بسمله در قرآن: تفاوت میان نسخه‌ها

}}

در روایات فضیلت بسیاری برای بسمله نقل شده است و اسمی از [[اسماء الله]] شمرده شده است، همچنین در کتب فقهی [[احکام]] مختلفی درباره [[قرآن]] و بسمله وجود دارد.  

به آیه {{متن قرآن|بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ}}<ref>«به نام خداوند بخشنده بخشاینده» سوره فاتحه، آیه ۱.</ref> [[آیه تسمیه]] و [[بسمله]] می‌گویند. تسمیه به معنای نام‌گذاری و خواندن نام کسی است و چون [[تلاوت]] {{متن قرآن|بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ}}<ref>«به نام خداوند بخشنده بخشاینده» سوره فاتحه، آیه ۱.</ref> در آغاز هرکاری، خواندن [[نام خدا]] برای آن کار است، آن را تسمیه می‌گویند<ref>روض الجنان، ج۱، ص۴۱. اسباب النزول، واحدی، ص۱۳. التبیان، ج۱، ص۲۶؛ تاریخ قرآن، رامیار، ص۵۵۳.</ref>.

==واژه‌شناسی بسمله==

از آیه {{متن قرآن|بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ}}<ref>«به نام خداوند بخشنده بخشاینده» سوره فاتحه، آیه ۱.</ref> یا {{متن قرآن|بِسْمِ اللَّهِ }} به صورت مختصر با واژه "تسمیه" نیز یاد می‌شود<ref>التبیان، ج ۱، ص ۲۴؛ مجمع‌البیان، ج ۱، ص ۸۹.</ref>.  

