همان کسانی که ناحق از خانه‌های خود بیرون رانده شدند و جز این نبود که می‌گفتند:پروردگار ما خداوند است و اگر خداوند برخی مردم را به دست برخی دیگر از میان برنمی‌داشت بی‌گمان دیرها (ی راهبان) و کلیساها (ی مسیحیان) و کنشت‌ها (ی یهودیان) و مسجدهایی که نام خداوند را در آن بسیار می‌برند ویران می‌شد و بی‌گمان خداوند به کسی که وی را یاری کند یاری خواهد رساند که خداوند توانمندی پیروز است؛ سوره حج، آیه: ۳۹-۴۰.</ref>.  

*تا پیش از [[جنگ بدر]] [[مسلمانان]] چند [[سریّه]] و [[غزوه]] داشتند که  [[هدف]] از آنها ضربه زدن به [[قریش]] و [[تصرف]] کاروان‌های تجاری آنان بود، هر چند که جز سریه نخله، هیچ یک نتیجه‌ای نداشت. در این [[سریّه]] که در [[ماه حرام]] و به [[فرماندهی]] [[عبداللّه‌ بن جحش]] و حدود یک ماه و نیم پیش از [[غزوه بدر]] رخ داد، با کشته شدن یک تن از [[مشرکان]] ([[عمرو بن حضرمی]]) و [[اسارت]] دو تن، کاروان تجاری به [[غنیمت]] گرفته شد<ref>السیرة النبویه، ج ۲، ص ۲۵۲ ـ ۲۵۴؛ المغازی، ج ۱، ص ۱۳ـ۱۶.</ref>. [[قریش]] این [[شکست]] را مایه سرافکندگی خود در میان [[قبایل]] [[عرب]] می‌دانست و طالب خون‌بهای [[عمرو بن حضرمی]] بود. این موضوع نقش قابل توجهی در وقوع [[جنگ بدر]] داشت.

==[[خروج]] [[مسلمانان]] از [[مدینه]]==

بنا به [[نقل]] [[ابن‌عباس]] [[آیه]] {{متن قرآن|لاَّ يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ وَالْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنفُسِهِمْ فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنفُسِهِمْ عَلَى الْقَاعِدِينَ دَرَجَةً وَكُلاًّ وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنَى وَفَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ عَلَى الْقَاعِدِينَ أَجْرًا عَظِيمًا}}<ref> مؤمنان جهادگریز که آسیب دیده نباشند با جهادگران در راه خداوند به جان و مال، برابر نیستند، خداوند جهادگران به جان و مال را بر جهادگریزان به پایگاهی (والا) برتری بخشیده و به همگان وعده نیکو داده است و خداوند جهادگران را بر جهادگریزان به پاداشی سترگ، برتری بخشیده است؛ سوره نساء، آیه:۹۵.</ref> نیز دراین باره نازل شده است که به یکسان نبودن کسانی که در [[نبرد]] [[بدر]] حاضر شده و آنان که از آن باز ماندند اشاره دارد<ref>التبیان، ج ۳، ص ۳۰۱.</ref>. بنا بر روایتی از [[عکرمه]] [[آیه]] {{متن قرآن|إِلَّا تَنْفِرُوا يُعَذِّبْكُمْ عَذَابًا أَلِيمًا وَيَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَيْرَكُمْ وَلَا تَضُرُّوهُ شَيْئًا وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ}}<ref>«اگر رهسپار نگردید (خداوند) شما را به عذابی دردناک دچار می‌کند و قومی دیگر را به جای شما می‌آورد و شما هیچ زیانی به او نمی‌توانید رساند و خداوند بر هر کاری تواناست» سوره توبه، آیه۳۹.</ref> به [[تخلف]] کنندگان از [[نبرد]] [[بدر]] اشاره دارد<ref>الدرالمنثور، ج ۳، ص ۲۳۹.</ref>. البته با توجه به [[نزول]] [[سوره توبه]] در سال‌های متأخر دوره [[مدنی]] صحت چنین روایتی بعید به نظر می‌رسد و [[ارتباط]] آن با [[غزوه تبوک]] از [[شهرت]] برخوردار است.

==[[قریش]] و [[خروج]] از [[مکه]]==

۱۲۲ نفر تهیه [[خوراک]] [[سپاه قریش]] را بر عهده داشتند  که عبارت‌اند از: عتبه و شیبه [[فرزندان]] [[ربیعه]]، نبیه و منبه [[فرزندان]] [[حجاج]]، [[ابوجهل]]، [[ابوالبختری بن هشام]]، [[نضر بن حارث]]، [[حکیم بن حزام]]، [[ابی بن خلف]]، [[زمعة بن اسود]]، [[حارث بن عامر]] و [[عباس بن عبدالمطلب]]. این افراد که در [[تاریخ]] به عنوان "مُطْعِمین" [[شهرت]] یافته‌اند در [[قرآن]] چنین [[نکوهش]] شده‌اند:{{متن قرآن|إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُواْ يُنفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ لِيَصُدُّواْ عَن سَبِيلِ اللَّهِ فَسَيُنفِقُونَهَا ثُمَّ تَكُونُ عَلَيْهِمْ حَسْرَةً ثُمَّ يُغْلَبُونَ وَالَّذِينَ كَفَرُواْ إِلَى جَهَنَّمَ يُحْشَرُونَ}}<ref> بی‌گمان کافران دارایی‌های خود را برای بازداشتن (مردم) از راه خدا می‌بخشند؛ به زودی (همه) آن را خواهند بخشید آنگاه برای آنان مایه دریغ خواهد بود سپس مغلوب می‌گردند و کافران به سوی دوزخ گرد آورده می‌شوند؛ سوره انفال، آیه:۳۶.</ref><ref>اسباب‌النزول، ص ۱۹۵؛ کشف‌الاسرار، ج۴، ص ۴۳.</ref>. [[شیخ طوسی]] [[نزول]] [[آیه]] بعدی را نیز در این [[ارتباط]] می‌داند: {{متن قرآن|لِيَمِيزَ اللَّهُ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ وَيَجْعَلَ الْخَبِيثَ بَعْضَهُ عَلَى بَعْضٍ فَيَرْكُمَهُ جَمِيعًا فَيَجْعَلَهُ فِي جَهَنَّمَ أُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ}}<ref>«تا خداوند ناپاک را از پاک جدا گرداند و ناپاک (ها) را بر یکدیگر نهد پس آن همه را بر هم انبارد آنگاه در دوزخ نهد؛ (آری) آنانند که زیانکارند» سوره انفال، آیه۳۷.</ref><ref>التبیان، ج ۵، ص ۱۲۰.</ref>. [[سپاهیان]] [[قریش]] پیکی برای [[ابوسفیان]] فرستادند تا او را از حرکت خود [[آگاه]] سازند؛ ولی بر اثر تغییر مسیر کاروان تجاری، پیک با [[ابوسفیان]] [[دیدار]] نکرد. رخدادهای گوناگون در جریان حرکت کاروان تجاری، از جمله [[خواب]] دیگری که یکی از [[مشرکان]] حاضر در کاروان به نام [[جهیم بن صلت]] در جُحفه دید و در آن از کشته شدن بزرگان [[قریش]] [[آگاهی]] یافت<ref>السیرة النبویه، ج ۲، ص ۲۷۰.</ref> همگی بر تردید کاروانیان در ادامه مسیر و [[تمایل]] ایشان به بازگشت به سوی [[مکّه]] می‌افزود.

