ام‌الکتاب

ام‌الکتاب این واژه سه‌بار و در سوره‌های ﴿﴿ هُوَ الَّذِيَ أَنزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ مِنْهُ آيَاتٌ مُّحْكَمَاتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتَابِ وَأُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ ﴾﴾؛ ﴿﴿ يَمْحُو اللَّهُ مَا يَشَاء وَيُثْبِتُ وَعِندَهُ أُمُّ الْكِتَابِ ﴾﴾ و ﴿﴿ وَإِنَّهُ فِي أُمِّ الْكِتَابِ لَدَيْنَا لَعَلِيٌّ حَكِيمٌ ﴾﴾ آمده است. راغب اصل "امّ" را به معنای مادر گرفته که سپس تعمیم یافته و به چیزی که اصل برای وجود چیزی دیگر، یا اصل برای تربیت و اصلاح آن یا آغاز چیزی باشد اطلاق شده است ؛ ولی ابن‌فارس "اُمّ" را دارای ۴ معنای نزدیک به هم دانسته است: اصل، مرجع، جماعت و دین .

کتاب نیز به معنای صحیفه‌ای است که در آن چیزی نوشته شده باشد این واژه به صورت معرفه "الکتاب" در مواردی بر تورات ﴿﴿ وَإِذْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ وَالْفُرْقَانَ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ﴾﴾ و ﴿﴿ فَوَيْلٌ لِّلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتَابَ بِأَيْدِيهِمْ ثُمَّ يَقُولُونَ هَذَا مِنْ عِندِ اللَّهِ لِيَشْتَرُواْ بِهِ ثَمَنًا قَلِيلاً فَوَيْلٌ لَّهُم مِّمَّا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ وَوَيْلٌ لَّهُمْ مِّمَّا يَكْسِبُونَ﴾﴾ و در موارد زیادی بر قرآن ﴿﴿ الم ﴾﴾ و ﴿﴿ هُوَ الَّذِيَ أَنزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ مِنْهُ آيَاتٌ مُّحْكَمَاتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتَابِ وَأُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ ﴾﴾ و نیز بر لوح محفوظ ﴿﴿ النَّبِيُّ أَوْلَى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنفُسِهِمْ وَأَزْوَاجُهُ أُمَّهَاتُهُمْ وَأُوْلُوا الأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُهَاجِرِينَ إِلاَّ أَن تَفْعَلُوا إِلَى أَوْلِيَائِكُم مَّعْرُوفًا كَانَ ذَلِكَ فِي الْكِتَابِ مَسْطُورًا﴾﴾ اطلاق شده است. ترکیب "امّ الکتا" در قرآن کریم سه بار و در دو معنای متفاوت به‌کار رفته است: .

۱ . آیات محکم؛ در آیه ۷ سوره آل‌عمران با تقسیم آیات قرآن به محکم و متشابه بر آیات محکم "اُمّ‌الکتاب" اطلاق شده است: ﴿﴿ هُوَ الَّذِيَ أَنزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ مِنْهُ آيَاتٌ مُّحْكَمَاتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتَابِ وَأُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ ﴾﴾ مفسران در توجیه نامگذاری آیات محکم به اُمّ الکتاب وجوهی را بیان کرده‌اند.

الف. چون آیات محکم، مطلوب اصلی است و مراد آنها نیز روشن و همچنین مرجع تفسیر آیات متشابه است این نظر از شهرت بیشتری میان مفسران برخوردار است.

ب. محکم با «حَکَم= داور» هم ریشه است و آیات محکم بسان حَکَمی برای تفسیر آیات متشابه، و روشنگر مراد آنهاست .

ج. چون آیات محکم بیشتر آیات قرآن را فراگرفته است. شاهد این معنا اطلاق «اُمّ العَسکر» بر عَلَم لشکر است، بدان جهت که سپاهیان را بر گرد خود جمع می‌کند. اطلاق «اُمّ البلد» بر کسی که بیشترِ امور شهر را تدبیر می‌کند نیز شاهد دیگرِ آن است .

د. چون آیات محکم بر فرایض، حدود و احکام مشتمل است.

هـ . وجود آیات محکم در همه کتابهای آسمانی، یا پذیرش این آیات از سوی همه پیروان ادیان الهی،دلیل این نامگذاری است.

