ابرار در قرآن: تفاوت میان نسخه‌ها

مفهوم [[بِرّ]] در [[فرهنگ قرآن]]، عام‌ترین مفهوم در زمینه [[افعال اخلاقی]] و ویژه "[[افعال]] اختیاری" است<ref>اخلاق در قرآن، ج‌۱، ص‌۶۷‌.</ref>. مفهوم [[قرآنی]] [[بِرّ]] و به تعبیر دقیق‌تر، اَبرار در [[آیه]] {{متن قرآن|لَّيْسَ الْبِرَّ أَن تُوَلُّواْ وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَالْمَلائِكَةِ وَالْكِتَابِ وَالنَّبِيِّينَ وَآتَى الْمَالَ عَلَى حُبِّهِ ذَوِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَالسَّائِلِينَ وَفِي الرِّقَابِ وَأَقَامَ الصَّلاةَ وَآتَى الزَّكَاةَ وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذَا عَاهَدُواْ وَالصَّابِرِينَ فِي الْبَأْسَاء وَالضَّرَّاء وَحِينَ الْبَأْسِ أُوْلَئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ}}<ref> نیکی آن نیست که روی را سوی خاور و باختر بگردانید، بلکه نیکی (از آن) کسی است که به خداوند و روز بازپسین و فرشتگان و کتاب (آسمانی) و پیامبران ایمان آورد و دارایی را با دوست داشتنش به نزدیکان و یتیمان و بیچارگان و به راه‌ماندگان و کمک‌خواهان و در راه (آزادی) بردگان ببخشد و نماز برپا دارد و زکات پردازد و (نیکی از آن) آنان (است) که چون پیمان بندند وفا کنند؛ و به ویژه شکیبایان در سختی و رنج و در هنگامه کارزار، آنها راستگویند و آنانند که به راستی پرهیزگارند؛ سوره بقره، آیه:۱۷۷.</ref> به تفصیل بیان شده است. اوصاف [[ابرار]] در این [[آیه]]، در بر دارنده مراتب سه گانه [[اعتقاد]]، [[اخلاق]] و عمل است<ref>المیزان، ج‌۱، ص‌۴۲۸.</ref> [[بِرّ]] همان [[احسان]]، و‌تحقّق آن چنین است که [[آدمی]] کار خود‌را [[نیکو]] کند و [[کار نیک]] را برای [[نیک]] بودن آن یا از این رو که خیر دیگران در آن است، انجام‌دهد، نه برای [[پاداش]] یا تشکر، و‌در این راه، بر تلخی مخالفتِ با نفس، [[صبور]] باشد<ref>المیزان، ج‌۲۰، ص‌۱۲۴.</ref>. [[خدای سبحان]]، [[بِرّ]] را در [[کلام]] خود### [[313]]###<ref> نیکی آن نیست که روی را سوی خاور و باختر بگردانید، بلکه نیکی (از آن) کسی است که به خداوند و روز بازپسین و فرشتگان و کتاب (آسمانی) و پیامبران ایمان آورد و دارایی را با دوست داشتنش به نزدیکان و یتیمان و بیچارگان و به راه‌ماندگان و کمک‌خواهان و در راه (آزادی) بردگان ببخشد و نماز برپا دارد و زکات پردازد و (نیکی از آن) آنان (است) که چون پیمان بندند وفا کنند؛ و به ویژه شکیبایان در سختی و رنج و در هنگامه کارزار، آنها راستگویند و آنانند که به راستی پرهیزگارند؛ سوره بقره، آیه:۱۷۷.</ref> به‌ [[ایمان]] و [[احسان]] در عبادت‌ها و معامله‌ها تفسیر‌کرده است<ref>المیزان، ج‌۵‌، ص‌۱۶۳.</ref>. به گفته برخی، [[بِرّ]] [[حقیقی]] همان‌عمل [[صالح]] [[راستین]] است؛ امّا [[تظاهر]] به‌ نیکویی عمل و بَر خود بستن [[پاکی]]، [[ورع]] و‌ [[پیروی]] از آنها و [[تظاهر]] به آنها [[بِرّ]] نیست<ref>التحقیق، ج‌۱، ص‌۲۵۰، «برّ».