آفرینش در قرآن: تفاوت میان نسخه‌ها

*[[خلقت]] در لغت به معنای نهاد، [[فطرت]]، [[طبیعت]]، [[سرشت]]، خمیره، طبع و [[آفرینش]] است<ref>لغت‌نامه، ج ۶، ص ۸۷۱۲ ، «[[خلقت]]».</ref>. این واژه به معنای [[آفرینش]] انتزاعی است که ذیل آن به همه بحث‌های مربوط به ایجاد و [[آفرینش الهی]] که با واژه خلق و مشتقات آن در [[قرآن]] به کار رفته‌اند، پرداخته می‌شود، زیرا در [[قرآن کریم]] مشتقات خلق در موارد بسیاری به دو معنای آفریدن {{متن قرآن|إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهَارَ يَطْلُبُهُ حَثِيثًا وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّرَاتٍ بِأَمْرِهِ أَلاَ لَهُ الْخَلْقُ وَالأَمْرُ تَبَارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ}}<ref> به راستی پروردگارتان همان خداوند است که آسمان‌ها و زمین را در شش روز آفرید سپس بر اورنگ (فرمانفرمایی جهان) استیلا یافت، شب را بر روز می‌پوشاند- که آن را شتابان می‌جوید- و خورشید و ماه و ستارگان را رام فرمان خویش آفرید؛ آگاه باشید که آفرینش و فرمان او راست؛ بزرگوار است خداوند پروردگار جهانیان؛ سوره اعراف، آیه: 54.</ref> و آفریده {{متن قرآن|وَقَالُواْ أَئِذَا كُنَّا عِظَامًا وَرُفَاتًا أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقًا جَدِيدًا }}<ref>  و گفتند: آیا هنگامی که استخوان‌هایی شویم و خاکستری با آفرینشی تازه برانگیخته می‌شویم؟، سوره اسراء، آیه: 49.</ref> به کار رفته‌اند که تنها معنای نخست موضوع بحث در این مقاله است، چنان که در آیاتی نیز با اسماء [[الهی]] "[[خالق]]" ( ۹ بار )، "احسن الخالقین" ( دو بار ) و "خلاق" ( دو بار ) به آن اشاره شده است. اصل "خلق" به معنای اندازه‌گیری است<ref>القاموس المحیط، ج ۲، ص ۱۱۷۰، «خلق»؛ شرح الاسماء، ص ۵۹۳ ؛ [[مجمع البیان]]، ج ۱، ص ۱۷۲.</ref> و در ابداع و پدید آوردن به کار می‌رود<ref>مفردات، ص ۲۹۶، «خلق».</ref>. [[حقیقت]] خلق، اخراج مقدور از عدم به وجود با نوعی تقدیر است<ref>روض الجنان، ج ۱، ص ۱۵۱.</ref>. برخی گفته‌اند خلق آن است که چیزی از عدم صرف به وجود آید<ref>التفسیر الکبیر، ج ۱۹، ص ۳۲.</ref>؛ ولی بعضی معتقدند اگر ماده چیزی موجود بود و آن را به صورت تازه درآوردند<ref>[[نثر]] طوبی، ج ۱، ص ۲۳۵.</ref> یا نمونه‌ای از آن باشد، باز درباره آن "خلق" اطلاق می‌شود، از این رو [[خالق]] به نو بیرون آورنده بر مثال سابق هم معنا شده است<ref>لغت نامه ، ج ۶، ص ۸۲۴۴ ، "[[خالق]]"؛ لسان العرب، ج ۴، ص ۱۹۳، «خلق».</ref>. [[خالق]] از اسماء حسنای [[خدا]] و یکی از ۹۹ اسم اوست <ref>[[بحارالانوار]]، ج ۴، ص ۱۸۶؛ [[سنن ابن ماجه]]، ج ۲، ص ۳۴.</ref> که از اسماء [[افعال]] شمرده شده است<ref>شرح فصوص الحکم، ص ۴۶؛ الفتوحات المکیه، ج ۱، ص ۲۹۵.