احمد بن حسن قزاز بصری

مقدمه

ابوجعفر احمد بن الحسن بن علی القزاز البصری^[۱]، که در شمار راویان طبقه هفتم^[۲] جای دارد و نجاشی نام او را به صورت مستقل ثبت کرده^[۳]، دوران چهار امام، یعنی امام جواد(ع)، امام هادی(ع)، امام حسن عسکری(ع) و امام مهدی(ع) را درک کرده است، اما روایتی بی‌واسطه از آن بزرگواران نقل نکرده است^[۴]. وی افزون بر امامان معصوم، از محدثانی همچون صالح بن خالد ابوشعیب محاملی^[۵]، اسماعیل بن مهران، عبیس بن هشام و عبدالله بن جبلة^[۶]حدیث آموخته و روایت کرده است. وی دارای شاگردان و راویانی نیز بوده که مشهورترین ایشان محمد بن احمد بن ثابت^[۷] و حمید بن زیاد^[۸] می‌باشند.

در کتب رجالی قدما هیچ اشاره‌ای به گرایش فکری وی نشده و به وثاقت او تصریح نگردیده است. با این حال، درباره شخصیت احمد بن الحسن میان علما و رجال‌نویسان اختلاف است: برخی چون ابن داوود وی را در شمار راویان واقفی^[۹] و محدثی ضعیف^[۱۰] آورده‌اند. در مقابل، بزرگانی چون اسماعیل پاشا بغدادی^[۱۱] و عمر کحاله^[۱۲] بر امامی بودن وی تأکید کرده‌اند. گروهی از محققان نیز با استناد به راه‌های غیرمستقیم، نظیر وجود نام وی در اسناد تفسیر علی بن ابراهیم قمی^[۱۳] که راویان آن ثقه شمرده شده‌اند^[۱۴]، قرار گرفتن در طریق رساله جوابات اهل الموصلِ شیخ مفید^[۱۵]، و همچنین نقل حدیث توسط ثقاتی چون حمید بن زیاد از او^[۱۶]، بر وثاقت و اعتبار روایات وی تأکید کرده‌اند^[۱۷]. با این همه، وجود قرائنی نظیر روایت مکرر از عبدالله بن جبلة که واقفی بوده^[۱۸] و نقل تنها کتاب او توسط حمید بن زیاد واقفی، احتمال واقفی بودن وی را نزد پژوهشگران تقویت کرده است.

وی به سال ۲۶۱ درگذشت^[۱۹] و کتاب «الصفة فی مذهب الواقفة» از آثار اوست^[۲۰].^[۲۱]

منابع

جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری ج۲

پانویس

↑ ر.ک: رجال النجاشی، ص۷۸، ش۱۸۶؛ رجال الطوسی، ص۴۰۸، ش۵۹۴۴ - ۲۵؛ الرجال (إبن داوود)، ص۴۱۹، ش۲۴؛ ص۵۲۹؛ نقد الرجال، ج۱، ص۱۱۵، ش۲۱۴؛ جامع الرواة، ج۱، ص۴۶؛ طرائف المقال، ج۱، ص۲۲۳، ش۱۳۵۴؛ تنقیح المقال، ج۲، ص۵۵، ش۲۳۳؛ أعیان الشیعة، ج۲، ص۴۹۷؛ مستدرکات علم رجال الحدیث، ج۱، ص۲۸۹، ش۸۵۱؛ معجم رجال الحدیث، ج۲، ص۹۲، ش۵۱۰؛ تهذیب المقال، ج۴، ص۳۰۱؛ قاموس الرجال، ج۱، ص۴۲۹، ش۳۳۵؛ الجامع فی الرجال، ج۱، ص۳۰.
↑ ر.ک: الموسوعة الرجالیة، طبقات رجال الکافی، ج۴، ص۱۸۲ و ۴۲۵.
↑ القزاز: بفتح القاف و الزای المشددة و فی آخرها زای أخری. هذه النسبة إلی بیع القز و عمله؛ الأنساب، ج۴، ص۴۹۱؛ رجال النجاشی، ص۷۸، ش۱۸۶.
↑ ر.ک: رجال الطوسی، ص۴۰۸، ش۵۹۴۴.
↑ تفسیر کنز الدقائق، ج۱۳، ش۵۴؛ و....
↑ رجال النجاشی، ص۲۶ - ۲۷، ش۴۹، ۱۵۳، ش۴۰۴ و ۲۱۶، ش۵۶۳؛ الفهرست (طوسی)، ص۴۶، ش۳۲.
↑ تفسیر کنز الدقائق، ج۱۳، ص۵۴.
↑ رجال الطوسی، ص۴۰۸، ش۵۹۴۴.
↑ ر.ک: إبن داوود، الرجال، ص۵۲۹.
↑ إبن داوود، الرجال، ص۲۲۸، ش۲۴ و ۲۸۶، ش۸.
↑ اسماعیل پاشا بغدادی قلمداد کرده و نوشته است: "کتاب الصفة علی مذهب الواقفة لأحمد بن حسن القزاز البصری الشیعی الإمامی" إیضاح المکنون، ج۲، ص۳۰۹.
↑ "أحمد بن الحسن القزاز البصری، الشیعی. له کتاب الصفة علی مذهب الواقفة" معجم المؤلفین، ج۱، ص۱۶۹.
↑ تفسیر القمی، ج۲، ص۳۴۹.
↑ تفسیر القمی، ج۱، ص۴. نحن ذاکرون و مخبرون بما ینتهی إلینا و رواه مشایخنا و ثقاتنا عن الذین فرض الله طاعتهم(ع)...؛ بنا بر این که مقصود از مشایخنا و ثقاتنا اعم از مشایخ مع الواسطه و یا بلاواسطه مؤلف باشد.
↑ جوابات أهل الموصل، ص۲۵.
↑ ر.ک: طوسی، الفهرست، ص۱۰۶، ش۱۴۰.
↑ ر.ک: الجامع فی الرجال، ج۱، ص۳۰.
↑ "کان عبدالله واقفاً و کان فقیهاً ثقة مشهوراً" ر.ک: رجال النجاشی، ص۲۱۶، ش۵۶۳.
↑ مات سنة إحدی و ستین و مائتین؛ رجال الطوسی، ص۴۰۸، ش۵۹۴۴.
↑ رجال النجاشی، ص۷۸، ش۱۸۶.
↑ ر.ک: جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری، ج۲، ص۱۷۴-۱۷۹.