</ref>. به‌گفته دیگر، طبق [[اجماع]] مفسّران، هرگونه اطاعتِ [[خدا]] [[بِرّ]] نامیده می‌شود<ref>جامع‌البیان، مج‌۱، ج‌۱، ص‌۳۶۷.</ref> و به نظری، [[بِرّ]]، هر چیزی از خیر و [[احسان]] و کار مورد [[رضایت]] [[خدا]] است که عامل [[نزدیکی به خدا]] باشد<ref>مواهب‌الرحمن، ج‌۶‌، ص‌۱۳۲.</ref>. در [[تفسیر]] [[بِرّ]]، در [[کلام]] دیگر مفسّران اموری ذکر شده که بیش‌تر از سنخ مصداق است؛ چون [[طاعت]]<ref>آلاءالرحمن، ج‌۱، ص‌۲۸۵؛ روح‌المعانی، مج‌۱، ج‌۱، ص‌۳۹۳.</ref>، [[صدق]]<ref>آلاءالرحمن، ج‌۱، ص‌۲۸۵.</ref>، [[ثواب]] یا [[بهشت]]<ref>مجمع‌البیان، ج‌۲، ص‌۷۹۲؛ الکشّاف، ج‌۱، ص‌۳۸۴.</ref>، [[صله رحم]] یا پیوند<ref> مجمع‌البیان، ج‌۹، ص‌۴۰۸.</ref>، [[تقوا]]<ref>مجمع‌البیان، ج‌۲، ص‌۷۹۲.</ref>، [[اعمال]] مقبول<ref>التفسیر الکبیر، ج‌۹، ص‌۱۴۶.</ref>، [[مهربانی]]، [[احسان]]<ref>مجمع‌البیان، ج‌۲، ص‌۴۷۳.</ref>، و [[صدقه]]<ref>الکشّاف، ج‌۱، ص‌۱۳۳.</ref>. با این که مفسّران در برخی موارد، بر اساس [[شأن]] نزولِ [[آیات]]، مقصود از [[بِرّ]] را مصادیقی خاص از "خیر" یا دیگر معانی [[بِرّ]] ذکر کرده‌اند، حمل این واژه را بر مفهوم عام و اصلی آن ترجیح داده‌اند<ref>الکشّاف، ج‌۱، ص‌۱۳۳ و ۲۱۷؛ مجمع‌البیان، ج‌۳، ص‌۲۴۰؛ روح‌المعانی، مج ۱، ج‌۱، ص‌۳۹۳.</ref>. [[پیامبر]]{{صل}} در پاسخ پرسشی درباره [[بِرّ]]، [[آیه]] {{متن قرآن|لَّيْسَ الْبِرَّ أَن تُوَلُّواْ وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَالْمَلائِكَةِ وَالْكِتَابِ وَالنَّبِيِّينَ وَآتَى الْمَالَ عَلَى حُبِّهِ ذَوِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَالسَّائِلِينَ وَفِي الرِّقَابِ وَأَقَامَ الصَّلاةَ وَآتَى الزَّكَاةَ وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذَا عَاهَدُواْ وَالصَّابِرِينَ فِي الْبَأْسَاء وَالضَّرَّاء وَحِينَ الْبَأْسِ أُوْلَئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ}}<ref> نیکی آن نیست که روی را سوی خاور و باختر بگردانید، بلکه نیکی (از آن) کسی است که به خداوند و روز بازپسین و فرشتگان و کتاب (آسمانی) و پیامبران ایمان آورد و دارایی را با دوست داشتنش به نزدیکان و یتیمان و بیچارگان و به راه‌ماندگان و کمک‌خواهان و در راه (آزادی) بردگان ببخشد و نماز برپا دارد و زکات پردازد و (نیکی از آن) آنان (است) که چون پیمان بندند وفا کنند؛ و به ویژه شکیبایان در سختی و رنج و در هنگامه کارزار، آنها راستگویند و آنانند که به راستی پرهیزگارند؛ سوره بقره، آیه:۱۷۷.</ref> را که در بر دارنده برخی [[عقاید]] و [[اعمال]] [[واجب]] و [[مستحب]] است، [[تلاوت]] کرد<ref>مفردات، ص‌۱۱۴، «برّ».</ref><ref>[[علی اسلامی|اسلامی، علی]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج۱، ص۴۵۶ - ۴۷۷.</ref>