==بسمله در [[آیات قرآن]]==

همه [[سوره‌های قرآن]] جز [[سوره]] [[برائت]] با {{متن قرآن|بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ}}<ref>«به نام خداوند بخشنده بخشاینده» سوره فاتحه، آیه ۱.</ref> آغاز می‌شود. این [[آیه شریفه]] در [[آیه]] {{متن قرآن|إِنَّهُ مِنْ سُلَيْمَانَ وَإِنَّهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ}}<ref>«آن (نامه) از سوی سلیمان است و (متن آن) این است: «به نام خداوند بخشنده بخشاینده» سوره نمل، آیه ۳۰.</ref>هم آمده است که در مجموع ذکر [[بسمله]] در [[قرآن]] به ۱۱۴ مورد می‌رسد، افزون بر این آیه {{متن قرآن|بِسْمِ اللَّهِ مَجْرَاهَا وَمُرْسَاهَا}}<ref>«راه افتادن و لنگر گرفتن آن با نام خداوند است» سوره هود، آیه ۴۱.</ref> و دسته‌ای از [[آیات]] که مربوط به ذکر [[نام خدا]] (اسم‌الله) و [[احکام فقهی]] آن است: {{متن قرآن|يَسْأَلُونَكَ مَاذَا أُحِلَّ لَهُمْ قُلْ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّبَاتُ وَمَا عَلَّمْتُمْ مِنَ الْجَوَارِحِ مُكَلِّبِينَ تُعَلِّمُونَهُنَّ مِمَّا عَلَّمَكُمُ اللَّهُ فَكُلُوا مِمَّا أَمْسَكْنَ عَلَيْكُمْ وَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهِ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ}}<ref>«از تو می‌پرسند که چه بر آنها حلال است؟ بگو (همه) چیزهای پاکیزه بر شما حلال است و (نیز) آنچه با جانوران شکاری دست‌آموز به دست می‌آورید -که از آنچه خداوند به شما آموخته است به آنها می‌آموزید- پس، از آنچه (این جانوران شکاری) برای شما (گرفته و) نگه داشته‌اند بخورید و (هنگام فرستادن حیوان شکاری یا هنگام ذبح) نام خداوند را بر آنها یاد کنید و از خداوند پروا کنید که خداوند حسابرسی سریع است» سوره مائده، آیه ۴.</ref>،  {{متن قرآن|فَكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ إِنْ كُنْتُمْ بِآيَاتِهِ مُؤْمِنِينَ}}<ref>«پس، از آنچه (به هنگام ذبح) نام خداوند بر آن برده شده است بخورید، اگر به آیات وی ایمان دارید» سوره انعام، آیه ۱۱۸.</ref>،{{متن قرآن|وَمَا لَكُمْ أَلَّا تَأْكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَقَدْ فَصَّلَ لَكُمْ مَا حَرَّمَ عَلَيْكُمْ إِلَّا مَا اضْطُرِرْتُمْ إِلَيْهِ وَإِنَّ كَثِيرًا لَيُضِلُّونَ بِأَهْوَائِهِمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُعْتَدِينَ}}<ref>«شما را چه می‌شود که از آنچه (در ذبح) نام خداوند بر آن برده شده است نمی‌خورید در حالی که (خداوند) آنچه را بر شما حرام کرده- جز آنچه از (خوردن) آن، ناگزیر شده باشید- برایتان روشن ساخته است ؛ و بی‌گمان بسیاری با هوا و هوس‌هایشان به نادانی (مردم را) گمراه م» سوره انعام، آیه ۱۱۹.</ref>، {{متن قرآن|وَلَا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَإِنَّهُ لَفِسْقٌ وَإِنَّ الشَّيَاطِينَ لَيُوحُونَ إِلَى أَوْلِيَائِهِمْ لِيُجَادِلُوكُمْ وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ}}<ref>«و از چیزی که (در ذبح) نام خداوند بر آن برده نشده است نخورید؛ و آن به راستی نافرمانی (از خداوند) است و شیطان‌ها بی‌گمان در یاران خویش می‌دمند که با شما چالش ورزند و اگر از آنان فرمانبرداری کنید به یقین مشرک خواهید بود» سوره انعام، آیه ۱۲۱.</ref>،  {{متن قرآن|وَقَالُوا هَذِهِ أَنْعَامٌ وَحَرْثٌ حِجْرٌ لَا يَطْعَمُهَا إِلَّا مَنْ نَشَاءُ بِزَعْمِهِمْ وَأَنْعَامٌ حُرِّمَتْ ظُهُورُهَا وَأَنْعَامٌ لَا يَذْكُرُونَ اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا افْتِرَاءً عَلَيْهِ سَيَجْزِيهِمْ بِمَا كَانُوا يَفْتَرُونَ}}<ref>«و به پندار خویش گفتند که: این چارپایان و این کشتزار حرام است  جز آن کس که ما بخواهیم آن را نباید بخورد و چارپایانی است که (سوار شدن بر) پشت آنها حرام است و چارپایانی است که نام خداوند را (در ذبح) بر آنها نمی‌برند؛- (همه) برای دروغ بافتن بر اوست - به زود» سوره انعام، آیه ۱۳۸.</ref>، {{متن قرآن|لِيَشْهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِي أَيَّامٍ مَعْلُومَاتٍ عَلَى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ فَكُلُوا مِنْهَا وَأَطْعِمُوا الْبَائِسَ الْفَقِيرَ}}<ref>«تا سودهایی که برای آنان دارد ببینند و نام خداوند را در روزهایی معین بر آنچه از دام‌ها  که روزیشان کرده است (هنگام قربانی) یاد کنند آنگاه از آن بخورید و بینوای مستمند را خوراک دهید» سوره حج، آیه ۲۸.