[1] ر.ک: رجال النجاشی، ص۷۸، ش۱۸۶؛ رجال الطوسی، ص۴۰۸، ش۵۹۴۴ - ۲۵؛ الرجال (إبن داوود)، ص۴۱۹، ش۲۴؛ ص۵۲۹؛ نقد الرجال، ج۱، ص۱۱۵، ش۲۱۴؛ جامع الرواة، ج۱، ص۴۶؛ طرائف المقال، ج۱، ص۲۲۳، ش۱۳۵۴؛ تنقیح المقال، ج۲، ص۵۵، ش۲۳۳؛ أعیان الشیعة، ج۲، ص۴۹۷؛ مستدرکات علم رجال الحدیث، ج۱، ص۲۸۹، ش۸۵۱؛ معجم رجال الحدیث، ج۲، ص۹۲، ش۵۱۰؛ تهذیب المقال، ج۴، ص۳۰۱؛ قاموس الرجال، ج۱، ص۴۲۹، ش۳۳۵؛ الجامع فی الرجال، ج۱، ص۳۰.

[2] ر.ک: الموسوعة الرجالیة، طبقات رجال الکافی، ج۴، ص۱۸۲ و ۴۲۵.

[3] القزاز: بفتح القاف و الزای المشددة و فی آخرها زای أخری. هذه النسبة إلی بیع القز و عمله؛ الأنساب، ج۴، ص۴۹۱؛ رجال النجاشی، ص۷۸، ش۱۸۶.

[4] ر.ک: رجال الطوسی، ص۴۰۸، ش۵۹۴۴.

[5] تفسیر کنز الدقائق، ج۱۳، ش۵۴؛ و....

[6] رجال النجاشی، ص۲۶ - ۲۷، ش۴۹، ۱۵۳، ش۴۰۴ و ۲۱۶، ش۵۶۳؛ الفهرست (طوسی)، ص۴۶، ش۳۲.

[7] تفسیر کنز الدقائق، ج۱۳، ص۵۴.

[8] رجال الطوسی، ص۴۰۸، ش۵۹۴۴.

[9] ر.ک: إبن داوود، الرجال، ص۵۲۹.

[10] إبن داوود، الرجال، ص۲۲۸، ش۲۴ و ۲۸۶، ش۸.

[11] اسماعیل پاشا بغدادی قلمداد کرده و نوشته است: "کتاب الصفة علی مذهب الواقفة لأحمد بن حسن القزاز البصری الشیعی الإمامی" إیضاح المکنون، ج۲، ص۳۰۹.

[12] "أحمد بن الحسن القزاز البصری، الشیعی. له کتاب الصفة علی مذهب الواقفة" معجم المؤلفین، ج۱، ص۱۶۹.

[13] تفسیر القمی، ج۲، ص۳۴۹.

[14] تفسیر القمی، ج۱، ص۴. نحن ذاکرون و مخبرون بما ینتهی إلینا و رواه مشایخنا و ثقاتنا عن الذین فرض الله طاعتهم(ع)...؛ بنا بر این که مقصود از مشایخنا و ثقاتنا اعم از مشایخ مع الواسطه و یا بلاواسطه مؤلف باشد.

[15] جوابات أهل الموصل، ص۲۵.

[16] ر.ک: طوسی، الفهرست، ص۱۰۶، ش۱۴۰.

[17] ر.ک: الجامع فی الرجال، ج۱، ص۳۰.

[18] "کان عبدالله واقفاً و کان فقیهاً ثقة مشهوراً" ر.ک: رجال النجاشی، ص۲۱۶، ش۵۶۳.

[19] مات سنة إحدی و ستین و مائتین؛ رجال الطوسی، ص۴۰۸، ش۵۹۴۴.

[20] رجال النجاشی، ص۷۸، ش۱۸۶.

[21] ر.ک: جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری، ج۲، ص۱۷۴-۱۷۹.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]

[۱۵]

[۱۶]

[۱۷]

[۱۸]

[۱۹]

[۲۰]

[۲۱]