==[[بِرّ]] و [[تقوا]]==

#{{متن قرآن|إِنَّ الْأَبْرَارَ لَفِي نَعِيمٍ}}<ref>«بی‌گمان نیکان در ناز و نعمتی بی‌شمارند» سوره انفطار، آیه ۱۳.</ref>.

#{{متن قرآن|كَلَّا إِنَّ كِتَابَ الْأَبْرَارِ لَفِي عِلِّيِّينَ}}<ref>«نه چنین است؛ کارنامه نیکان در «علّیین» است» سوره مطففین، آیه ۱۸.</ref>.

===معنای ابرار===

شیخ [[عبد اللطیف کازرانی]] در مصباح در این‌باره گفته است: بِرّ به کسر؛ یعنی خیر، و بَرّ به [[فتح]]؛ یعنی [[فضل]]، و بارّ؛ یعنی کثیر البِرّ، و جمع آن ابرار و بَرَرَه است. [[اخبار]]، در اطلاق ابرار بر [[ائمه]]{{عم}} فراوان بیان شده، از جمله در کنز الفوائد از [[امام باقر]]{{ع}} آمده است که ایشان فی قوله تعالی: {{متن قرآن|إِنَّ الْأَبْرَارَ لَفِي نَعِيمٍ * وَإِنَّ الْفُجَّارَ لَفِي جَحِيمٍ }}<ref>«بی‌گمان نیکان در ناز و نعمتی بی‌شمارند و به راستی گنهکاران در دوزخ‌اند» سوره انفطار، آیه ۱۳-۱۴.</ref>، فرموده: {{عربی|الابرار هم نحن و الفجّار هم أعداءنا}}؛ یعنی [[ابرار]] خود ماییم و [[فجّار]] همان [[دشمنان]] ما هستند. از ابن‌حنفیه هم [[نقل]] است که گفته: {{عربی|قال الحسن بن علی{{ع}}: کلما فی کتاب [[الله]] {{متن قرآن|إِنَّ الْأَبْرَارَ}}، فَوَاللّه ما أراد به إلّا عَلیّاً و فاطِمةَ و اَنا و الحسین؛ لانّا نحن ابرار؛ آبائنا و أمّهاتنا، و قلوبنا علمت بالطاعات و البِرّ}}: [[حسن بن علی]]{{ع}} فرمود: هر جا در [[کتاب خدا]] {{متن قرآن|إِنَّ الْأَبْرَارَ}} باشد، به [[خدا]] [[سوگند]]! از آن به جز [[علی]]، [[فاطمه]]، من و [[حسین]] [[اراده]] نشده است؛ زیرا ماییم ابرار؛ پدرانمان، مادرانمان، و دل‌های ما به [[طاعات]] و توسّع در [[اعمال]] [[خیر]] آگاهند<ref>. مصباح الانظار الابرار، ص۶۵.</ref>.

===ابرار در [[تفاسیر]] و تفاسیر [[روایی]]===

[[علامه]] شیخ [[جلال‌الدین عبدالرحمن سیوطی]] در [[تفسیر]] در المنثور فرموده:

#ابن‌جریر درباره قوله: {{متن قرآن|وَمَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ لِلْأَبْرَارِ}} از ابن‌زید [[اخراج]] نموده که او گفته است: {{عربی|لمن يطيع الله عزوجل}}<ref>. الدرّ المنثور، ج۲، ص۱۱۳.</ref>.

===[[ابرار]] و [[تدبر]] در [[آیات]]===

#{{متن قرآن|رَبَّنَا إِنَّنَا سَمِعْنَا مُنَادِيًا يُنَادِي لِلْإِيمَانِ أَنْ آمِنُوا بِرَبِّكُمْ فَآمَنَّا رَبَّنَا فَاغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَكَفِّرْ عَنَّا سَيِّئَاتِنَا وَتَوَفَّنَا مَعَ الْأَبْرَارِ}}<ref>«پروردگارا! ما شنیدیم فرا خواننده‌ای به ایمان فرا می‌خواند که به پروردگار خود ایمان آورید! و ایمان آوردیم؛ پروردگارا، گناهان ما را بیامرز و از بدی‌های ما چشم بپوش و ما را با نیکان بمیران» سوره آل عمران، آیه ۱۹۳.</ref>ز

#{{متن قرآن|لَكِنِ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا نُزُلًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَمَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ لِلْأَبْرَارِ}}<ref>«اما کسانی را که از پروردگارشان پروا کرده‌اند، بوستان‌هایی است که از بن آنها جویباران روان است، در آنها جاودانند، به پذیرایی از نزد خداوند و آنچه نزد خداوند است برای نیکوکاران بهتر است» سوره آل عمران، آیه ۱۹۸.</ref>.

