آفرینش در کلام اسلامی: تفاوت میان نسخه‌ها

آفرینش در کلام اسلامی (نمایش مبدأ)

نسخهٔ ‏۱ ژوئن ۲۰۲۳، ساعت ۱۰:۵۲

۱۸٬۵۰۵ بایت اضافه‌شده ، ‏۱ ژوئن ۲۰۲۳

←‏منابع

دیداریویکی‌متن

Jaafari

مدیران

۸۱٬۸۲۹

ویرایش

@@ خط ۴۱: / خط ۴۱: @@
 # در راستای تأمین این هدف که خلایق، عبادت و [[معرفت]] [[درستی]] از خداوند داشته باشند، ایشان نیازمند معلّمی شایسته‌اند که او خود معرفی کامل و مورد [[رضای الهی]] به [[مبدأ و معاد]] و [[مصالح]] و [[مفاسد]] [[اعمال انسان‌ها]] داشته باشد، و چنین فردی [[نبیّ]] و یا [[وصیّ]] او - امام [[معصوم]] - خواهد بود<ref>{{متن حدیث|قَالَ رَسُولُ اللّهِ {{صل}}: إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى خَلَقَنِي وَ خَلَقَ عَلِيّاً قَبْلَ‏ أَنْ‏ يَخْلُقَ‏ آدَمَ‏{{ع}}... وَ خَلَقَ نُوراً فَقَسَمَهُ نِصْفَيْنِ خَلَقَنِي مِنْ نِصْفٍ وَ خَلَقَ عَلِيّاً مِنَ النِّصْفِ الْآخَرِ قَبْلَ الْأَشْيَاءِ فَنُورُهَا مِنْ نُورِي وَ نُورِ عَلِيٍّ ثُمَّ جَعَلَنَا عَنْ يَمِينِ الْعَرْشِ ثُمَّ خَلَقَ الْمَلَائِكَةَ فَسَبَّحْنَا وَ سَبَّحَتِ الْمَلَائِكَةُ وَ هَلَّلْنَا وَ هَلَّلَتِ الْمَلَائِكَةُ وَ كَبَّرْنَا وَ كَبَّرَتِ الْمَلَائِكَةُ وَ كَانَ ذَلِكَ مِنْ تَعْلِيمِي وَ تَعْلِيمِ عَلِيٍّ {{ع}}...}} (إرشاد القلوب إلی الصواب (ط. الشریف الرضی، ۱۴۱۲ ه. ق)، ج۲، ص۴۰۵).</ref>.
 # سایر لوازم [[ضرورت وجود امام]]، از قبیل تحقق عبادت صحیح [[مردم]] و [[حکومت]] بر آنان، اجرای [[عدالت اجتماعی]] و سایر اموری که با [[وجود امام معصوم]] محقّق می‌شود، همگی در این نگاه قابل [[اثبات]] است.<ref>[[محمد تقی فیاض‌بخش|فیاض‌بخش]] و [[فرید محسنی|محسنی]]، [[ولایت و امامت از منظر عقل و نقل ج۳ (کتاب)|ولایت و امامت از منظر عقل و نقل ج۳]] ص ۲۲۱.</ref>
+==[[آفرینش]] مجردات==
+[[خدای متعال]] عالم‌هایی بسیار [[آفریده]] است که می‌توان آنها را به سه عالم تقسیم کرد: عالم مجردات، [[علم]] مثال و [[عالم ماده]]. لازم است توجه کنیم که عالَم را دو نوع کثرت است: کثرت طولی و کثرت عرضی که [[روایات]] از هر دو یاد کرده‌اند. در برخی روایات آمده است که «خدای متعال هزار هزار عالم آفریده است»<ref>شیخ صدوق، کتاب الخصال، ص۶۵۲.</ref>. و [[حضرت امیر]]{{ع}} می‌فرماید: {{متن حدیث|هَذِهِ النُّجُومُ الَّتِي فِي السَّمَاءِ مَدَائِنُ مِثْلُ الْمَدَائِنِ الَّتِي فِي الْأَرْضِ مَرْبُوطَةٌ كُلُّ مَدِينَةٍ إِلَى عَمُودٍ مِنْ نُورٍ}}<ref>قمی، شیخ عباس، سفینة البحار، ج۲، ص۵۷۴، ماده نجم.</ref>؛ «برخی از این [[ستارگان]] [[آسمان]]، شهرهایی همانند شهرهای زمینند و هر یک به ستونی از [[آتش]] و [[[نور]]] وابسته‌اند». از این [[روایت]] می‌توان دریافت که تنها [[کره زمین]] نیست که دارای موجودات زنده است، بلکه برخی دیگر نیز هستند که خدای متعال جاندارانی در آنها آفریده است.<ref>[[احمد عابدی|عابدی، احمد]]، [[خلقت - عابدی (مقاله)|مقاله «خلقت»]]، [[دانشنامه امام علی ج۱ (کتاب)|دانشنامه امام علی ج۱]] ص ۳۴۹.</ref>
+==مخلوق نخستین==