</ref>،  {{متن قرآن|وَلِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنَا مَنْسَكًا لِيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ فَإِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ فَلَهُ أَسْلِمُوا وَبَشِّرِ الْمُخْبِتِينَ}}<ref>«و برای هر امتی آیینی نهاده‌ایم تا نام خداوند را بر آنچه از چارپایان روزی آنان کرده است (به هنگام ذبح) یاد کنند پس خدای شما خدایی یگانه است؛ فرمانبردار او باشید و فروتنان را نوید ده» سوره حج، آیه ۳۴.</ref>،  {{متن قرآن|وَالْبُدْنَ جَعَلْنَاهَا لَكُمْ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ لَكُمْ فِيهَا خَيْرٌ فَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا صَوَافَّ فَإِذَا وَجَبَتْ جُنُوبُهَا فَكُلُوا مِنْهَا وَأَطْعِمُوا الْقَانِعَ وَالْمُعْتَرَّ كَذَلِكَ سَخَّرْنَاهَا لَكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ}}<ref>«و (قربانی) شتران تنومند را برای شما از نشانه‌های (بندگی) خداوند قرار داده‌ایم، شما را در آنها خیری است پس نام خداوند را بر آنها در حالی که بر پا ایستاده‌اند ببرید (و آنها را نحر کنید) و چون پهلوهاشان به خاک رسید (و جان دادند) از (گوشت) آنها بخورید و به مستمند خواهنده و خویشتندار بخورانید؛ بدین‌گونه آنها را برای شما رام کرده‌ایم باشد که سپاس گزارید» سوره حج، آیه ۳۶.</ref>،  {{متن قرآن|الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ بِغَيْرِ حَقٍّ إِلَّا أَنْ يَقُولُوا رَبُّنَا اللَّهُ وَلَوْلَا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَهُدِّمَتْ صَوَامِعُ وَبِيَعٌ وَصَلَوَاتٌ وَمَسَاجِدُ يُذْكَرُ فِيهَا اسْمُ اللَّهِ كَثِيرًا وَلَيَنْصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ}}<ref>«همان کسانی که ناحق از خانه‌های خود بیرون رانده شدند و جز این نبود که می‌گفتند: پروردگار ما خداوند است و اگر خداوند برخی مردم را به دست برخی دیگر از میان برنمی‌داشت بی‌گمان دیرها (ی راهبان) و کلیساها (ی مسیحیان) و کنشت‌ها (ی یهودیان) و مسجدهایی که نام خداوند را در آن بسیار می‌برند ویران می‌شد و بی‌گمان خداوند به کسی که وی را یاری کند یاری خواهد رساند که خداوند توانمندی پیروز است» سوره حج، آیه ۴۰.</ref> و آیاتی که موضوع ذکر {{متن قرآن|وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَسَاجِدَ اللَّهِ أَنْ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ وَسَعَى فِي خَرَابِهَا أُولَئِكَ مَا كَانَ لَهُمْ أَنْ يَدْخُلُوهَا إِلَّا خَائِفِينَ لَهُمْ فِي الدُّنْيَا خِزْيٌ وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌ}}<ref>«و ستمکارتر از کسی که نمی‌گذارد نام خداوند در مسجدهای او برده شود و در ویرانی آنها می‌کوشد کیست؟ آنان را جز این سزاوار نیست که هراسان در آن پا نهند، آنها در دنیا، خواری و در جهان واپسین عذابی سترگ دارند» سوره بقره، آیه ۱۱۴.</ref>، {{متن قرآن|فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ يُسَبِّحُ لَهُ فِيهَا بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ}}<ref>«(این چراغ) در خانه‌هایی (است) که خداوند رخصت داده است تا والایی یابند و نامش در آنها برده شود؛ سپیده‌دمان و دیرگاه عصرها در آنها او را به پاکی می‌ستایند» سوره نور، آیه ۳۶.</ref>،  {{متن قرآن|وَاذْكُرِ اسْمَ رَبِّكَ وَتَبَتَّلْ إِلَيْهِ تَبْتِيلًا}}<ref>«و نام پروردگارت را یاد کن و از همه بگسل و بدو بپیوند» سوره مزمل، آیه ۸.</ref>،  {{متن قرآن|وَاذْكُرِ اسْمَ رَبِّكَ بُكْرَةً وَأَصِيلًا}}<ref>«و نام پروردگارت را پگاه و دیرگاه عصر  یاد کن!» سوره انسان، آیه ۲۵.</ref>، {{متن قرآن|وَذَكَرَ اسْمَ رَبِّهِ فَصَلَّى}}<ref>«و نام پروردگار خویش برد، آنگاه نماز گزارد» سوره اعلی، آیه ۱۵.</ref>، {{متن قرآن|تَبَارَكَ اسْمُ رَبِّكَ ذِي الْجَلَالِ وَالْإِكْرَامِ}}<ref>«خجسته باد نام پروردگارت آن (خداوند) بشکوه و کرامند» سوره الرحمن، آیه ۷۸.</ref>، {{متن قرآن|اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ}}<ref>«بخوان به نام پروردگار خویش که آفرید» سوره علق، آیه ۱.</ref> و [[تسبیح]] {{متن قرآن|فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ}}<ref>«پس نام سترگ پروردگار خویش را به پاکی بستای!» سوره واقعه، آیه ۷۴.</ref>، {{متن قرآن|سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْأَعْلَى}}<ref>«نام برتر پروردگارت را به پاکی بستای!» سوره اعلی، آیه ۱.</ref> با [[نام پروردگار]] را بیان کرده با بسمله مرتبط است.