====موقعیت [[ابرار]] به خاطر ابرار بودن====

البته، [[مؤمنان]] در [[انتخاب]] این [[دعا]]، از [[آیات الهی]] به [[نیکی]] [[الهام]] گرفتند، از جمله آنجا که فرموده است: {{متن قرآن|وَمَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ لِلْأَبْرَارِ}}، و در [[سلسله]] [[مراتب ایمان]]، اگر چه [[تقوا]] حایز مرتبه‌ای والاست و [[متقین]] هم دارای درجه‌ای برجسته و عالی‌اند؛ چنان‌که فرموده: {{متن قرآن|لَكِنِ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا نُزُلًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ}}، اما با این‌حال [[درجه]] و مرتبه [[ابرار]]، از همه متقین، [[برتر]] و بالاتر است؛ چرا که او می‌فرماید: {{متن قرآن|وَمَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ لِلْأَبْرَارِ}}.<ref>[[عبدالنبی امامی|امامی، عبدالنبی]]، [[فرهنگ قرآن ج۱ (کتاب)|فرهنگ قرآن ج۱]]، ص ۳۶.</ref>

'''ویژگی اعتقادی''': این رتبه عالی الهی، به ازای آن [[خوی]] [[پسندیده]] و مهذب ابرار است که بر اثر آن، [[طاعات]]، [[اعمال]] و [[عبادات]] آنان صرفاً در [[مقام]] بندگی خدا قرار گرفته است و تنها برای رضای [[حق]] انجام می‌شود و مبرّای از هر نوع شایبه نفع است؛ به گونه‌ای که در برابر آن، نه [[انتظار]] پاداشی در جزای عمل و [[طاعت]] خود دارند، و نه توقع [[شکر]] و [[سپاس]] را در سر می‌پرورانند؛ آن‌چنان که او می‌فرماید: {{متن قرآن|إِنَّمَا نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ لَا نُرِيدُ مِنْكُمْ جَزَاءً وَلَا شُكُورًا}}<ref>«(با خود می‌گویند:) شما را تنها برای خشنودی خداوند خوراک می‌دهیم، نه پاداشی از شما خواهانیم و نه سپاسی» سوره انسان، آیه ۹.</ref>، و لذا وجه‌اللّه و رضای خدای متعال مورد نظر آنان است.

و هنگامی‌که به آنجا می‌نگری، نِعَم فراوان و [[ملک]] عظیمی را خواهی دید: {{متن قرآن|وَإِذَا رَأَيْتَ ثَمَّ رَأَيْتَ نَعِيمًا وَمُلْكًا كَبِيرًا}}<ref>«و چون بدان جا بنگری نعمت و پادشاهی بیکرانی می‌بینی» سوره انسان، آیه ۲۰.</ref>. (و در حالی‌که) بر اندام آنان، لباس‌های ابریشمی ظریف‌بافت سبز رنگ و ابریشمی ضخیم است و (دست) آنان، با دست‌بندهای نقره‌ای مزیّن شده، و پروردگارشان به آنان شراب طهور می‌نوشاند: {{متن قرآن|عَالِيَهُمْ ثِيَابُ سُنْدُسٍ خُضْرٌ وَإِسْتَبْرَقٌ وَحُلُّوا أَسَاوِرَ مِنْ فِضَّةٍ وَسَقَاهُمْ رَبُّهُمْ شَرَابًا طَهُورًا}}<ref>«بر تن آنان جامه‌هایی سبز از دیبای نازک و دیبای ستبر است و به دستبندهایی سیمین آراسته‌اند و پروردگارشان به آنان شرابی پاک می‌نوشاند» سوره انسان، آیه ۲۱.</ref>.

