بصیر در قرآن
این مدخل زیرشاخهٔ بحث بصیر است. بصیر از چند منظر متفاوت، بررسی میشود: بصیر در قرآن - بصیر در کلام اسلامی - پرسش مرتبط نداردمقدمه
«بصیر» صفت مشبهه به معنای بینا است، وجود چنین صفتی در خداوند بیانگر آگاهی مستمر و همیشگی او از حقایق است و شاید به همین جهت باشد که شماری از لغتشناسان آن را به معنی مبصر و عالم و آگاه گرفتهاند[۱]. این واژه ۱۰ بار به صورت ﴿سَمِيعٌ بَصِيرٌ﴾، ۵ بار به صورت ﴿خَبِيرٌ بَصِيرٌ﴾ در قرآن آمده است.
گاهی متعلق این واژه به صورت عام و فراگیر است مانند: ﴿إِنَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ بَصِيرٌ﴾[۲]. گاهی نیز متعلق آن به صورت مطلق بیان شده است: ﴿كَانَ رَبُّكَ بَصِيرًا﴾[۳]. گاهی متعلق این واژه بندگان خدا هستند: ﴿كَانَ رَبُّكَ بَصِيرًا﴾[۴]. گاهی نیز متعلق آن اعمال انسانها است: ﴿اعْمَلُوا مَا شِئْتُمْ إِنَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ﴾[۵].
کاربرد «بصیر» در آیات قرآن به عنوان اسمی از اسماء الهی، دلالت بر حضور همهجانبه و احاطه ذات لایزال او، بر تمام پدیدهها از جمله اعمال انسانها است و میتوان گفت ذکر چنین صفتی در واقع نوعی تشویق و ترغیب بندگان به انجام خیرات و کارهای نیک و بر حذر داشتن آنان از زشتیها و تبهکاریها و بدیها است و لحن آیه فوقالذکر نوعی تهدید را به همراه دارد. بنابراین فایده شناخت چتین صفتی در خداوند متعال، سبب مراقبت انسان در رفتار و کردار و گفتار و پندار او نیز میشود و روشن است که بصیر بودن خدا، غیر از بصیر بودن انسانها است، چون بینا بودن او با ابزار و آلات مانند چشم و امثال آن نیست. در روایات آمده است که خدا میبیند، اما نه با ابزار چشم و میشنود، اما نه با ابزار گوش[۶]؛ و اصولاً بصیر و سمیع به معنی بینا و شنوا است نه به معنی دارنده چشم و گوش؛ زیرا ﴿لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ﴾[۷].
کلمه بصیر ۲۷ بار در قرآن ذکر شده است. این واژه در قرآن علاوه بر اینکه به عنوان اسم و صفتی از اسماء الهی در طی آیاتی ذکر شده صفت شماری از انسانها نیز واقع شده است: ﴿قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمَى وَالْبَصِيرُ أَفَلَا تَتَفَكَّرُونَ﴾[۸]. ﴿مَثَلُ الْفَرِيقَيْنِ كَالْأَعْمَى وَالْأَصَمِّ وَالْبَصِيرِ وَالسَّمِيعِ هَلْ يَسْتَوِيَانِ مَثَلًا أَفَلَا تَذَكَّرُونَ﴾[۹]. ﴿وَمَا يَسْتَوِي الْأَعْمَى وَالْبَصِيرُ * وَلَا الظُّلُمَاتُ وَلَا النُّورُ﴾[۱۰]. ﴿اذْهَبُوا بِقَمِيصِي هَذَا فَأَلْقُوهُ عَلَى وَجْهِ أَبِي يَأْتِ بَصِيرًا﴾[۱۱]. ﴿فَلَمَّا أَنْ جَاءَ الْبَشِيرُ أَلْقَاهُ عَلَى وَجْهِهِ فَارْتَدَّ بَصِيرًا﴾[۱۲]. ﴿قَالَ رَبِّ لِمَ حَشَرْتَنِي أَعْمَى وَقَدْ كُنْتُ بَصِيرًا﴾[۱۳][۱۴]
منابع
پانویس
- ↑ لسان العرب؛ مجمع البحرین ماده بصر.
- ↑ «بیگمان او به هر چیزی بیناست» سوره ملک، آیه ۱۹.
- ↑ «پروردگار تو بیناست» سوره فرقان، آیه ۲۰.
- ↑ «پروردگار تو بیناست» سوره فرقان، آیه ۲۰.
- ↑ «هر چه میخواهید انجام دهید که او به آنچه انجام میدهید بیناست» سوره فصلت، آیه ۴۰.
- ↑ بحار الانوار، ج۴، ص۱۷۶.
- ↑ «چیزی مانند او نیست و او شنوای بیناست» سوره شوری، آیه ۱۱.
- ↑ «بگو: آیا نابینا و بینا برابر است پس آیا نمیاندیشید؟» سوره انعام، آیه ۵۰.
- ↑ «داستان این دو دسته چون نابینا و ناشنوا و بینا و شنواست؛ آیا در مثل برابرند؟ آیا پند نمیگیرید؟» سوره هود، آیه ۲۴.
- ↑ «و نابینا و بینا برابر نیست * و نه تاریکی و روشنا» سوره فاطر، آیه ۱۹-۲۰.
- ↑ «این پیراهن مرا ببرید و آن را بر چهره پدرم بیفکنید تا بینا شود، و همه خاندانتان را نزد من آورید» سوره یوسف، آیه ۹۳.
- ↑ «چون مژدهرسان آمد، آن (پیراهن) را بر رخسار وی افکند و او بینا گشت» سوره یوسف، آیه ۹۶.
- ↑ «میگوید: پروردگارا! چرا مرا نابینا برانگیختی در حالی که من بینا بودم؟» سوره طه، آیه ۱۲۵.
- ↑ کوشا، محمد علی، مقاله «بصیر»، دانشنامه معاصر قرآن کریم، ص۳۷۲-۳۷۳.