</ref>. در باره تفاوت خلق با برخی دیگر از [[افعال الهی]]، نظیر، فطر، ذرء، ایجاد، احداث، ابداع، اختراع و [[جعل]]، چنین گفته شده است: "فاطر" کسی است که بار نخست چیزی را آفریده باشد<ref>اقرب‌الموارد، ج ۲، ص ۹۳۲ ـ ۹۳۳؛ النهایه، ج ۳، ص ۴۵۷، «فطر».</ref> و از آنجا که اصل کلمه "ذرء " به معنای اظهار است: {{متن عربی|ذرء اللَّهُ الْخُلُقِ}} به معنای اظهار آنها به ایجاد پس از عدم است<ref>معجم الفروق اللغویه، ص ۲۴۱.</ref>. برخی اصل واحد در موارد فوق را ایجاد شی‌ء با کیفیتی مخصوص دانسته‌اند؛ با این تفاوت که در ایجاد، تنها، نظر به [[آفرینش]] شی‌ء است از جهت ابداع، در احداث به حادث بودن شی‌ء، در ابداع به کیفیت شی‌ء به گونه‌ای که قبلاً سابقه‌ای نداشته باشد، در اختراع به آسانی اشتقاق و در [[جعل]] به ایجاد تعلق و ارتباط<ref>التحقیق، ج ۳، ص ۱۱۰، «خلق».</ref>، بنابراین [[خدا]] از آن حیث که مقدّر چیزی است که به وجود آورده است، "[[خالق]]" نام دارد و آن جهت که ممیز و مخترع بعضی موجودات از برخی دیگر به واسطه اشکال مختلف است، "بارئ " و چون صورت‌های مخلوقات را به [[بهترین]] ترتیب آفریده است « مصور » نامیده می‌شود<ref>مجمع البحرین، ج ۱، ص ۵۴۷ ، «خلق».</ref><ref>[[ابوالفضل یغمایی|یغمایی، ابوالفضل]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۲ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج۱۲، ص 197-198.</ref>.

*در معنای خلق اندازه‌گیری معتبر است<ref>[[نثر]] طوبی، ج ۱، ص ۲۳۳.</ref>، زیرا [[خلقت]] با اسبابی انجام می‌شود که مقدم بر شی‌ء و مقارن با اوست، بنابراین در [[خلقت]] هر چیز وجود و [[آثار وجودی]] آن بر حسب اسباب یاد شده اندازه‌گیری می‌شوند<ref>[[المیزان]]، ج ۱۵، ص ۱۷۶.</ref>، از این رو [[قرآن کریم]] تقدیر هر چیزی را همانند [[خلقت]] آن به [[خدا]] اسناد می‌دهد: {{متن قرآن|الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَلَمْ يَتَّخِذْ وَلَدًا وَلَمْ يَكُن لَّهُ شَرِيكٌ فِي الْمُلْكِ وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ فَقَدَّرَهُ تَقْدِيرًا }}<ref>  همان که فرمانفرمایی آسمان‌ها و زمین او راست و فرزندی نگزیده است و در فرمانفرمایی او را انبازی نیست و هر چیز را آفرید آنگاه آن را به شایستگی اندازه نهاد؛ سوره فرقان، آیه: 2.</ref> همچنین در معنای خلق [[اراده]] [[خالق]] معتبر است، بنابر این نمی‌توان گفت [[خورشید]] [[نور]] خلق می‌کند، مگر به مجاز و [[تشبیه]]، چون [[اراده]] ندارد و خلق کردن [[خدا]] با [[اراده]] است<ref>[[نثر]] طوبی، ج ۱، ص ۲۳۴.</ref> که به طور ضمنی می‌توان آن را از آیاتی برداشت کرد که در آنها آمده است که [[خدا]] آنچه را بخواهد و [[اختیار]] کند می‌آفریند: {{متن قرآن|وَاللَّهُ خَلَقَ كُلَّ دَابَّةٍ مِن مَّاء فَمِنْهُم مَّن يَمْشِي عَلَى بَطْنِهِ وَمِنْهُم مَّن يَمْشِي عَلَى رِجْلَيْنِ وَمِنْهُم مَّن يَمْشِي عَلَى أَرْبَعٍ يَخْلُقُ اللَّهُ مَا يَشَاء إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ }}<ref>  و خداوند هر جنبده‌ای را از آبی آفریده است، برخی از آنان بر شکم می‌خزند و برخی بر دو پا گام برمی‌دارند و برخی بر چهارپا راه می‌روند؛ خداوند هر چه بخواهد می‌آفریند؛ بی‌گمان خداوند بر هر کاری تواناست، سوره نور، آیه: 45.