عوالم سه‌گانه

عوالم حس، مثال، و حقیقت

انسان معجونی از اجزای مختلف و قوای متباین است و با همه عوالم آشنایی دارد؛ یعنی با:

1. عالم «حس» یا «شهادت» یا «طبیعت»؛
2. عالم «مثال» یا «خیال» یا «برزخ»؛
3. عالم «حقیقت» یا «امر» یا «عقل».

ملاصدرا نیز این سه عالم را در اسفار به استدلال و برهان می‌آورد و نفس انسانی را دارای سه نشئت ادراکی می‌داند:

1. صورت حسّی طبیعی که مظهر آن حواسّ پنج‌گانه ظاهری است و به آن «دنیا» گویند و بر دو نشئت بعدی تقدم دارد؛ چون با حواس مشهود است و خیر و شرّش بر همگان معلوم، آن را عالم شهادت نیز می‌نامند.
2. اشباح و صُوَری که از حواس، پنهان و غایبند و مظهرشان حواسِ باطنی است؛ آن را با نشئت اول مقایسه کرده و در مقابلش قرار داده‌اند؛ به این دلیل آن را عالم غیب و آخرت می‌گویند.
3. نشئت عقل که دار مقربان و عقل و معقول است و مظهرش قوه عاقله انسان می‌باشد.

نشئه اول دارِ قوه، استعداد و مزرعه‌ای برای رشد بذر ارواح و نهال نیات و اعتقادات است و دو مرحله دیگر، مرحله تمامیت و فعلیت و رسیدنِ میوه‌ها و درویدن. پس عوالم انسان از عالم طبیعت شروع می‌شود. این عالم به صورت بالفعل موجود است و دو عالم دیگر به صورت بالقوه. برای انسان جز عالم طبیعت، عالم دیگری به صورت کامل کشف نشده و فقط آثاری از عالم مثال و مقدار ناچیزی از عالم عقل برای او مکشوف است. امام سجاد(ع) به این سه عالم و ترتیبشان در دعای سجده شب نیمه شعبان اشاره می‌فرماید: «سَجَدَ لَكَ سَوَادِي وَ خَيَالِي وَ بَيَاضِي».

عالم حسی انسان، عبارت از بدن اوست که دارای ماده و صورت است؛ عالم مثالش عالمی است که حقایق آن، صوَری عاری از ماده‌اند و عالم عقلی‌اش عالمی است که حقیقت و نفس اوست، بدون ماده و صورت. هر یک از این عوالم، لوازم و آثاری ویژه دارند که لازمه فعلیتشان است. بنابراین کسی که در عالم طبیعت فرو رود، آثار آن در او تحقق می‌یابد و به حکم آن به حرکت درمی‌آید و آثار عالم عقلی‌اش ضعیف می‌گردد و موجودی چون حیوان، بلکه فرومایه‌تر خواهد شد. اما هرکس به سوی عالم عقل ترقّی نماید و حاکم در مملکت وجودش عقل باشد، موجودی روحانی می‌شود و حقیقت، نفس و روحش بر او کشف می‌گردد و حجاب‌های ظلمانی کنار رفته، حتی حجاب‌های نورانی هم برداشته می‌شوند و از دیار حس و طبیعت و عالم مرگ و فنا و فقدان و تاریکی و جهل می‌دهد. به عبارتی دیگر، انسان مُدرکِ محسوسات است و خصوصیات عوالم مادی را ادراک می‌کند و از ادراک آنها می‌تواند پله‌پله به عالم بالاتری به نام عالم مثال رود. عالم مثال از ماده رهایی دارد و مجرد است؛ اما تجرد وی برزخی است و به کلیت و اطلاق عوالم عقول نمی‌رسد. انسان با یکی از قوای خود به نام «قوه خیال» به عالم مثال پیوند می‌یابد و با قوه عاقله ادراک کلیات می‌کند و با عوالم عقول آشنا می‌شود؛ از این‌رو انسان با ادراک فکری و ادراک شهودی با فوق عالم شهادت و ملائکه و عوالم عقول پیوند می‌یابد. این موجود که از دامن خاک روییده، بالا می‌آید و به مقامی نائل می‌شود که کتاب نظام هستی را به بهترین وجه مطالعه می‌کند؛ به تاروپود آن پی می‌برد و به «أَوَّلُ مَا خَلَقَ اللَّهُ الْعَقْلُ» می‌رسد و در صعود خود با گفتن «أَنَا الْعَقْلُ» از مقام خویش خبر می‌دهد. این مرتبه نیز مقام نهایی و محدوده نهایی سیر او نیست؛ چراکه او حد یقف ندارد. همان‌طور که انسان از عالم شهادت خبر می‌دهد و می‌تواند بگوید أَنَا عَالِمُ الشَّهَادَةِ و راست است، می‌تواند از عالم مثال اطلاع یابد و خبر دهد که أَنَا عَالِمُ الْمِثَالِ و از بالاتر هم می‌تواند خبر دهد و بفرماید أَنَا الْعَقْلُ. پس همه این مراتب را زیر پر دارد؛ در حالی که مراتب دیگر موجودات معلوم است و از حدود خود بیرون نمی‌روند؛ چنان‌که جبرئیل گفت «لَوْ دَنَوْتُ أَنْمُلَةً لَاحْتَرَقَتْ». پس انسان جامعیت دارد و حقایق را می‌یابد و ادراک می‌کند و معجونی از قواست؛ اما ملائکه چنین نیستند و هیچ موجودی از جامعیت انسان اطلاعی ندارد.