==استقرار دو [[سپاه]] در [[بدر]]==

[[قرآن]] [[وصف]] دقیقی از موقعیت [[مسلمانان]] و [[مشرکان]] ارائه کرده است: {{متن قرآن|إِذْ أَنْتُمْ بِالْعُدْوَةِ الدُّنْيَا وَهُمْ بِالْعُدْوَةِ الْقُصْوَى وَالرَّكْبُ أَسْفَلَ مِنْكُمْ وَلَوْ تَوَاعَدْتُمْ لَاخْتَلَفْتُمْ فِي الْمِيعَادِ وَلَكِنْ لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْرًا كَانَ مَفْعُولًا لِيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَيِّنَةٍ وَيَحْيَى مَنْ حَيَّ عَنْ بَيِّنَةٍ وَإِنَّ اللَّهَ لَسَمِيعٌ عَلِيمٌ}}<ref>«(یاد کن) آنگاه را که شما بر کناره نزدیک‌تر (مدینه) بودید و آنان  بر کناره دورتر و آن کاروان (تجاری قریش) پایین‌تر از شما بودند و اگر با هم وعده (ی کارزار) می‌گذاشتید در آن خلاف می‌کردید امّا خداوند بر آن بود تا کار انجام یافتنی را به پایان رساند تا هر ک» سوره انفال، آیه۴۲.</ref>

==صف آرایی دو [[سپاه]]==

[[سپاهیان]] [[پیامبر]] پشت به [[آفتاب]] و و [[سپاه قریش]] رو به [[آفتاب]] قرار داشتند<ref>المغازی، ج ۱، ص ۵۶.</ref>. [[واقدی]] گوید: بر [[میمنه]] و [[میسره]] هیچ‌ یک از دو سپاهِ [[مسلمانان]] و [[مشرکان]] کسی [[فرمانده]] نشد<ref>المغازی، ج ۱، ص ۵۸.</ref>. لوای [[ریاست]] به نام [[عقاب]]<ref>المصنف، ابن‌ابی شیبه، ج ۷، ص ۷۲۱؛ الاستیعاب، ج ۴، ص۲۴۰.</ref> که تنها در دست بزرگان و افراد خاص قرار می‌گرفت<ref>الاستیعاب، ج ۴، ص ۲۴۰؛ تاریخ دمشق، ج ۲۴، ص ۱۱۸.</ref>، در دست [[علی]]{{ع}} بود<ref>السیرة النبویه، ج ۲، ص ۲۶۴؛ الاغانی، ج ۴، ص ۱۸۰؛ الصحیح من سیره، ج ۵، ص ۳۷؛ ج ۶، ص ۱۱۵ ـ ۱۲۱.</ref>. ابتدا [[پیامبر]]{{صل}} طی پیامی، ضمن اعلام عدم [[تمایل]] به رویارویی با [[قریش]]، آنان را از [[جنگ]] برحذر داشت.

