احمد بن علویه اصفهانی

آشنایی اجمالی

ابوجعفر احمد بن علی اصفهانی^[۱]، معروف به «أبوالأسود^[۲]» و یا «إبن الأسود»^[۳]»، از دانشمندان و نویسندگان امامیه در طبقه هشتم راویان^[۴] است که در سال ۲۱۲ ق متولد شد^[۵]. شیخ طوسی نام وی را در شمار کسانی که از امامان معصوم روایت نکرده‌اند، ثبت کرده است^[۶]. وی تنها از ابراهیم بن محمد ثقفی حدیث آموخته و روایت کرده است^[۷]، و دارای شاگردان و راویانی نیز بوده که مشهورترین ایشان حسین بن محمد بن عامر، محمد بن الحسن، سعد بن عبدالله و ابوجعفر احمد بن یعقوب اصبهانی می‌باشند^[۸].

درباره وضعیت این راوی، در منابع متقدم رجالی مانند آثار نجاشی و شیخ طوسی جرح و تعدیلی ثبت نشده است، اما رجال‌نویسان متأخر بر اساس شواهد غیرمستقیم به بررسی حال او پرداخته‌اند. برخی چون صاحب الحاوی وی را در شمار ضعفا آورده‌اند^[۹]، ولی در مقابل، بزرگانی چون ابن‌داوود نام او را در بخش ممدوحین ذکر کرده‌اند. ابوعلی حائری نوشته است که وی به صراحت توثیق نشده، اما شیخ صدوق بر او اعتماد کرده و ظاهر آن است که از راویان حسن به شمار می‌رود^[۱۰]. محیی‌الدین مامقانی نیز با اشاره به قصیده او در فضایل امیرمؤمنان، وی را بدون شک حسن دانسته است^[۱۱]. افزون بر این، وجود نام وی در اسناد کتاب کامل الزیارات^[۱۲] و نقل حدیثِ راویان برجسته‌ای نظیر محمد بن الحسن بن ولید^[۱۳] و حسین بن محمد بن عامر اشعری^[۱۴] از وی^[۱۵]، نشانه‌ای بر وثاقت یا دست‌کم حسن حال او ارزیابی شده است.

وی در حدود سال ۳۲۰ ق درگذشت^[۱۶] و کتاب‌های الإعتقاد فی الأدعیة^[۱۷] که شیخ طوسی از آن با عنوان دعاء الإعتقاد یاد کرده است^[۱۸]، به همراه ۸ کتاب دعا به انشای خودش^[۱۹] و رساله‌ای درباره شیب و خضاب^[۲۰] از آثار اوست^[۲۱].