</ref>؛ {{متن قرآن|وَرَبُّكَ يَخْلُقُ مَا يَشَاء وَيَخْتَارُ مَا كَانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ سُبْحَانَ اللَّهِ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ}}<ref> و پروردگارت هر چه خواهد می‌آفریند و می‌گزیند؛ آنان را گزینشی نیست، پاکا خداوند و فرابرترا (که اوست) از آنچه (برای او) شریک می‌آورند؛ سوره قصص، آیه: 68.</ref> [[قرآن کریم]] [[خدا]] را [[خالق]] [[آسمان‌ها]] و [[زمین]]: {{متن قرآن|أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ وَلَمْ يَعْيَ بِخَلْقِهِنَّ بِقَادِرٍ عَلَى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتَى بَلَى إِنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ }}<ref>  آیا در نیافته‌اند «3» که خداوندی که آسمان‌ها و زمین را آفریده است و در آفرینش آنها درمانده نشده است می‌تواند مردگان را زنده گرداند؟ چرا، بی‌گمان او بر هر کاری تواناست، سوره احقاف، آیه: 33.</ref>، شب و روز و [[خورشید و ماه]]: {{متن قرآن|وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ}}<ref>  و اوست که شب و روز و خورشید و ماه را آفرید (که) هر یک در چرخه‌ای شناورند، سوره انبیاء، آیه: 33.</ref>، [[انسان]]: {{متن قرآن|خَلَقَ الإِنسَانَ}}<ref>  آدمی را آفرید، سوره رحمان، آیه: 3.</ref>، [[مرگ]] و [[زندگی]]: {{متن قرآن|الَّذِي خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَيَاةَ لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلا وَهُوَ الْعَزِيزُ الْغَفُورُ}}<ref>  همان که مرگ و زندگی را آفرید تا شما را بیازماید که کدام یک نیکوکردارترید و او پیروز آمرزنده است، سوره ملک، آیه: 2.</ref>، [[جن]]: {{متن قرآن|وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالإِنسَ إِلاَّ لِيَعْبُدُونِ }}<ref> و پریان و آدمیان را نیافریدم جز برای آنکه مرا بپرستند؛ سوره ذاریات، آیه: 56.</ref>، [[شیطان]]: {{متن قرآن| قَالَ مَا مَنَعَكَ أَلاَّ تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُكَ قَالَ أَنَاْ خَيْرٌ مِّنْهُ خَلَقْتَنِي مِن نَّارٍ وَخَلَقْتَهُ مِن طِينٍ}}<ref>  خداوند) فرمود: آنگاه که به تو فرمان دادم. چه چیز تو را از فروتنی بازداشت؟ گفت: من از او بهترم! مرا از آتش و او را از گل آفریده‌ای ، سوره اعراف، آیه: 12.</ref>، چارپایان: {{متن قرآن|وَالأَنْعَامَ خَلَقَهَا لَكُمْ فِيهَا دِفْءٌ وَمَنَافِعُ وَمِنْهَا تَأْكُلُونَ}}<ref>  و چارپایان را آفرید که در (پوست) آنان برای شما گرما و سودهایی (دیگر) است و از آنها می‌خورید، سوره نحل، آیه: 5.