==[[نابرابری]] نیروها==

*[[پیامبر]]{{صل}} چون کمی [[یاران]] خود و کثرت [[سپاه قریش]] را دید از [[خدا]] کمک خواست<ref>التبیان، ج ۵، ص ۸۴.</ref>، ازاین‌رو در روز [[بدر]] چون لحظاتی [[خواب]] بر ایشان مستولی شد [[خدا]] [[دشمنان]] را در نظر او کم شمار جلوه داد و فرمود: {{متن قرآن|إِذْ يُرِيكَهُمُ اللَّهُ فِي مَنَامِكَ قَلِيلًا وَلَوْ أَرَاكَهُمْ كَثِيرًا لَفَشِلْتُمْ وَلَتَنَازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ وَلَكِنَّ اللَّهَ سَلَّمَ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ}}<ref>«(یاد کن) آنگاه را که خداوند آنان را به تو در خوابت «اندک» نشان داد و اگر آنان را «بسیار» نشان داده بود سست می‌شدید  و در کار (جنگ) اختلاف می‌یافتید ولی خداوند (شما را) در امان داشت که او به اندیشه‌ها داناست» سوره انفال، آیه۴۳.</ref>، نیز می‌فرماید: {{متن قرآن|وَإِذْ يُرِيكُمُوهُمْ إِذِ الْتَقَيْتُمْ فِي أَعْيُنِكُمْ قَلِيلًا وَيُقَلِّلُكُمْ فِي أَعْيُنِهِمْ لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْرًا كَانَ مَفْعُولًا وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ}}<ref>«و آنگاه را (یاد کن) که آنان را- چون رویاروی شدید- به چشمتان اندک نمود و شما را نیز در چشم آنان، اندک نشان داد تا خداوند کاری انجام یافتنی را به پایان برد و کارها به خداوند باز گردانده می‌شود» سوره انفال، آیه۴۴.</ref><ref>تفسیر ابن‌کثیر، ج ۲، ص ۳۲۸.</ref> این اندک نمایی دو جانبه چنان بود که بر اساس [[روایت]] [[عبداللّه‌ بن مسعود]] برخی از [[صحابه]] می‌گفتند: [[مشرکان]] ۷۰ یا ۱۰۰ نفرند<ref>التبیان، ج ۵، ص ۱۳۱؛ تفسیر ابن‌کثیر، ج ۱، ص ۳۵۸؛ تفسیر قرطبی، ج ۴، ص ۲۶.</ref>. [[ابوجهل]] نیز وقتی [[مسلمانان]] را دید گفت: [[یاران]] [[محمد]] لقمه‌ای بیش نیستند <ref>السیرة النبویه، ج ۲، ص ۶۲۳؛ تاریخ طبری، ج ۲، ص ۱۴۷؛ عیون الاثر، ج ۱، ص ۳۳۴.</ref>. این موضوع در [[آیه]] ۱۳ سوره [[آل عمران]] چنین بیان شده است:{{متن قرآن|قَدْ كَانَ لَكُمْ آيَةٌ فِي فِئَتَيْنِ الْتَقَتَا فِئَةٌ تُقَاتِلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَأُخْرَى كَافِرَةٌ يَرَوْنَهُمْ مِثْلَيْهِمْ رَأْيَ الْعَيْنِ وَاللَّهُ يُؤَيِّدُ بِنَصْرِهِ مَنْ يَشَاءُ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَعِبْرَةً لِأُولِي الْأَبْصَارِ}}<ref>«به راستی شما را در کار دو گروهی که (در «بدر») با هم رو به رو شدند، نشانه‌ای (برای پند گیری) بود: گروهی برای خداوند جنگ می‌کردند و (گروه) دیگری کافر بودند که آنها را  دو چندان خود به چشم می‌دیدند (و می‌هراسیدند) و خداوند هر کسی را بخواهد با یاوری خویش پش» سوره آل عمران، آیه۱۳.</ref>. [[آیه]] دوم چنین [[تفسیر]] شده که منظور [[مسلمانان]] هستند که [[کافران]] را دو برابر خویش می‌دیدند و این بدان سبب بود که [[خداوند]] [[مسلمانان]] را به [[مقاومت]] ۱۰۰ به ۲۰۰ و ۱۰۰۰ به ۲۰۰۰ امر کرده و [[پیروزی]] آنها را تضمین کرده بود:{{متن قرآن|الآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنكُمْ وَعَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفًا فَإِن يَكُن مِّنكُم مِّائَةٌ صَابِرَةٌ يَغْلِبُواْ مِئَتَيْنِ وَإِن يَكُن مِّنكُمْ أَلْفٌ يَغْلِبُواْ أَلْفَيْنِ بِإِذْنِ اللَّهِ وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ}}<ref>اکنون خداوند بر شما آسان گرفت و معلوم داشت که در شما ناتوانی هست؛ اگر از شما صد تن شکیبا باشند بر دویست تن پیروز می‌گردند و اگر از شما هزار تن باشند بر دو هزار تن به اذن خداوند پیروز می‌شوند و خداوند با شکیبایان است؛ سوره انفال، آیه: ۶۶.</ref> و [[خداوند]] شمار [[مشرکان]] را به همان حسابی که [[تعیین]] کرده بود در چشم آنان قرار داد؛ یعنی [[مسلمانان]]، [[کفار]] را به جای ۱۰۰۰۰ نفر، آنچنان که [[طبرسی]] [[نقل]] کرده است، ۶۲۶ تن می‌دیدند<ref>مجمع البیان، ج ۱، ص ۷۰۹؛ معانی القرآن، ج ۱، ص ۳۶۳.</ref> و این همان اندک نمایی است که در [[آیه]] ۴۴ سوره [[انفال]] بیان شده است.

*برخی نیز گفته‌اند که منظور [[مشرکان]] هستند که [[مسلمانان]] را دو برابر خود می‌دیدند و این معنا با [[آیه]] {{متن قرآن|وَيُقَلِّلُكُمْ فِي أَعْيُنِهِمْ}}<ref>«شما را نیز در چشم آنان، اندک نشان داد» سوره انفال، آیه۴۴.</ref> که بیان می‌کند [[دشمنان]]، شما [[مسلمانان]] را اندک می‌دیدند مخالفتی ندارد، زیرا [[آیه]] [[سوره انفال]] پیش از [[نبرد]] را بیان می‌کند و علت آن این است که [[مشرکان]] [[تجهیز]] کامل نکنند؛ ولی به هنگام [[نبرد]] دو برابر ببینند تا [[ترس]] بر آنان مسلط شود<ref>مجمع البیان، ج ۱، ص ۷۰۹؛ حقائق التأویل، ص ۳۴ ـ ۴۵.</ref>. در این رابطه برخی در [[شأن نزول]] [[آیه]] {{متن قرآن|إِذْ يَقُولُ الْمُنَافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ غَرَّ هَؤُلَاءِ دِينُهُمْ وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَإِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ}}<ref>«و (یاد کن) آنگاه را که منافقان و بیماردلان می‌گفتند: اینان را دینشان فریفته است در حالی که هر کس بر خداوند توکّل کند بی‌گمان خداوند پیروزمندی فرزانه است» سوره انفال، آیه۴۹.</ref> آورده‌اند که گروهی از مکیان [[اسلام]] آوردند، ولی [[هجرت]] نکردند و با [[قریش]] به [[بدر]] آمدند و چون کم شماری [[مسلمانان]] را دیدند گفتند: اینان به دینشان چنان [[مغرور]] شده‌اند که با این شمار اندک به [[جنگ]] با این شمار فراوان آمده‌اند<ref>التبیان، ج ۵، ص ۱۳۶؛ تفسیر عبدالرزاق، ج ۲، ص ۲۶۰ ـ ۲۶۱؛ زاد المسیر، ج ۲، ص ۱۷۸.</ref>.