منابع

جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری ج۲

پانویس

↑ ر.ک: أ. منابع شیعی: رجال النجاشی، ص۸۸، ش۲۱۴؛ رجال الطوسی، ص۴۱۲، ش۵۹۷۵؛ إبن داوود، الرجال، ص۳۴، ش۱۰۱؛ معالم العلماء، ص۲۳، ش۱۱۰؛ إیضاح الإشتباه، ص۱۰۴، ش۶۹؛ نقد الرجال، ج۱، ص۱۳۵، ش۲۶۵؛ جامع الرواة، ج۱، ص۵۴؛ تعلیقة علی منهج المقال، ص۶۹؛ منتهی المقال، ج۱، ص۲۸۳، ش۱۷۷؛ طرائف المقال، ج۱، ص۲۲۴، ش۱۳۶۵؛ تنقیح المقال، ج۶، ص۳۲۵، ش۱۱۵۵؛ الذریعة، ج۲، ص۲۹۸؛ ج۲۶، ص۲۰۸، ش۱۰۵۲؛ أعیان الشیعة، ج۳، ص۲۲، ش۶۸؛ الکُنی والألقاب، ج۱، ص۲۱۲؛ معجم رجال الحدیث، ج۲، ص۱۶۰، ش۶۷۰؛ مستدرکات علم رجال الحدیث، ج۱، ص۳۶۶، ش۱۱۸۶؛ قاموس الرجال، ج۱، ص۵۱۱، ش۴۳۲.
ب. منابع سنّی: ابن ندیم، الفهرست، ص۱۹۲؛ الوافی بالوفیات، ج۷، ص۱۶۶.
↑ «المعروف بأبی الأسود»؛ رجال النجاشی، ص۱۸، ش۱۹.
↑ «المعروف بابن الأسود»؛ رجال الطوسی، ص۴۱۲، ش۵۹۷۵.
↑ ر.ک: المنهج الرجالی، ص۲۵۶.
↑ قال حمزة أنشدنی هذه الأبیات سنة عشر و ثلاث مائة و له ثمان و تسعون سنة؛ اعیان الشیعة، ج۲، ص۲۶۰.
↑ ر.ک: رجال الطوسی، ص۴۱۲، ش۵۹۷۵.
↑ تفسیر کنز الدقائق، ج۱۴، ص۵۱۸ - ۵۲۰.
↑ تفسیر کنز الدقائق، ج۱۴، ص۵۱۸؛ کامل الزیارات، ص۱۸۶، ح۶؛ من لا یحضره الفقیه، ج۴، ص۵۱۴؛ صدوق، الأمالی، ص۵۹۵، ح۲؛ مفید، الأمالی، ص۱۵۴، ح۶؛ تهذیب الأحکام، ج۳، ص۸۶ - ۸۷، ح۲۴۴.
↑ تنقیح المقال، ج۶، ص۳۲۵، ش۱۱۵۵.
↑ "وهو غیر مصرح بالتوثیق لکن اعتمد علیه المصنف، وقد یأتی فی سیاق المدح... و مضی فی الأسماء ما یؤنس بحال أحمد بن علویّة بل الظاهر أنّه من الحسان منتهی المقال، ج۱، ص۲۸۳، ش۱۷۷؛ ج۷، ص۵۰۶.
↑ "عدّ ابن‌شهرآشوب المترجم فی المجاهرین بولائه فی شعره فی أهل البیت(ع)، و قصیدته العظیمة فی فضائل أمیر المؤمنین(ع)، و القرائن العدیدة الدالة علی تشیّعه و ولائه و تفانیه فی سبیل المذهب لا تدع طریقاً للشک فی حسنه، فهو عندی حسن بلا ریب و روایاته أعدها حسنة تنقیح المقال، ج۶، ص۳۲۶، ش۱۱۵۵.
↑ کامل الزیارات، ص۳۴۵، ح۵۸۳.
↑ شیخ طوسی درباره‌اش نوشته است: جلیل القدر، عارف بالرجال، موثوق به؛ الفهرست، ص۲۳۷، ش۷۰۹.
إبن غضائری نوشته است: ثقة ثقة؛ إبن غضائری، الرجال، ص۱۶، ش۱۸۳.
نجاشی نوشته است: شیخ القمیین و فقیههم و متقدمهم و وجههم... ثقة ثقة، عین، مسکون إلیه؛ رجال النجاشی، ص۳۸۳، ش۱۰۱۴.
↑ از مشایخ معروف کلینی که نجاشی درباره‌اش نوشته است: شیخ من وجوه أصحابنا، ثقة؛ رجال النجاشی، ص۲۱۸، ش۵۷۰.
↑ کامل الزیارات، ص۳۴۵، ح۵۸۳.
↑ أعیان الشیعة، ج۳، ص۲۲، ش۶۸؛ موسوعة طبقات الفقهاء، ج۴، ص۵۳، ش۱۲۷۷.
↑ أحمد بن علویة الأصفهانی: أخبرنا إبن نوح... حدثنا أحمد بن علویة بکتابه الإعتقاد فی الأدعیة؛ رجال النجاشی، ص۸۸، ش۲۱۴.
↑ و له دعاء الإعتقاد تصنیفه؛ رجال الطوسی، ص۴۱۲، ش۵۹۷۵.
↑ و له ثمانیة کتب فی الدعاء من إنشائه؛ معجم الأدباء، ج۴، ص۷۳، ش۱۰؛ و تأیید می‌کند آن را عبارت شیخ طوسی: و له دعاء الإعتقاد تصنیفه؛ رجال الطوسی، ص۴۱۲، ش۵۹۷۵.
↑ معجم الأباء، ج۴، ص۷۳، ش۱۰.
↑ ر.ک: جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری ج۲، ص۴۰۶-۴۰۷.

[1] ر.ک: أ. منابع شیعی: رجال النجاشی، ص۸۸، ش۲۱۴؛ رجال الطوسی، ص۴۱۲، ش۵۹۷۵؛ إبن داوود، الرجال، ص۳۴، ش۱۰۱؛ معالم العلماء، ص۲۳، ش۱۱۰؛ إیضاح الإشتباه، ص۱۰۴، ش۶۹؛ نقد الرجال، ج۱، ص۱۳۵، ش۲۶۵؛ جامع الرواة، ج۱، ص۵۴؛ تعلیقة علی منهج المقال، ص۶۹؛ منتهی المقال، ج۱، ص۲۸۳، ش۱۷۷؛ طرائف المقال، ج۱، ص۲۲۴، ش۱۳۶۵؛ تنقیح المقال، ج۶، ص۳۲۵، ش۱۱۵۵؛ الذریعة، ج۲، ص۲۹۸؛ ج۲۶، ص۲۰۸، ش۱۰۵۲؛ أعیان الشیعة، ج۳، ص۲۲، ش۶۸؛ الکُنی والألقاب، ج۱، ص۲۱۲؛ معجم رجال الحدیث، ج۲، ص۱۶۰، ش۶۷۰؛ مستدرکات علم رجال الحدیث، ج۱، ص۳۶۶، ش۱۱۸۶؛ قاموس الرجال، ج۱، ص۵۱۱، ش۴۳۲.
ب. منابع سنّی: ابن ندیم، الفهرست، ص۱۹۲؛ الوافی بالوفیات، ج۷، ص۱۶۶.