</ref>، مرکب‌های سواری: {{متن قرآن| وَالْخَيْلَ وَالْبِغَالَ وَالْحَمِيرَ لِتَرْكَبُوهَا وَزِينَةً وَيَخْلُقُ مَا لاَ تَعْلَمُونَ}}<ref>  و نیز اسبان و استران و درازگوشان را (آفرید) تا سوارشان شوید و تا مایه آراستگی (باشند) و چیزهایی می‌آفریند که نمی‌دانید، سوره نحل، آیه: 8.</ref>؛ نیز {{متن قرآن|عَلَى صِرَاطٍ مُّسْتَقِيمٍ}}<ref>  بر راهی راست، سوره یس، آیه: 4.</ref> و دیگر پدیده‌ها: {{متن قرآن|قُلْ مَن رَّبُّ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ قُلِ اللَّهُ قُلْ أَفَاتَّخَذْتُم مِّن دُونِهِ أَوْلِيَاء لاَ يَمْلِكُونَ لِأَنفُسِهِمْ نَفْعًا وَلاَ ضَرًّا قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الأَعْمَى وَالْبَصِيرُ أَمْ هَلْ تَسْتَوِي الظُّلُمَاتُ وَالنُّورُ أَمْ جَعَلُواْ لِلَّهِ شُرَكَاء خَلَقُواْ كَخَلْقِهِ فَتَشَابَهَ الْخَلْقُ عَلَيْهِمْ قُلِ اللَّهُ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ }}<ref> بگو: پروردگار آسمان‌ها و زمین کیست؟ بگو: خداوند؛ بگو: آیا در برابر او سرورانی گزیده‌اید که هیچ سود و زیانی برای خویش در اختیار ندارند؟ بگو: آیا نابینا و بینا برابر است؟ یا تیرگی‌ها با روشنایی برابرند؟ یا برای خداوند شریک‌هایی تراشیده‌اند که همانند آفرینش او را آفریده‌اند بنابراین (این دو) آفرینش بر آنان مشتبه شده است؟ بگو خداوند آفریننده هر چیز است و اوست که یگانه دادفرماست؛ سوره رعد، آیه: 16.</ref>؛ {{متن قرآن|اللَّهُ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ}}<ref> خداوند آفریننده همه چیز است و او بر هر چیزی نگاهبان است؛ سوره زمر، آیه: 62.</ref> نیز {{متن قرآن| ذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ لّا إِلَهَ إِلاَّ هُوَ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ }}<ref>  این است خداوند پروردگار شما، آفریننده هر چیز که هیچ خدایی جز او نیست پس چگونه (از حق) بازگردانده می‌شوید؟، سوره غافر، آیه: 62.</ref>؛ {{متن قرآن|وَرَبُّكَ يَخْلُقُ مَا يَشَاء وَيَخْتَارُ مَا كَانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ سُبْحَانَ اللَّهِ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ}}<ref>  و پروردگارت هر چه خواهد می‌آفریند و می‌گزیند؛ آنان را گزینشی نیست، پاکا خداوند و فرابرترا (که اوست) از آنچه (برای او) شریک می‌آورند؛ سوره قصص، آیه: 68.</ref>؛ {{متن قرآن| لِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ يَخْلُقُ مَا يَشَاء يَهَبُ لِمَنْ يَشَاء إِنَاثًا وَيَهَبُ لِمَن يَشَاء الذُّكُورَ }}<ref>  فرمانفرمایی آسمان‌ها و زمین از آن خداوند است، آنچه را بخواهد می‌آفریند، به هر که خواهد فرزندان دختر و به هر که خواهد فرزندان پسر می‌بخشد، سوره شوری، آیه: 49.