==[[نبرد تن به تن]] و آغاز [[جنگ]]==

*بر اساس روایتی از [[علی]]{{ع}} آن [[حضرت]] در کشتن هر سه نفر شرکت داشته است<ref>روض الجنان، ج ۵، ص ۴۸.</ref>. به [[نقلی]] [[آیه]] {{متن قرآن|هَذَانِ خَصْمَانِ اخْتَصَمُوا فِي رَبِّهِمْ فَالَّذِينَ كَفَرُوا قُطِّعَتْ لَهُمْ ثِيَابٌ مِنْ نَارٍ يُصَبُّ مِنْ فَوْقِ رُءُوسِهِمُ الْحَمِيمُ}}<ref>«اینان دو گروه دشمنند که درباره پروردگارشان با هم به دشمنی برخاستند، پس بر (تن) آنان که کفر ورزیدند جامه‌ای از آتش بریده‌اند، از فراز سرشان آب جوش می‌ریزند» سوره حج، آیه۱۹.</ref> درباره این [[نبرد تن به تن]] نازل شد<ref>المغازی، ج ۱، ص ۶۸ ـ ۷۰؛ جامع‌البیان، مج ۱۰، ج ۱۷، ص ۱۷۲ ـ ۱۷۳؛ تفسیر ابن‌کثیر، ج ۸، ص ۲۴۷۹.</ref>. کشته شدن این سه تن ضربه [[سختی]] به [[قریش]] بود؛ ولی [[ابوجهل]] با سخنان خود به [[مردم]] [[اطمینان]] می‌داد که [[پیروز]] خواهند شد و خطاب به [[مسلمانان]] [[شعار]] داد: {{عربی|َ لَنَا الْعُزَّى وَ لَا عُزَّى لَكُم‏}} و منادی [[پیامبر]]{{صل}} گفت: {{متن حدیث|اللَّهُ مَوْلَانَا وَ لَا مَوْلَى لَكُم‏}}<ref>سبل الهدی، ج ۴، ص ۳۶.</ref>. [[پیامبر]]{{صل}} با برداشتن مشتی [[خاک]] و پاشیدن آنها به سوی [[کافران]] فرمود: رؤیتان سیاه باد <ref>السیرة النبویه، ج ۲، ص ۲۸۰.</ref>. خدایا! دلهایشان را سرشار از [[ترس]] و قدمهایشان را [[سست]] و لرزان کن.

*بر اساس روایتی از [[امام سجاد]]{{ع}} و [[امام صادق]]{{ع}}، [[پیامبر]]{{صل}} از [[علی]]{{ع}} خواست تا از مکانی خاص، مشتی [[خاک]] به او دهد و [[علی]]{{ع}} این را از [[مناقب]] خاص خود می‌دانست<ref>الخصال، ص ۵۷۶؛ تفسیر عیاشی، ج ۲، ص ۵۲.</ref>. در [[منابع اهل سنت]] این [[روایت]] از [[ابن عباس]] [[نقل]] شده و در ادامه آمده که این خاک‌ها به چشمان همه [[مشرکان]] فرو رفت و به گزارشی [[آیه]] {{متن قرآن|فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ وَلَكِنَّ اللَّهَ قَتَلَهُمْ وَمَا رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ رَمَى وَلِيُبْلِيَ الْمُؤْمِنِينَ مِنْهُ بَلَاءً حَسَنًا إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ}}<ref>«پس شما آنان را نکشتید که خداوند آنان را کشت، و چون تیر افکندی تو نیفکندی بلکه خداوند افکند و (چنین کرد) تا مؤمنان را از سوی خود نعمتی نیکو دهد  که خداوند شنوایی داناست» سوره انفال، آیه۱۷.</ref> در این باره نازل شد<ref>المعجم الکبیر، ج ۱۱، ص ۲۲۷؛ الکشاف، ج ۲، ص ۲۰۷؛ مجمع الزوائد، ج ۶، ص ۸۴.</ref>. بدین گونه [[جنگ]] میان صفوف [[مسلمانان]] و [[مشرکان]] درگرفت و این در حالی بود که [[شعار]] [[مسلمانان]] در این [[جنگ]] "[[یا منصور امت]]" <ref> المغازی، ج ۱، ص ۷۲؛ الطبقات، ج ۲، ص ۱۰.</ref> و بنا به [[نقلی]] "اَحَدٌ اَحَد"<ref>السیره‌النبویه، ج ۲، ص ۲۸۷.</ref> بود. [[خداوند]] [[مسلمانان]] را در [[بدر]] از هرگونه عقب‌نشینی در برابر [[کافران]] به شدت برحذر داشت و آنان را به [[دوزخ]] [[تهدید]] کرد. [[آیه]] ذیل به این مطلب تصریح دارد: {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا زَحْفًا فَلَا تُوَلُّوهُمُ الْأَدْبَارَ وَمَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ إِلَّا مُتَحَرِّفًا لِقِتَالٍ أَوْ مُتَحَيِّزًا إِلَى فِئَةٍ فَقَدْ بَاءَ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ وَمَأْوَاهُ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ}}<ref>«ای مؤمنان! چون با انبوه کافران رویاروی شدید از آنان واپس مگریزید! و هر کس در آن روز از آنان واپس گریزد - مگر آنکه برای کارزاری (بهتر) کناره جوید یا جوینده جایی (بهتر) نزد گروهی (خودی) باشد- خشم خداوند را به گردن گرفته و جایگاه (نهایی) او دوزخ است و (این) پایانه، بد است» سوره انفال، آیه ۱۵-۱۶.</ref>. این احتمال می‌رود که چنین تحلیلی از سوی [[مفسران]] برای رعایت [[شأن]] برخی از [[صحابه]] صورت گرفته باشد که در جنگ‌هایی چون [[احد]] و [[حنین]] و... فرار کردند.

