شیخ مفید در تاریخ اسلامی
این مدخل زیرشاخهٔ بحث شیخ مفید است. شیخ مفید از چند منظر متفاوت، بررسی میشود: شیخ مفید در تاریخ اسلامی - پرسش مرتبط نداردشیخ مفید (م ٣٣۶-۴١٣)
ابوعبدالله محمد بن محمد بن نعمان بغدادی از عالمان برجسته شیعه در نیمه دوم قرن چهارم و دهه نخست قرن پنجم هجری است. وی متکلم، فقیه و مورخ است و در هر زمینه آثار ارجمندی از خود به یادگار گذاشته است. وی عالمی است که زندگیش در راه راهبری شیعه و مناظره و مقابله با فرقههای مدعی در برابر شیعه گذشته و نوع نگاه و نگارش وی از این زاویه است. دو کتاب مهم تاریخی از وی برجای مانده است. نخست الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد است که در دو مجلد توسط مؤسسه آل البیت تحقیق و نشر شده است. این کتاب شرحی است از زندگی امامان شیعه(ع) که مجلد نخست آن مربوط به زندگی امام علی(ع) است. بخش نخست این مجلد در کل مربوط به زندگی آن حضرت در دوران پیامبر(ص) است (تا ص۱۹۵)، در عین حال، به بسیاری از مسائل سیره نیز پرداخته شده است. پس از آن زندگی امام علی(ع) و در مجلد دوم زندگی سایر امامان -(ع) - آمده است. شیخ مفید با استفاده از مآخذ گوناگون کتاب را به گونهای تدوین کرده که به کار شیعیان آمده و آنها با مطالعه کتاب با زندگی پیشوایان خویش آشنا شوند. با این حال وی توجه به منابع و اسناد نیز داشته و در جای جای کتاب سند نقلهای خویش را آورده است.
وی درباره اخبار مربوط به شهادت امام علی(ع) مطالبی را از ابومخنف، اسماعیل بن راشد، ابوهشام رفاعی و ابوعمرو ثقفی نقل میکند[۱]. نام ابومخنف و واقدی در آستانه برخی نقلها آمده است[۲]. همچنین نام کلبی و مدائنی[۳]، ابوالفرج اصفهانی[۴]. در مواردی قید میکند که از کتاب خاصی استفاده کرده است: وَجَدْتُ فِي كِتَابِ أَبِي جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنِ الْعَبَّاسِ الرَّازِيِّ[۵]. در مواردی هم به طور کلی اشاره میکند که «اهل السیر» و «اهل الآثار» یا «نقلة الاثار من الخاصة والعامة» یا «علماء الاخبار و نقلة السیرة والاثار» چنین نقل کردهاند یا چنین اجماع کردهاند[۶]. در نقل موارد حدیثی نام راوی اول را آورده اما از مآخذ کتابی خود یاد نکرده است. در بخش سیره، از ابن اسحاق اما از تهذیب ابن هشام استفاده کرده است[۷]. در مورد دیگری آمده است: رَوَى يُونُسُ بْنُ بُكَيْرٍ عَنِ ابْنِ إِسْحَاقَ[۸]. میدانیم که روایت یونس، روایت مستقل از روایت بکائی و ابن هشام است. هشام کلبی هم از مصادر شیخ مفید است[۹]. نقلهای حدیثی و تاریخی مربوط به امامان بعدی، از طریق کتابهای شیعی است. کتاب دیگر شیخ مفید کتاب الجمل یا النصرة لسیدة العترة فی حرب البصرة است که یک تکنگاری ویژه جنگ جمل است[۱۰]. درباره جنگ جمل چندین تک نگاری در قرن دوم و سوم تألیف شده است. از جمله ابومخنف، هشام کلبی، واقدی، نصر بن مزاحم، مدائنی و ابراهیم ثقفی و ابن ابی شیبه کتابهایی در این زمینه تألیف کردهاند[۱۱].