در [[سوره انفطار]]، در [[آیات]]: {{متن قرآن|إِنَّ الْأَبْرَارَ لَفِي نَعِيمٍ}} و {{متن قرآن|وَإِنَّ الْفُجَّارَ لَفِي جَحِيمٍ}}، ملاحظه می‌کنیم [[ابرار]] در مقابل [[فجّار]] قرار دارند. پیش‌تر در بررسی آیات [[سوره انسان]]، دانستیم که مطلوب ابرار در اعمال و انجام طاعات و عبادات، وجه‌اللّه است، در حالی‌که فجّار نه تنها مطلوبشان وجه‌اللّه نبوده، بلکه در نقطه مقابل ابرار، فرار از سخن[[حق]] و [[نافرمانی]] از [[طاعت]] او و [[شرک]] و [[بت‌پرستی]] را [[آیین]] خود قرار داده‌اند. در [[وصف]] آنان در [[سوره نوح]] چنین می‌خوانیم: [[نوح]] گفت: پروردگارا! من [[قوم]] خود را شب و [[روز]] (به [[پرستش]] تو و به [[تقوا]] و طاعت) [[دعوت]] نمودم: {{متن قرآن|قَالَ رَبِّ إِنِّي دَعَوْتُ قَوْمِي لَيْلًا وَنَهَارًا}}<ref>«گفت: پروردگارا من شب و روز، قوم خود را (به خداپرستی) فرا خواندم» سوره نوح، آیه ۵.</ref>.

# [[راهنمایی]] نسبت به راستای حرکت به سوی غایت: در جریان [[تربیت]]، باید نسبت به جهت و سمت حرکت به سوی غایت و عاقبت راهنمایی صورت گیرد. بنابراین، استماع [[دستور]] برای نیل به غایت و [[عمل به دستورات]] و [[اوامر]] ارائه شده و سرانجام تقاضا و درخواست متعادل‌داشتن، در یافتن جهت‌گیری مناسب حرکت برای نیل به غایت و عاقبت کار، لازم‌الاجراء است. لذا [[خداوند متعال]] به زبان [[مؤمنان]] می‌فرماید: {{متن قرآن|رَبَّنَا إِنَّنَا سَمِعْنَا مُنَادِيًا يُنَادِي لِلْإِيمَانِ أَنْ آمِنُوا بِرَبِّكُمْ فَآمَنَّا رَبَّنَا فَاغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَكَفِّرْ عَنَّا سَيِّئَاتِنَا وَتَوَفَّنَا مَعَ الْأَبْرَارِ}}<ref>«پروردگارا! ما شنیدیم فرا خواننده‌ای به ایمان فرا می‌خواند که به پروردگار خود ایمان آورید! و ایمان آوردیم؛ پروردگارا، گناهان ما را بیامرز و از بدی‌های ما چشم بپوش و ما را با نیکان بمیران» سوره آل عمران، آیه ۱۹۳.</ref>.

# تبیین غایت اصلی از غایت مشابه: بعد از راهنمایی نسبت به راستای [[حرکت به سوی مطلوب]]، لازم است غایت مشابه از غایت اصلی، مشخص و متمایز گردد؛ زیرا محتمل است تشعشعاتی از کمال مطلوب پرتو افشانی کند و سالک طریق هم آن تشعشعات را [[غایت]] اصلی پندارد. لذا می‌فرماید: {{متن قرآن|لَكِنِ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا نُزُلًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَمَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ لِلْأَبْرَارِ}}<ref>«اما کسانی را که از پروردگارشان پروا کرده‌اند، بوستان‌هایی است که از بن آنها جویباران روان است، در آنها جاودانند، به پذیرایی از نزد خداوند و آنچه نزد خداوند است برای نیکوکاران بهتر است» سوره آل عمران، آیه ۱۹۸.</ref>.

===[[کلمات قصار]] پیرامون [[برّ]] و أبرار===

از نظر [[اجتماعی]] با توجه به کلماتی که مقابل برّ قرار گرفته‌اند می‌توان نقش ابرار را در [[سلامت]] و [[تحکیم]] [[جامعه]] فهمید. برخی از این کلمات و واژه‌ها عبارتند از:

== منابع ==

# [[پرونده:000055.jpg|22px]] [[علی اسلامی|اسلامی، علی]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱ (کتاب)|'''دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱''']]

# [[پرونده:1100560.jpg|22px]] [[عبدالنبی امامی|امامی، عبدالنبی]]، [[فرهنگ قرآن ج۱ (کتاب)|'''فرهنگ قرآن''']]

{{پایان منابع}}