==[[امدادهای غیبی]] در [[بدر]]==

*در [[قرآن]] و [[روایات]] بر حضور [[فرشتگان]] در [[بدر]] تأکید شده است. گزارش‌های متعددی از دو گروه [[مسلمانان]]<ref>السیرة النبویه، ج ۲، ص ۲۸۵ ـ ۲۸۶؛ المغازی، ج ۱، ص ۷۶، ۷۸ ـ ۷۹، ۸۱، ۹۱؛ الطبقات، ج ۲، ص ۱۹.</ref> و [[مشرکان]]<ref>السیره‌النبویه، ج ۲، ص ۳۰۱؛ المغازی، ج ۱، ص ۷۶ ـ ۷۷؛ مناقب، ج ۱، ص ۱۱۸.</ref> در این خصوص وجود دارد. ظاهر [[آیه]] {{متن قرآن|إِذْ تَسْتَغِيثُونَ رَبَّكُمْ فَاسْتَجَابَ لَكُمْ أَنِّي مُمِدُّكُمْ بِأَلْفٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مُرْدِفِينَ}}<ref>«(یاد کن) آنگاه را که از پروردگارتان فریادخواهی می‌کردید  و به شما پاسخ داد که من با هزار فرشته پیاپی امدادگر شما خواهم بود» سوره انفال، آیه۹.</ref> بر حضور ۱۰۰۰۰ [[فرشته]] از ابتدای [[جنگ]] دلالت دارد <ref>التبیان، ج ۵، ص ۸۴؛ مجمع البیان، ج ۴، ص ۴۳۶.</ref>؛ حضوری که در ادامه [[جنگ]] به ۳۰۰۰ افزایش یافت: {{متن قرآن|إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِينَ أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ أَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ بِثَلَاثَةِ آلَافٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مُنْزَلِينَ}}<ref>«(یاد کن) آنگاه را که به مؤمنان می‌گفتی: آیا بسنده‌تان نیست که خداوند با سه هزار فرشته فرو فرستاده (از سوی خود) شما را یاری رساند؟» سوره آل عمران، آیه۱۲۴.</ref><ref>التبیان، ج، ۲، ۵۷۹؛ جامع البیان، مج ۳، ج ۴، ص ۱۰۱ روض الجنان، ج ۵، ص ۵۳.</ref>. همچنین [[خداوند]] به [[مؤمنان]] [[وعده]] داده بود که چنانچه [[صبر]] و [[تقوا]] پیشه کنند این تعداد به ۵۰۰۰ افزایش یابد: {{متن قرآن|بَلَى إِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا وَيَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلَافٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مُسَوِّمِينَ}}<ref>«چرا؛ (بی‌گمان بسنده است و) اگر شکیبایی کنید و پرهیزگاری ورزید و آنان چنین شتابان به سوی شما آیند خداوند شما را با پنج هزار فرشته نشانگذار  یاری خواهد رساند» سوره آل عمران، آیه ۱۲۵.</ref><ref>تفسیر ابن‌کثیر، ج ۳، ص ۷۵۲؛ مجمع البیان، ج ۱، ص ۸۲۸؛ روض الجنان، ج ۵، ص ۵۲ ـ ۵۶.</ref>.

*از [[امیرمؤمنان]]{{ع}} نیز [[روایت]] شده که در [[بدر]] سه تند باد وزید که [[جبرئیل]] و [[میکائیل]] و [[اسرافیل]] هریک با ۱۰۰۰۰ نفر حاضر شدند. [[جبرئیل]] در کنار [[پیامبر]]{{صل}} و [[میکائیل]] در سمت راست [[سپاه]] و [[اسرافیل]] در جناج چپ [[سپاه]] مستقر شدند<ref>المغازی، ج ۱، ص ۵۷؛ جامع البیان، مج ۶، ج ۹، ص ۲۵۹؛ تفسیر ابن‌کثیر، ج ۲، ص ۳۰۲.</ref>. [[طبرسی]] و [[ابوالفتوح رازی]] در [[تفاسیر]] خود تعداد ۸۰۰۰ یا ۹۰۰۰ را نیز [[نقل]] کرده‌اند<ref>مجمع البیان، ج ۱، ص ۸۲۸؛ روض الجنان، ج ۵، ص ۵۶.</ref>. [[رسول خدا]]{{صل}} نیز [[مسلمانان]] را به حضور [[ملائکه]] [[بشارت]] داد<ref>المغازی، ج ۱، ص ۷۰ ـ ۷۱.</ref>. برخی مقصود از غمام در [[آیه]] {{متن قرآن|هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمَامِ وَالْمَلَائِكَةُ وَقُضِيَ الْأَمْرُ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ}}<ref>«آیا جز این انتظار دارند که (فرمان) خداوند در سایه‌بان‌هایی از ابر و (نیز) فرشتگان نزدشان بیایند و کار (هلاکشان) پایان یافته باشد و کارها به سوی خداوند باز گردانده می‌شود» سوره بقره، آیه۲۱۰.</ref> را همان ابرهای سفیدی دانسته‌اند که [[ملائکه]] روز [[بدر]] در آن آمدند<ref>التبیان، ج ۱، ص ۲۵۸.</ref>.

==پایان [[جنگ بدر]]==

*[[جنگ بدر]] با [[شهادت]] ۱۴ تن از [[مسلمانان]] (۶ تن از [[مهاجران]] و ۸ تن از [[انصار]]) و با کشته شدن ۷۰ نفر و [[اسیر]] شدن همین تعداد از [[مشرکان]] به پایان رسید<ref>الطبقات، ج ۲، ص ۱۲؛ ر. ک: المغازی، ج ۱، ص ۱۴۵ ـ ۱۵۲.</ref>. [[ابن قتیبه]] شمار کشتگان [[قریش]] را ۵۰ و [[اسیران]] را ۴۴ نفر گفته است<ref>المعارف، ص ۱۵۵.</ref> که ۳۵ تن از آنان تنها به دست [[علی]]{{ع}} به [[هلاکت]] رسیدند<ref>روض الجنان، ج ۵، ص ۵۰.</ref>. این در حالی بود که بسیاری از [[مشرکان]] در بیابان‌های اطراف پراکنده شده، برای فرا رسیدن شب و رهایی از دست [[مسلمانان]] لحظه شماری می‌کردند<ref>المغازی، ج ۱، ص ۹۵.</ref>.