</ref> و... دانسته است و بر [[آفرینش]] دوباره توانا: {{متن قرآن|أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ قَادِرٌ عَلَى أَن يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ وَجَعَلَ لَهُمْ أَجَلاً لاَّ رَيْبَ فِيهِ فَأَبَى الظَّالِمُونَ إِلاَّ كُفُورًا }}<ref>  آیا ندیده‌اند خداوندی که آسمان‌ها و زمین را آفریده است تواناست که همانند آنان را بیافریند؟ و برای آنان اجلی نهاده است که تردیدی در (آمدن) آن نیست اما ستمگران جز سر ناسپاسی  ندارند، سوره اسراء، آیه: 99.</ref>؛ نیز به جهت کثرت خلق کردن [[خدا]] که خاصّ اوست، وی را "خلاّق"<ref>الجوهر الثمین، ج ۵ ، ص ۲۴۰.</ref> {{متن قرآن|أَوَلَيْسَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ بِقَادِرٍ عَلَى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُم بَلَى وَهُوَ الْخَلاَّقُ الْعَلِيمُ }}<ref>  و آیا آن کس که آفریننده آسمان‌ها و زمین است توانا نیست که مانند آنان را بیافریند؟ چرا (هست) و اوست که آفریننده داناست، سوره یس، آیه: 81.</ref>؛ {{متن قرآن| إِنَّ رَبَّكَ هُوَ الْخَلاَّقُ الْعَلِيمُ}}<ref>  به راستی پروردگار توست که آفریدگار داناست، سوره حجر، آیه: 86.</ref> معرفی کرده است<ref>[[ابوالفضل یغمایی|یغمایی، ابوالفضل]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۲ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج۱۲، ص 198.</ref>.

*برخی مفهوم خلق را بر احداث چیزی مبنی بر خصوصیت و صورت معیّنی از ماده سابق نیز [[صادق]] و بر این اساس، اطلاق "[[خالق]]" را بر غیر [[خدا]] را جایز، از این رو تعبیر {{متن قرآن|الْخَلاَّقُ الْعَلِيمُ}} و {{متن قرآن|أَحْسَنُ الْخالِقِين‏}} را برای [[خدا]] صحیح دانسته‌اند: {{متن قرآن| ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ فَتَبَارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِينَ }}<ref>  سپس نطفه را خونی بسته و آنگاه خون بسته را گوشتپاره‌ای و گوشتپاره را استخوان‌هایی آفریدیم پس از آن بر استخوان‌ها گوشت پوشاندیم سپس آن را آفرینشی دیگر دادیم؛ پس بزرگوار است خداوند که نیکوترین آفریدگاران است، سوره مؤمنون، آیه: 14.</ref>؛{{متن قرآن| إِنَّ رَبَّكَ هُوَ الْخَلاَّقُ الْعَلِيمُ}}<ref>  به راستی پروردگار توست که آفریدگار داناست، سوره حجر، آیه: 86.</ref><ref>التحقیق، ج ۳، ص ۱۱۰ ـ ۱۱۱.</ref>. {{متن قرآن|أَحْسَنُ الْخالِقِين‏}} بودن وی بدین جهت است که افزون بر [[قدرت]] تام، [[علم]]، [[حکمت]] و احاطه‌ای که دارد، [[خالقیت]] وی اگر بر اساس ماده و سابقه‌ای باشد، آن را خود او آفریده است، در حالی که غیر [[خدا]] نمی‌شود چیزی را بی‌سابقه یا با سابقه‌ای که خود آن را آفریده باشد خلق کند<ref>التحقیق، ص ۱۱۱.</ref>. به دیگر سخن، [[خدا]] ماده و صورت اشیاء را می‌آفریند؛ برخلاف [[انسان]] که تنها با استفاده از مواد موجود [[جهان]] می‌تواند صورت تازه‌ای به اشیاء بدهد<ref>نمونه، ج ۱۴، ص ۲۰۹.