۲ . لوح محفوظ؛ آیه ۳۹ سوره رعد خبر می‌دهد که اُمّ‌الکتاب نزد خداوند است: ﴿﴿ يَمْحُو اللَّهُ مَا يَشَاء وَيُثْبِتُ وَعِندَهُ أُمُّ الْكِتَابِ﴾﴾ و آیه ۴ سوره زخرف خبر می‌دهد که قرآن در اُمّ الکتاب نزد خداوند، بلند مرتبه و استوار است: ﴿﴿ وَإِنَّهُ فِي أُمِّ الْكِتَابِ لَدَيْنَا لَعَلِيٌّ حَكِيمٌ﴾﴾ مفسران متأخر اُمّ الکتاب در این دو آیه را به اصل و اساس کتاب معنا کرده و با استناد به آیات ۲۱ ـ ۲۲ سوره بروج : ﴿﴿ بَلْ هُوَ قُرْآنٌ مَّجِيدٌ فِي لَوْحٍ مَّحْفُوظٍ﴾﴾ مراد از آن را لوح محفوظ که هیچ‌گونه تغییر و تبدیل به آن راه ندارد دانسته‌اند این تفسیر از ابن‌عباس و مجاهد نیز گزارش شده است .

دیدگاههای مفسران

در میان کلمات مفسران تفسیرهای دیگری نیز از اُمّ الکتاب در این آیه دیده می‌شود که از این قرار است:

1. در نقلهایی از ابن‌ عباس، مجاهد، قتاده و عکرمه به مجموعه کتاب و اساس آن جملة الکتاب و اصله تفسیر شده است.
2. نظریه دیگری اُمّ الکتاب را به علم منزه از تغییر الهی تفسیر کرده است . برخی در توضیح این تفسیر می‌گویند: اُمّ الکتاب ازاین‌رو به علم الهی تفسیر شده است که آنچه در صحیفه‌های فرشتگان و جاهای دیگر نوشته می‌شود موافق علم ازلی الهی است و علم خداوند اساس و ریشه و امّ آن است . این تفسیر از کعب نیز نقل شده است. وی در پاسخ ابن‌ عباس که از اُمّ الکتاب پرسیده بود گفت: خداوند به آنچه می‌خواست خود بیافریند یا بندگانش بسازند علم داشت، آنگاه به علم خود خطاب کرد: کتاب باش. آن نیز کتاب شد .
3. فخررازی با مقایسه میان آیه ۴ سوره زخرف و ۷ سوره آل‌عمران احتمال داده است که مراد از اُمّ الکتاب در سوره زخرف آیات محکم قرآن و مرجع ضمیر «إنَّه» آیات همین سوره باشد، بنابراین، مفاد آیه این است که سوره حم (زخرف) در میان آیات محکم قرآن واقع شده و از جایگاه بلند و استواری برخوردار است .
4. در نقلی از عکرمه اُمّ الکتاب در آیه ۴ سوره زخرف به قرآن تفسیر شده است .
5. ابن‌ جریج و ابن‌ عباس به «الذکر» تفسیر کرده‌اند. و چنان چه مقصود از «الذکر» قرآن کریم باشد با تفسیر پیشین یکسان خواهد بود.
6. نظر دیگری مراد از اُمّ الکتاب را حلال و حرام دانسته است. مفسران متأخر به این نظر که در ذیل آیه ۳۹ سوره رعد از حسن بصری نقل شده چندان توجهی نکرده و مراد وی را توضیح نداده‌اند.
7. در روایتی از حضرت صادق(ع) که گویا تأویل و تفسیری از باطن آیه است مراد از اُمّ الکتاب در سوره زخرف، سوره حمد معرفی شده است. آن حضرت مرجع ضمیر «إنّه» را علی بن‌ ابی‌ طالب(ع) دانسته و در پاسخ این پرسش که در کجای اُمّ الکتاب از علی(ع) یاد شده فرمودند: در آیه ﴿﴿ اهدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ﴾﴾ .
8. اهل معقول اُمّ الکتاب را بر امور متعددی چون عقل اول از سلسله عقول طولیه ده‌گانه، نفس کلّیه، انسان کامل، ماهیت حقایق که کتاب از آن متولد می‌شود و خود نه موجود است و نه معدوم، و لوح محفوظ تطبیق داده‌اند ، به هر حال از مجموع دو آیه یاد شده برمی‌آید که اُمّ‌الکتاب اوّلا نزد خدا است: «عنده، لدینا» و ثانیاً از هرگونه تغییر، تحوّل و زوال مصون است و ثالثاً اندیشه و عقل بشری به آن راه ندارد .