*[[پیامبر]]{{صل}} نیز که [[منتظر]] خبر کشته شدن [[ابوجهل]] بود و او را رأس [[پیشوایان]] [[کفر]] و [[فرعون]] [[امت]] نامیده بود<ref>المغازی، ج ۱، ص ۹۱؛ جامع البیان، مج ۱۵، ج ۳۰، ص ۳۲۲؛ الامالی، ص ۳۱۰.</ref> با شنیدن خبر [[قتل]] او گفت: خدایا! [[وعده]] خود را محقق ساختی<ref>المغازی، ج ۱، ص ۹۱.</ref>. [[ابوجهل]] به دست دو [[جوان]] کم سال یعنی [[معاذ بن عمرو]] و [[معاذ بن عفراء]] کشته شد و هنوز رمقی در [[بدن]] داشت که [[عبداللّه‌ بن مسعود]]، سر او را از تن جدا کرد<ref>ر. ک: صحیح البخاری، ج ۲، ص ۶۸ ـ ۶۹.</ref>. از دیگر افرادی که [[پیامبر]]{{صل}} وی را [[نفرین]] کرد و خواهان کشته شدن او بود [[نوفل بن خویلد]] بود که به دست [[علی]]{{ع}} کشته شد. با [[مرگ]] او [[پیامبر]]{{صل}}[[تکبیر]] گفت و فرمود: [[خدا]] را [[سپاس]] که دعایم را به [[اجابت]] رساند<ref>المغازی، ج ۱، ص ۹۱ ـ ۹۲.</ref>.

==[[بدر]] وعده‌گاه [[عذاب الهی]]==

#{{متن قرآن|فَإِنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذَنُوبًا مِثْلَ ذَنُوبِ أَصْحَابِهِمْ فَلَا يَسْتَعْجِلُونِ}}<ref>«و به یقین کسانی را که ستم ورزیدند از عذاب بهره‌ای  است همانند بهره یارانشان، از این روی (در آن) از من شتاب نخواهند» سوره ذاریات، آیه۵۹.</ref><ref>المغازی، ج ۱، ص ۱۳۷.</ref>

#{{متن قرآن|وَإِنْ كَادُوا لَيَسْتَفِزُّونَكَ مِنَ الْأَرْضِ لِيُخْرِجُوكَ مِنْهَا وَإِذًا لَا يَلْبَثُونَ خِلَافَكَ إِلَّا قَلِيلًا}}<ref>«و به راستی نزدیک بود که تو را از این سرزمین بلغزانند تا از آن بیرون رانند و در آن صورت (آنها نیز) پس از تو جز اندکی درنگ نداشتند» سوره اسراء، آیه۷۶.</ref>

==[[غنایم]] [[بدر]]==

*بر اساس [[روایت]] [[ابن‌عباس]]، از جمله [[غنایم]] [[جنگ بدر]] پارچه‌ای سرخ رنگ بود که مفقود شد. برخی گفتند: شاید [[رسول خدا]]{{صل}} آن را برای خود برداشته است! بنا به روایتی در پاسخ به این [[تهمت]] بود که [[آیه]] ۱۶۱ سوره [[آل عمران]] نازل شد: {{متن قرآن|وَمَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ وَمَنْ يَغْلُلْ يَأْتِ بِمَا غَلَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ}}<ref>«هیچ پیامبری را نسزد که خیانت ورزد؛ و هر کس خیانت کند در رستخیز آنچه را خیانت ورزیده است، (با خود) خواهد آورد؛ آنگاه به هر کس (پاداش) هر چه کرده است تمام داده خواهد شد و بر آنان ستم نخواهد رفت» سوره آل عمران، آیه۱۶۱.</ref><ref>المغازی، ج ۱، ص ۱۰۲؛ اسباب النزول، ص ۱۰۷.</ref>. جست و جوها آشکار ساخت که یکی از حاضرانِ در [[بدر]] آن را برداشته، در [[زمین]] پنهان کرده بود. [[پیامبر]]{{صل}} [[دستور]] داد آن را بیابند و چون آن را یافتند کسی گفت: ای [[رسول خدا]] برای این مرد طلب [[آمرزش]] کن. این درخواست چند بار تکرار شد. [[پیامبر]]{{صل}} فرمود: درباره [[مجرمان]] چنین چیزی نخواهید <ref>المغازی، ج ۱، ص ۱۰۲.</ref>.