==[[فضیلت]] بسمله==

==تاریخچه بسمله==

==[[تفسیر]] بسمله==

[[وصف]] شدن {{متن قرآن|اللَّهِ}} به {{متن قرآن|الرَّحْمَنِ}} و {{متن قرآن|الرَّحِيمِ}} در بسمله بدین معناست که [[شأن]] [[خداوند]] در این است که به صفت "[[رحمت]]" مشهورتر و شناخته شده‌تر از صفاتی مانند: [[قهر]] و [[غضب]] باشد<ref> تفسیر سید مصطفی خمینی، ج ۱، ص ۲۰۸.</ref>، به همین [[جهت]] در روایات و [[ادعیه]] عبارت‌های گوناگونی بدین مضمون که [[رحمت خدا]] بر غضبش پیشی گرفته<ref> الکافی، ج ۲، ص ۵۳۸؛ بحارالانوار، ج ۱۱، ص ۱۸۶ ـ ۱۸۷؛ ج ۷۳، ص ۱۹۵.</ref> وارد شده است و چون اسم "[[رحمن]]" مخصوص [[خداوند]] است در بسمله بر "[[رحیم]]" مقدم شده است<ref>جامع البیان، مج ۱، ج ۱، ص ۸۹؛ تفسیر قرطبی، ج ۱، ص ۷۵.</ref>. برخی براساس پاره‌ای از روایات بر این باورند که "رحمن" بر کثرت و وسعت دلالت می‌کند و گویای این است که رحمانیت [[حق]] بر [[مؤمن]] و [[کافر]] و بلکه بر [[گیتی]] سایه افکنده است و "[[رحیم]]" بر [[رحمت]] پیوسته و دائم [[حق]] دلالت می‌کند که تنها شامل [[بندگان]] [[مؤمن]] [[خداوند]] است<ref>جامع البیان، مج ۱، ج ۱، ص ۸۴؛ التبیان، ج ۱، ص ۲۹ ـ ۳۰.</ref>.

==جزییت [[بسمله]] در [[سوره]]==

قائلان به جزئیت بسمله بر مدعای خود دلایلی اقامه کرده‌اند:

#دلیل دیگری که بر جزئیت بسمله دلالت دارد [[سیره مسلمانان]] است، زیرا سیره مسلمانان از ابتدا بر این پایه [[استوار]] شده که در آغاز همه [[سوره‌های قرآن]] جز [[برائت]] [[بسمله]] را قرائت کنند و به [[تواتر]] [[ثابت]] شده است که [[پیامبر]] نیز قرائت می‌فرموده‌اند و اگر بسمله جزو [[قرآن]] نبود بر پیامبر{{صل}} لازم بود که بر این امر تصریح فرمایند تا سبب [[گمراهی]] [[مسلمانان]] نگردد<ref> البیان، ص ۴۴۵.</ref>.