</ref>؛ همچنین و خلق کردن [[خدا]] از روی [[شهود]]؛ ولی خلق کردن [[بندگان]] بر پایه تصور است: [[انسان]] باید از میان موجودات خارجی موجودی را تصور و سپس [[اراده]] کند که مانند آن را بیافریند؛ برخلاف [[خدا]] که [[آفرینش]] وی ابتدایی و بی نمونه قبلی است<ref>رحمة من الرحمن، ج ۳، ص ۱۸۷.</ref>. برخی با نفی [[خالق]] بودن غیر [[خدا]]، {{متن قرآن|أَحْسَنُ الْخالِقِين‏}} را به معنای "احسن المقدرین" و یا آن را بر اساس [[پندار]] کسانی دانسته‌اند که [[معتقد]] بودند غیر [[خدا]] هم مبدع است<ref>مفردات، ص ۲۹۶، «خلق».</ref>. برخی نیز در توجیه {{متن قرآن|أَحْسَنُ الْخالِقِين‏}} بودن [[خدا]] گفته‌اند: [[خالق]] بودن [[خدا]] مطلق است، چرا که [[افعال]] او همه از روی [[حکمت]] و صواب است؛ اما [[خالق]] بودن غیر او مطلق نیست، چون فعل آنها نامقدّر و در آن محکم و مشوّش و [[حسن]] و قبیح هست<ref>روض الجنان، ج ۱، ص ۱۵۲.</ref>. بعضی {{متن قرآن|أَحْسَنُ الْخالِقِين‏}} را به معنای "احسن‌ الصانعین" دانسته‌اند، زیرا در لغت [[عرب]] به جای صانع، [[خالق]] به کار می‌رود<ref>جامع البیان، ج ۱۸، ص ۱۶.</ref>. [[قرآن کریم]] در آیاتی به چگونگی [[آفرینش الهی]] اشاره کرده است؛ از جمله اینکه هر چیز را به صورت زوج خلق می‌کند: {{متن قرآن|وَمِن كُلِّ شَيْءٍ خَلَقْنَا زَوْجَيْنِ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ}}<ref>  و از هر چیز دو جفت آفریدیم باشد که پند گیرید، سوره ذاریات، آیه: 49.</ref>، همه‌چیز را محکم و متقن: {{متن قرآن|وَتَرَى الْجِبَالَ تَحْسَبُهَا جَامِدَةً وَهِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحَابِ صُنْعَ اللَّهِ الَّذِي أَتْقَنَ كُلَّ شَيْءٍ إِنَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَفْعَلُونَ}}<ref>  و کوه‌ها را می‌نگری، آنها را ایستا می‌پنداری با آنکه چون گذار ابر در گذرند؛ آفرینش خداوند را (بنگر) که هر چیز را استوار  آفریده است؛ بی‌گمان او از آنچه انجام می‌دهید آگاه است، سوره نمل، آیه: 88.</ref>، به [[حق]]: {{متن قرآن| أَوَلَمْ يَتَفَكَّرُوا فِي أَنفُسِهِمْ مَا خَلَقَ اللَّهُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا إِلاَّ بِالْحَقِّ وَأَجَلٍ مُّسَمًّى وَإِنَّ كَثِيرًا مِّنَ النَّاسِ بِلِقَاء رَبِّهِمْ لَكَافِرُونَ}}<ref>  آیا با خویش نیندیشیده‌اند که خداوند آسمان‌ها و زمین و آنچه را که در میان آن دو، است جز راستین و با سرآمدی معین نیافریده است؟ و بی‌گمان بسیاری از مردم منکر لقای پروردگار خویشند، سوره روم، آیه: 8.</ref>، هدفمند: {{متن قرآن|وَمَا خَلَقْنَا السَّمَاء وَالأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا بَاطِلا ذَلِكَ ظَنُّ الَّذِينَ كَفَرُوا فَوَيْلٌ لِّلَّذِينَ كَفَرُوا مِنَ النَّارِ }}<ref>  و ما آسمان و زمین و آنچه را میان آنهاست بیهوده نیافریدیم؛ این پندار کافران است پس وای از آتش (دوزخ) بر کافران!