*همچنین درباره [[حکم]] [[اسیران]] [[جنگی]] [[پیامبر]] پیش از [[جنگ]]، [[مسلمانان]] را از کشتن افرادی چون [[ابوالبختری]] از [[قبیله]] [[بنی اسد]] به سبب خدماتش به [[مسلمانان]] در [[مکه]] و [[حارث بن عامر بن نوفل]] و [[بنی هاشم]] را بر اثر [[خروج]] اجباری و [[زمعة بن اسود]] منع و بر [[اسیر]] کردن آنان تأکید ورزیده بود<ref>السیره‌النبویه، ج ۲، ص ۲۸۱ ـ ۲۸۲؛ المغازی، ج ۱، ص ۸۰ ـ ۸۱.</ref>. اگرچه [[مسلمانان]] بر اثر ناآشنایی با برخی از این افراد آنان را در [[جنگ]] کشتند؛ همچنین در پی اعلام [[پیامبر]] برخی از [[مسلمانان]] نیز تلاش کردند که در زمان [[جنگ]] افراد دیگری از [[سپاه قریش]] را به [[اسارت]] درآورند. شاید بتوان [[انگیزه]] این گروه از [[مسلمانان]] را در این کار [[حفظ جان]] بستگان یا [[دوستان]] خود که در [[جبهه]] مخالف قرار داشتند یا حتی انگیزه‌های [[اقتصادی]] و در یافت فدیه در برابر [[آزادی]] [[اسیران]] دانست، به هر روی [[خداوند]] در [[آیات]] ۶۷ ـ ۶۸ سوره [[انفال]] که پس از [[بدر]] نازل شد عمل این دسته از [[مسلمانان]] را [[نکوهش]] و ضمن رد [[اسارت]] گرفتن [[دشمنان]] در زمان [[جنگ]]، متخلفان از این [[دستور]] را به عذابی بزرگ [[تهدید]] کرد: {{متن قرآن|مَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرَى حَتَّى يُثْخِنَ فِي الْأَرْضِ تُرِيدُونَ عَرَضَ الدُّنْيَا وَاللَّهُ يُرِيدُ الْآخِرَةَ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ لَوْلَا كِتَابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ لَمَسَّكُمْ فِيمَا أَخَذْتُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ}}<ref>«بر هیچ پیامبری روا نیست که اسیرانی داشته باشد تا (آنگاه که) در (سر) زمین (خویش دشمن را) از توان بیندازد؛ (شما از گرفتن اسیر) کالای ناپایدار  این جهان را می‌خواهید و خداوند جهان واپسین را (برای شما) می‌خواهد و خداوند پیروزمندی فرزانه است اگر در آنچه گرفته‌اید نوشته‌ای از خداوند، از پیش نبود، به یقین عذابی سترگ به شما می‌رسید» سوره انفال، آیه ۶۷-۶۸.</ref>. پس از [[جنگ]] در [[تعیین]] [[سرنوشت]] [[اسیران]] [[مشرک]] اختلاف‌هایی روی داد؛ از یک سو برخی از [[مسلمانان]] از جمله [[سعد بن معاذ]]<ref>السیره‌النبویه، ج۲، ص۲۸۱؛ المغازی، ج۱، ص۱۰۶.</ref> که از انگیزه‌های [[قوی]] [[دینی]] برخوردار بودند خواهان کشتن اسرا بودند. در این میان [[عمر بن خطاب]] نیز از کشتن اسرا <ref> السیره‌النبویه، ج۲، ص۲۸۱؛ المغازی، ج ۱، ص ۱۰۵، ۱۰۸ ـ ۱۰۹.</ref> [[حمایت]] می‌کرد و بر آن پای می‌فشرد <ref>اسباب النزول، ص ۱۹۸؛ سبل الهدی، ج ۴، ص ۹۲.</ref>. شاید بتوان گفت که از [[قبیله]] [[عمر بن خطاب]] فردی در [[سپاه قریش]] نبود<ref>المعارف، ص ۱۵۳.</ref> تا [[عمر بن خطاب]] بخواهد با [[اسارت]] گرفتن وی جانش را [[نجات]] دهد، ازاین‌رو وی به [[راحتی]] از کشتن اسرا سخن می‌گفت.

==بازتاب [[جنگ بدر]] در [[مدینه]]==

*[[یهودیان]] و [[منافقان]] نیز وقتی [[اسیران]] را با دست‌های بسته دیدند [[خوار]] و [[زبون]] شدند. حتی با توجه به [[غنایم]] [[مسلمانان]] چنان [[احساس]] [[حقارت]] کردند که [[آرزو]] کردند با [[پیامبر]] در [[بدر]] حضور می‌داشتند تا غنیمتی به دست می‌آوردند، زیرا [[معتقد]] بودند دیگر پرچمی برای او افراشته نخواهد شد، مگر اینکه [[پیروز]] شود. [[کعب بن اشرف]] از بزرگان [[یهود]] در آن هنگام [[مرگ]] را [[برتر]] از [[زندگی]] دانست و گفت: امروز زیر [[زمین]] بهتر از روی آن است. وی کشته شدگان را، بزرگان و [[پادشاهان]] [[عرب]] و اهل [[حرم]] دانست. او نتوانست [[خشم]] و [[ناراحتی]] خود را اظهار نکند، ازاین‌رو به [[مکه]] رفت و با مرثیه سرایی بر کشته شدگان [[قریش]]، آنان را به [[انتقام]] از [[پیامبر]]{{صل}} [[ترغیب]] کرد<ref>المغازی، ج ۱، ص ۱۲۱ ـ ۱۲۲.</ref>.

*[[حقارت]] اسرای [[مشرک]] به ویژه اشراف از آنان مانند [[سهیل بن عمرو]] تا بدان حد بود که [[سوده]] [[همسر پیامبر]]{{صل}} را نیز تحت تأثیر قرار داده بود، ازاین‌رو به سهیل گفت: ای ابو [[یزید]] چگونه به [[اسارت]] تن دادی؟! مگر نمی‌توانستی با [[بزرگواری]] بمیری! [[پیامبر]]{{صل}} فرمود: ای [[سوده]] آیا بر ضد [[خدا]] و [[رسول]] او [[ترغیب]] و تحریک می‌کنی؟ [[سوده]] گفت: ای [[رسول خدا]]! [[سوگند]] به کسی که تو را به [[حق]] [[پیامبر]] قرار داده است وقتی ابو [[یزید]] را دیدم که دستهایش به گردنش بسته است نتوانستم خودداری کنم <ref>المغازی، ج ۱، ص ۱۱۸ ـ ۱۱۹.</ref>. در آن هنگام که هنوز نوشیدن شراب [[ممنوع]] نشده بود عده‌ای از جمله [[خلیفه اول]] و دوم در [[خانه]] [[ابوطلحه انصاری]] اجتماع کرده، ضمن نوشیدن شراب در سوگ کشته شدگان [[قریش]] اشعاری سرودند. [[رسول خدا]]{{صل}} هنگامی که از اشعار آنان باخبر شد با چهره‌ای برافروخته و دامن کشان نزد [[ابوبکر]] آمد. [[عمر]] با دیدن چهره غضبناک [[پیامبر]]{{صل}} از [[خشم]] ایشان به [[خدا]] [[پناه]] برد و [[سوگند]] یاد کرد که دیگر شراب ننوشد<ref>تفسیر قمی، ج ۱، ص ۱۸۰؛ نوادر الاصول، ج ۱، ص ۲۴۸.</ref>. [[زمخشری]] این اشعار را به [[عمر]] نسبت داده است<ref>ربیع الابرار، ج ۴، ص ۵۱ ـ ۵۳.</ref>. [[سید حمیری]] و [[شیخ طوسی]] به این اشعار استناد کرده‌اند<ref>الهدایة الکبری، ص ۱۱۰؛ الاصابه، ج ۴، ص ۲۲؛ بحارالانوار، ج ۶۳، ص ۴۸۷؛ ج ۷۶، ص ۱۳۱.</ref>. [[دیک الجن]] نیز اشعار وی در آن جلسه را نزد [[متوکل]] خوانده است<ref>اللمعة البیضاء، ص ۴۳۹.</ref>. [[علامه امینی]]<ref>الغدیر، ج ۷، ص ۹۵ ـ ۱۰۳.</ref> و [[علامه]] [[شرف الدین عاملی]]<ref>النص و الاجتهاد، ص ۳۱۰.</ref> و [[سید جعفر مرتضی عاملی]]<ref>الصحیح من سیره، ج ۹، ص ۵، ۳۰۵ ـ ۳۰۷.</ref> به تفصیل به این موضوع پرداخته‌اند.