#دلیل دیگر اینکه مصاحف [[صحابه]] و [[تابعین]] مشتمل بر بسمله بوده است و اگر بسمله جزء قرآن نبود آنها آن را در ابتدای [[سوره‌ها]] ثبت نمی‌کردند، زیرا اهتمام تام صحابه بر پاسداشت قرآن مانع از آن بود که چیزی غیر از قرآن در مصاحف ثبت گردد، چنان که از [[کتابت]] بسمله در ابتدای [[سوره]] برائت [[پرهیز]] می‌کردند<ref>البیان، ص ۴۴۵.</ref>. قائلان به عدم جزئیت نیز افزون بر [[تمسک]] به روایاتی در این باب، تواتر را تنها طریق [[اثبات]] قرآن دانسته و بیان کرده‌اند که این [[اختلافات]] در جزئیت و عدم جزئیت بسمله خود [[گواهی]] است بر اینکه بسمله جزء قرآن نیست<ref>تفسیر قرطبی، ج ۱، ص ۶۶ ـ ۶۷؛ البیان، ص ۴۴۶.</ref>. البته قائلین به جزئیت، عدم تواتر را درباره جزئیت بسمله نپذیرفته و معتقدند که [[روایات]] متواتری جزئیت را ثابت می‌کند<ref>البیان، ص ۴۴۷.</ref>. در بحث تعلق بسمله به سوره در بعضی از کتب [[تفسیری]] و [[علوم قرآنی]] بحثی مستقل درباره [[سوره حمد]] مطرح شده است و ادلّه خاصی بر جزئیت بسمله برای سوره حمد بیان کرده‌اند<ref>تفسیر المنار، ج ۱، ص ۸۴؛ تفسیر سید مصطفی خمینی، ج ۱، ص ۴۴.</ref> که از آن جمله به روایاتی که در [[تفسیر آیه]] {{متن قرآن|وَلَقَدْ آتَيْنَاكَ سَبْعًا مِنَ الْمَثَانِي وَالْقُرْآنَ الْعَظِيمَ}}<ref>«و بی‌گمان به تو سوره فاتحه  و قرآن سترگ را داده‌ایم» سوره حجر، آیه ۸۷.</ref> آمده تمسک شده است<ref>تفسیر سید مصطفی خمینی، ج ۱، ص ۴۶.</ref>. [[شیخ طوسی]] از ابن‌مسلم نقل می‌کند که [[امام صادق]]{{ع}} در پاسخ این [[پرسش]] که آیا {{متن قرآن|بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ}}<ref>«به نام خداوند بخشنده بخشاینده» سوره فاتحه، آیه ۱.</ref> جزو {{متن قرآن|سَبْعًا مِنَ الْمَثَانِي}} (سوره حمد) است می‌فرماید: آری، با فضیلت‌ترین [[آیه]] آن است<ref>تهذیب، ج ۲، ص ۳۱۲.</ref>. [[ابوعمرو دانی]] می‌نویسد: همه [[صحابه]] و [[تابعان]] و فقهای بعد از آنان که به خواندن [[حمد]] در [[نماز واجب]] نظر داده‌اند و نیز [[پیشوایان]] شهرهای [[مکه]] و دیگر [[شهرها]] [[بسمله]] را جزئی از [[سوره حمد]] دانسته‌اند<ref>البیان فی عد آی القرآن، ص ۵۴.</ref>. افزون بر این در میان قراء و [[مفسران]] نظرهای دیگری نیز مطرح شده است که مجموع آراء در مسئله تعلق یا عدم تعلق بسمله به [[سوره]] در یک جمع‌بندی به ۱۰ قول می‌رسد که عبارت است از:

در خصوص مواضع چهارگانه بین سوره‌های: مدثّر و [[قیامت]]، انفطار و [[مطفّفین]]، [[فجر]] و لاأقسم، و عصر و همزه، به [[جهت]] [[قبح]] و کراهتی که در صورت وصل دو سوره به هم در لفظ آنها پدید می‌آید، قائلان به سکت با گفتن بسمله و قائلان به وصل با سکت بین دو سوره فاصله ایجاد می‌کنند<ref>الکشف عن وجوه القراءات، ج ۱، ص ۱۷ ـ ۱۸؛ النشر، ج ۱، ص ۲۶۱.</ref>. البته کسانی مانند [[فارس بن احمد]] تفاوتی میان مواضع مذکور و سایر موارد نمی‌دانند<ref>النشر، ج ۱،  ص ۲۶۲.</ref>. هنگامی که بین دو سوره با بسمله فاصله ایجاد می‌شود، برای قرائت بسمله ۴ حالت متصور است:

#وصل بسمله به ما قبل و به آیه ما بعد آن.  

#وقف بر ما قبل بسمله و قطع بسمله از آیه ما بعد.  

#وصل بسمله به ما قبل و قطع آن از آیه ما بعد.

== منابع ==