افزون بر دو معنای پیشین «ام الکتاب» نامی برای سوره فاتحه الکتاب معرفی شده است ظاهراً این نام از سوی پیامبر(ص) بر این سوره نهاده شده است. در دو روایت که دارقطنی و بیهقی در سنن خود و ترمذی، ابن‌منذر، ابن‌ابی‌حاتم و ابن‌مردویه در تفسیر خود آورده‌اند، وی نقل می‌کند: پیامبر(ص) سوره حمد را اُمّ الکتاب خوانده است در روایت دیگر ابیّ بن کعب می‌گوید: فاتحه الکتاب را بر پیامبر(ص) خواندم. حضرت سوگند یاد کرد که نه در تورات، نه در انجیل، نه در زبور و نه در قرآن سوره‌ای بسان آن نازل نشده است. آن اُمّ الکتاب و ... است نیز در حدیث دیگری که جابر از رسول خدا(ص) نقل کرده از سوره حمد با نام اُمّ الکتاب یاد شده است .

در روایاتی از اهل‌ بیت(ع) نیز امّ الکتاب بر سوره فاتحه الکتاب اطلاق شده است، از آن جمله عیاشی در آغاز تفسیر سوره فاتحه از امام صادق(ع) روایت می‌کند که آن حضرت فرمود: اسم اعظم خداوند در امّ الکتاب پراکنده است و در روایتی دیگر از آن حضرت آمده است که حضرت فرمود: ۴ بار صدای ناله ابلیس بلند شد. چهارمین بار هنگامی بود که امّ الکتاب یعنی ﴿﴿ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ﴾﴾ نازل شد. روایتی نیز از حضرت رضا(ع) نقل شده که در آن بر سوره حمد اُمّ الکتاب اطلاق شده است .

در مقابل، از ابن‌ سیرین و حسن بصری نقل شده که آن دو خوش نداشتند سوره حمد را اُمّ الکتاب بنامند، زیرا اُمّ الکتاب نزد خداوند است ﴿﴿ يَمْحُو اللَّهُ مَا يَشَاء وَيُثْبِتُ وَعِندَهُ أُمُّ الْكِتَابِ﴾﴾ ؛ نیز مرسی می‌گوید: حدیثی نقل شده که می‌گوید: کسی سوره حمد را اُمّ الکتاب نخواند، بلکه فاتحه الکتاب بخواند. سپس این حدیث را رد کرده و صحیح ندانسته است؛ اما سیوطی اصل حدیث بودن چنین سخنی را انکار کرده است .

مفسران درباره علت نامگذاری سوره حمد به اُمّ الکتاب وجوهی شمرده‌اند:

1. برخی با استناد به اطلاق «اُمّ القوم» بر رئیس قوم به سبب برتریش بر سایر افراد قوم، علت این نام را برتر بودن سوره حمد بر سایر سوره‌ها دانسته‌اند.
2. در نظری دیگر برابر بودن حرمت این سوره با همه سوره‌های دیگر راز این نامگذاری بیان شده است .
3. نظر دیگر، علت را پناهگاه بودن سوره حمد برای اهل ایمان یاد کرده است. در این نظریه به اطلاق «اُمّ» بر عَلَم استشهاد شده است، زیرا عَلَم پناهگاه سپاهیان در میدان جنگ است .
4. محکم بودن آیات سوره حمد و اینکه در سوره آل‌عمران آیات محکم اُمّ الکتاب خوانده شده وجه دیگری برای این تسمیه برشمرده شده است .
5. عده‌ای جامعیت و اشتمال سوره حمد بر کلیات معارف قرآن را سبب این نامگذاری بیان داشته‌اند .
6. برخی معتقدند سوره حمد از آن رو اُمّ الکتاب نام گرفته که در آغاز کتاب قرآن قرار گرفته است .

منابع

• دائرة المعارف قرآن کریم، ج ۴، ص: ۳۸۰