ویژگی عمده کتاب الجمل، آن است که وی تاریخ را در صورت یک بحث کلامی عرضه کرده است. واقعیت آن است که جنگ جمل منشأ بسیاری از اختلافهای بعدی مسلمانان درباره تعریف کفر و ایمان و فسق شد. در این زمینه شیعه موضع خاص خود را داشت و باید نادرستی موضع مخالفان را آشکار میکرد. شیعه نیازمند آن بود تا واقعیت تاریخی ماجرا را بهتر روشن کند. شیخ مفید که متکلمی زیر دست و مورخی برجسته و آشنای به منابع بود، نه مانند مورخان قرن دوم، بلکه با شیوه تازهای این واقعه را مورد بازنگری قرار داد و اثر جاودان الجمل را تألیف کرد. شیخ مفید بنای یاد از کتابها را ندارد اما منبع حجم زیادی از روایات را به دست میدهد. مکرر اشاره کردهایم که یاد از سند به معنای نقل شفاهی نیست، بلکه از میان چند راوی نخست، یک نفر مؤلف کتاب است. این نیز ممکن است که وی در کتابی آن نقل را با سند دیده و آن را عیناً در کتاب خویش درج کرده اما نام کتابی را که آن روایت مسند در آن بوده نیاورده است.
در کتاب الجمل از کتاب الجمل ابومخنف با عنوان کتاب صنفه فی حرب البصرة یاد شده است[۱۲]. نیز از کتاب السیرة ابن اسحاق، فضیلة المعتزلة جاحظ، مقتل عثمان ابی حذیفه، البیان و التبیین جاحظ و کتاب الجمل واقدی با عنوان کتاب صنفه فی حرب البصرة[۱۳] و نیز المنبیء علی بن حسن بن فضال یاد شده است[۱۴]. با نگاهی به کتاب، چنین به دست میآید که مؤلف بخش فراوانی از کتاب الجمل واقدی را در کتاب خود درج کرده و بدین ترتیب کتاب الجمل مفید مشتمل بر بخشهای از یک کتاب مفقود با ارزش است. نام مورخان دیگری هم در برخی از اسناد دیده میشود؛ از جمله نصر بن مزاحم منقری، محمد بن سائب کلبی و مدائنی[۱۵]. بسیاری از دیگر آثار شیخ مفید نیز که صورت کلامی دارد، مشتمل بر نقلهای تاریخی فراوانی است که به طور عمده از کتابهای مفقود آن روزگار است[۱۶].[۱۷]
منابع
پانویس
- ↑ الارشاد، ج۱، ص۱۷.
- ↑ الارشاد، ج۲، ص، ١٠٠، ١۴٧، ١٠٧.
- ↑ الارشاد، ج۲، ص٣٢، ٢۶٣. بحث از کربلا از صفحه ۳۲ به بعد آغاز میشود و به نظر میرسد که شیخ مفید عمده مطالب آن را از کلبی - که در مقتل راوی کتاب ابومخنف است - و مدائنی نقل میکند. مطلب صفحه ٢۶٣ از مدائنی درباره ولایتعهدی امام رضا(ع) است.
- ↑ الارشاد، ج۲، صص۱۹۰، ۱۹۳ (با اشاره به مقاتل الطالبیین).
- ↑ الارشاد، ج۱، ص٣٧.
- ↑ الارشاد، ج۲، ص۶١، ١٢٨، ٢١٠، ٢٣۴.
- ↑ الارشاد، ج۱، ص۹۱.
- ↑ الارشاد، ج۲، ص١٠۴.
- ↑ نک: الارشاد، ج۱، ص۱۰۳؛ ج۲، ص۳۲.
- ↑ این کتاب با تصحیح سید علی میرشریفی توسط دفتر تبلیغات اسلامی (قم، ١۴١۴) چاپ شده است.
- ↑ نک: مقدمه کتاب الجمل، ص۲۲.
- ↑ الجمل، ص۹۵، ۱۲۸، ۱۶۷.
- ↑ الجمل، ص۱۳۱.
- ↑ نک: الجمل، ص۵۶١.
- ↑ نگاه کنید به فهرست اعلام کتاب الجمل.
- ↑ مجموعه آثار شیخ مفید ضمن پانزده مجلد توسط کنگره بزرگداشت هزاره شیخ مفید به چاپ رسیده است.
- ↑ جعفریان، رسول، منابع تاریخ اسلام، ص ۲۸۷.