[2] «المعروف بأبی الأسود»؛ رجال النجاشی، ص۱۸، ش۱۹.

[3] «المعروف بابن الأسود»؛ رجال الطوسی، ص۴۱۲، ش۵۹۷۵.

[4] ر.ک: المنهج الرجالی، ص۲۵۶.

[5] قال حمزة أنشدنی هذه الأبیات سنة عشر و ثلاث مائة و له ثمان و تسعون سنة؛ اعیان الشیعة، ج۲، ص۲۶۰.

[6] ر.ک: رجال الطوسی، ص۴۱۲، ش۵۹۷۵.

[7] تفسیر کنز الدقائق، ج۱۴، ص۵۱۸ - ۵۲۰.

[8] تفسیر کنز الدقائق، ج۱۴، ص۵۱۸؛ کامل الزیارات، ص۱۸۶، ح۶؛ من لا یحضره الفقیه، ج۴، ص۵۱۴؛ صدوق، الأمالی، ص۵۹۵، ح۲؛ مفید، الأمالی، ص۱۵۴، ح۶؛ تهذیب الأحکام، ج۳، ص۸۶ - ۸۷، ح۲۴۴.

[9] تنقیح المقال، ج۶، ص۳۲۵، ش۱۱۵۵.

[10] "وهو غیر مصرح بالتوثیق لکن اعتمد علیه المصنف، وقد یأتی فی سیاق المدح... و مضی فی الأسماء ما یؤنس بحال أحمد بن علویّة بل الظاهر أنّه من الحسان منتهی المقال، ج۱، ص۲۸۳، ش۱۷۷؛ ج۷، ص۵۰۶.

[11] "عدّ ابن‌شهرآشوب المترجم فی المجاهرین بولائه فی شعره فی أهل البیت(ع)، و قصیدته العظیمة فی فضائل أمیر المؤمنین(ع)، و القرائن العدیدة الدالة علی تشیّعه و ولائه و تفانیه فی سبیل المذهب لا تدع طریقاً للشک فی حسنه، فهو عندی حسن بلا ریب و روایاته أعدها حسنة تنقیح المقال، ج۶، ص۳۲۶، ش۱۱۵۵.

[12] کامل الزیارات، ص۳۴۵، ح۵۸۳.

[13] شیخ طوسی درباره‌اش نوشته است: جلیل القدر، عارف بالرجال، موثوق به؛ الفهرست، ص۲۳۷، ش۷۰۹.
إبن غضائری نوشته است: ثقة ثقة؛ إبن غضائری، الرجال، ص۱۶، ش۱۸۳.
نجاشی نوشته است: شیخ القمیین و فقیههم و متقدمهم و وجههم... ثقة ثقة، عین، مسکون إلیه؛ رجال النجاشی، ص۳۸۳، ش۱۰۱۴.

[14] از مشایخ معروف کلینی که نجاشی درباره‌اش نوشته است: شیخ من وجوه أصحابنا، ثقة؛ رجال النجاشی، ص۲۱۸، ش۵۷۰.

[15] کامل الزیارات، ص۳۴۵، ح۵۸۳.

[16] أعیان الشیعة، ج۳، ص۲۲، ش۶۸؛ موسوعة طبقات الفقهاء، ج۴، ص۵۳، ش۱۲۷۷.

[17] أحمد بن علویة الأصفهانی: أخبرنا إبن نوح... حدثنا أحمد بن علویة بکتابه الإعتقاد فی الأدعیة؛ رجال النجاشی، ص۸۸، ش۲۱۴.

[18] و له دعاء الإعتقاد تصنیفه؛ رجال الطوسی، ص۴۱۲، ش۵۹۷۵.

[19] و له ثمانیة کتب فی الدعاء من إنشائه؛ معجم الأدباء، ج۴، ص۷۳، ش۱۰؛ و تأیید می‌کند آن را عبارت شیخ طوسی: و له دعاء الإعتقاد تصنیفه؛ رجال الطوسی، ص۴۱۲، ش۵۹۷۵.

[20] معجم الأباء، ج۴، ص۷۳، ش۱۰.

[21] ر.ک: جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری ج۲، ص۴۰۶-۴۰۷.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]

[۱۵]

[۱۶]

[۱۷]

[۱۸]

[۱۹]

[۲۰]

[۲۱]