، سوره ص، آیه: 27.</ref>؛ نیز {{متن قرآن| الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَىَ جُنُوبِهِمْ وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَذَا بَاطِلاً سُبْحَانَكَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ}}<ref>  همان) کسان که خداوند را ایستاده و نشسته و آرمیده بر پهلو یاد می‌کنند و در آفرینش آسمان‌ها و زمین می‌اندیشند: پروردگارا! این (ها) را بیهوده نیافریده‌ای، پاکا که تویی! ما را از عذاب آتش (دوزخ) باز دار، سوره آل عمران، آیه: 191.</ref> و به اندازه: {{متن قرآن| إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْنَاهُ بِقَدَرٍ}}<ref>  ما هر چیزی را به اندازه‌ای آفریده‌ایم، سوره قمر، آیه: 49.</ref> می‌آفریند و به طور کلی، [[جهان]] و موجودات را طبق [[نظام احسن]] آفریده است، چون هیچ موجودی از آن جهت که موجود و مخلوق است به [[بدی]] [[وصف]] نمی‌شود و [[خدا]] همه پدیده‌ها را [[نیکو]] آفریده است: {{متن قرآن|الَّذِي أَحْسَنَ كُلَّ شَيْءٍ خَلَقَهُ وَبَدَأَ خَلْقَ الإِنسَانِ مِن طِينٍ }}<ref>  اوست که هر چه آفرید نیکو آفرید و آفرینش آدمی را از گلی آغازید، سوره سجده، آیه: 7.</ref> پیوست این [[آیه]] به آیاتی نظیر {{متن قرآن|اللَّهُ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ }}<ref>  خداوند آفریننده همه چیز است و او بر هر چیزی نگاهبان است، سوره زمر، آیه: 62.</ref> می‌نمایاند اولاً [[خلقت]] ملازم باحسن است و هر موجودی از جهت مخلوق بودنش [[نیکو]] ست و ثانیا هیچ [[زشتی]] و [[بدی]] مخلوق [[خدا]] نیست، زیرا [[شرور]] و [[زشتی‌ها]] اموری عدمی هستند و وجود خارجی ندارند. [[گناه]] و [[نافرمانی]] نیز از آن جهت که [[گناه]] و [[زشت]] و بدند مخلوق [[خدا]] نیستند، بنابراین موجودات و آفریدگان [[خدا]] همه بر اساس [[نظام احسن]] آفریده شده‌اند<ref>[[المیزان]]، ج ۱۶، ص ۲۴۹؛ [[تفسیر]] صدرالمتالهین، ج ۶، ص ۵۳ ـ ۵۴.</ref>. در زمینه کیفیت [[خلقت]]، غیر [[حق]] و آنچه [[جهان]] نامیده می‌شود، نسبت به [[خدا]] مانند سایه شخص نسبت به اوست، زیرا همان گونه که سایه بی شخص نیست، عالم نیز بی‌حق موجود نیست<ref>شرح فصوص الحکم، ص ۶۹۱.</ref>. برخی برای مطلب مذکور به [[آیه]] {{متن قرآن|أَلَمْ تَرَ إِلَى رَبِّكَ كَيْفَ مَدَّ الظِّلَّ وَلَوْ شَاء لَجَعَلَهُ سَاكِنًا ثُمَّ جَعَلْنَا الشَّمْسَ عَلَيْهِ دَلِيلا }}<ref>  آیا ندیده‌ای که پروردگارت چگونه سایه را گسترانده است و اگر بخواهد آن را بی‌جنبش می‌گرداند سپس خورشید را بر آن رهنمون گرداندیم، سوره فرقان، آیه: 45.</ref> استشهاد کرده‌اند<ref>شرح فصوص الحکم، ص ۶۹۶.</ref><ref>[[ابوالفضل یغمایی|یغمایی، ابوالفضل]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۲ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج۱۲، ص 198-200.</ref>.