==بازتاب [[جنگ بدر]] در [[مکه]]==

*بازتاب [[جنگ بدر]] در [[مکه]] بسیار گسترده‌تر از [[مدینه]] بود. خبر [[شکست]] [[مشرکان]] را [[حَیْسُمان بن حابس خزاعی]] به [[مکه]] رساند<ref>السیرة النبویه، ج ۲، ص ۳۰۰.</ref>. مکیان نیز همانند [[مردم مدینه]] در اولین برخورد با این رویداد مهم سخن او را به شدت [[انکار]] و او را به [[هزیان گویی]] متهم می‌کردند. این ناباوری چنان بود که [[صفوان بن امیه]] که در [[حجر اسماعیل]] نشسته بود می‌گفت: در باره من از او سؤال کنید. پرسیدند: آیا از صفوان خبری داری؟ حیسمان گفت: او در [[حجر اسماعیل]] است؛ ولی [[پدر]] و برادرش را در میان کشته شدگان دیدم<ref>السیرة النبویه، ج ۲، ص ۳۰۰ ـ ۳۰۲؛ المغازی، ج ۱، ص ۱۲۰.</ref>.

*چون [[قریش]] به [[مکه]] بازگشت و همه چیز روشن شد [[ابوسفیان]] برای برافروخته نگه داشتن [[خشم]] [[مشرکان]] نسبت به [[مسلمانان]] آنان را از هر گونه [[گریستن]] و [[نوحه]] و مرثیه سرایی بر کشتگان و از هر گونه [[خوشی]] و لذت‌جویی برحذر داشت<ref>المغازی، ج ۱، ص ۱۲۱، ۱۲۳.</ref>. برخی که نمی‌توانستند برای کشته شدگانشان [[عزاداری]] نکنند به بیرون [[مکه]] رفته، در آنجا [[نوحه]] سرایی می‌کردند<ref>المغازی، ج ۱، ص ۱۲۳.</ref>؛ اما وقتی [[کعب بن اشرف]] [[یهودی]] به [[مکه]] آمد و مرثیه سرایی کرد دیگران نیز اشعار او را خوانده، [[گریه و زاری]] را آشکار کردند. [[مکه]] یک ماه در [[غم]] و [[اندوه]] فرو رفته بود و هیچ خانه‌ای نبود مگر اینکه بر کشتگان خود مرثیه می‌خواند. زن‌ها نیز موهای خود را پریشان کردند. گاه گِرد شتر یا اسب مردی که کشته شده بود به [[نوحه]] خوانی می‌پرداختند<ref>المغازی، ج ۱، ص ۱۲۲ ـ ۱۲۳.</ref>. [[قریش]] بر کشتگان خود اشعار غم‌انگیز فراوانی سراییده که در کتاب‌های [[تاریخی]] و ادبی آمده است<ref>العقدالفرید، ج ۳، ص ۳۰۰ ـ ۳۰۱؛ الاغانی، ج ۱، ص ۲۳ ـ ۲۴.</ref>. این [[خشم]] چنان بود که [[عمیر بن وهب جُمَحی]] با [[تشویق]] و [[حمایت]] [[صفوان بن امیه]] [[تصمیم]] به [[کشتن پیامبر]]{{صل}} گرفت؛ ولی چون به [[مدینه]] رسید دستگیر و نزد [[رسول خدا]]{{صل}} آورده شد. [[پیامبر]]{{صل}} از [[هدف]] او پرسید. او گفت: برای [[آزادی]] اسیری آمده‌ام؛ اما وقتی [[رسول خدا]]{{صل}} سخنان او و صفوان را فاش ساخت به [[حقانیت]] [[پیامبر]]{{صل}} اعتراف کرد و [[مسلمان]] شد و درخواست کرد تا به [[مکه]] رفته، [[قریش]] را به [[اسلام]] فراخواند. وی پس از کسب اجازه وارد [[مکه]] شد و با [[آگاه]] شدن صفوان و مکیان از [[مسلمان]] شدن او وی را [[نفرین]] کردند. گروه زیادی نیز با سخنان او [[مسلمان]] شدند<ref>المغازی، ج ۱، ص ۱۲۵ ـ ۱۲۷.</ref>.

==بازتاب جنگ بدر در خارج از حجاز==

==[[مقام]] بدری‌ها از منظر [[قرآن]] و [[روایات]]==

#کتاب [[من شهد صفین مع علی من البدریین (کتاب)|من شهد صفین مع علی من البدریین]] از [[هشام بن محمد بن سائب کلبی]]<ref>الذریعه، ج ۲۹، ص ۲۲۹.</ref>

# [[هالة البدر فی عدد اهل بدر (کتاب)|هالة البدر فی عدد اهل بدر]] از [[محمد بن احمد بن عثمان ذهبی]]<ref>ایضاح المکنون، ج ۲، ص ۴۱۶.</ref>

==جنگ بدر در فرهنگ‌نامه پیامبر در قرآن کریم==