+بنابر [[خطبه ۱۸۶]] [[نهج البلاغه]] [[نظام آفرینش]]، [[نظام]] علت و معلولی است. از سویی می‌دانیم که باید میان علت و معلول سنخیت و مشابهت باشد. روشن است که مخلوق نخستین نباید گونه‌ای شیء مادی و [[جسمانی]] باشد، بلکه باید مجرد. باشد. روایاتی پرشمار درباره مخلوق نخستین نقل شده‌اند که به برخی از آنها اشاره کنیم:
+خدای متعال بود و چیزی همراهش نبود. نخستین چیز که آفرید، نور حبیبش محمد{{صل}} بود. چهارصد و بیست و چهار سال پیش از [[آفریدن]] آب و [[عرش]] و [[کرسی]] و [[آسمان‌ها]] و [[زمین]] و [[لوح]] و قلم و [[بهشت و دوزخ]] و [[فرشتگان]] و [[آدم]] و [[حوا]] این نور را آفرید<ref>مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، ج۱۵، ص۲۸ و ص۲۵.</ref>.
+در روایتی دیگر از [[امام علی]]{{ع}} آمده است: {{متن حدیث|أَوَّلُ مَا خَلَقَ اللَّهُ النُّورُ ثُّمَّ خَلَقَ السَّمَوَاتِ‌}}<ref>صدوق، علل الشرایع، ص۱۹۷.</ref>؛ «نخستین چیزی که [[خداوند]] آفرید، نور بود، سپس آسمان‌ها را آفرید». و گاه آمده است که نخستین آفریده، [[عقل]] بود و از [[حضرت علی]]{{ع}} نقل است که فرمود: {{متن حدیث|لَمَّا أَرَادَ اللَّهُ أَنْ يُنْشِئَ الْمَخْلُوقَاتِ وَ يُبْدِعَ الْمَوْجُودَاتِ أَقَامَ الْخَلَائِقَ فِي صُورَةٍ وَاحِدَةٍ قَبْلَ دَحْوِ الْأَرْضِ وَ رَفْعِ السَّمَاوَاتِ ثُمَّ أَفَاضَ نُوراً مِنْ نُورِ عِزِّهِ فَلَمَعَ قَبَساً مِنْ ضِيَائِهِ وَ سَطَعَ ثُمَّ اجْتَمَعَ فِي تِلْكَ الصُّورَةِ وَ فِيهَا صُورَةُ رَسُولِ اللَّهِ{{صل}}}}<ref>نهج السعادة فی مستدرک نهج البلاغه، ج۱، ص۴۶۸، خطبه ۱۴۱.</ref>؛ پس نخستین [[آفریده]] [[خداوند]]، [[نور]] [[رسول خدا]]{{صل}} بوده است. در [[حدیثی]] دیگر از [[پیامبر اکرم]]{{صل}} است که خداوند هزاران سال پیش از [[آفرینش]]، نور من و نور علی را آفرید و سپس از نور من [[آسمان‌ها]] و [[زمین]] را آفرید و از نور [[علی بن ابی طالب]] [[عرش]] را<ref>بحار الانوار، ج۹، ص۴۳۶.</ref>. البته این [[روایات]] را با یکدیگر [[ناسازگاری]] نیست؛ گاه بر نخستین مخلوق نام نور نهاده شده و گاه [[عقل]] و گاه قلم و گاه نور رسول خدا{{صل}}. به هر سان، نخستین مخلوق [[روح]] رسول خدا{{صل}} و علی{{ع}} بوده است<ref>امام خمینی، مصباح الهدایه، ص۷۳.</ref>. احتمال می‌رود به همین معنا باشد [[سخن امام]] خطاب به [[معاویه]] که فرمود: {{متن حدیث|فَإِنَّا صَنَائِعُ رَبِّنَا وَ النَّاسُ بَعْدُ صَنَائِعُ لَنَا}}<ref>نهج البلاغه، نامه ۲۸.</ref>؛
+با توجه به آن‌چه گذشت، می‌توان دریافت که نخستین مخلوق، نور رسول خدا{{صل}} بوده است. [[حضرت علی]]{{ع}} درباره رسول خدا{{صل}} به پیشگاه [[خدا]] عرضه می‌کند: {{متن حدیث|أَعَزُّ مَنْ خَلَقْتَ وَ أَفْضَلُ مَنْ فَطَرْتَ وَ أَوَّلُ مَنِ ابْتَدَعْتَ وَ آخِرُ مَنْ أَظْهَرْتَ}}<ref>سماهیجی، عبدالله، الصحیفة العلویة المبارکه، ص٣١.</ref>؛ «گرامی‌ترین کس که آفریدی و [[برترین]] کس که فطرتش بر نهادی و نخستین آفریده که از نو نهادی و واپسین [[[پیامبر]]] که به ظهور رساندی».
+[[جسم]] یا موجود مادی چیزی است که با حواس پنج‌گانه ظاهری [[درک]] می‌شود و موجود مجرد آن است که تنها با [[قوای باطنی]]، همچون عقل و [[قلب]]، شناخته می‌گردد. مجردات با امر «کُن» پدید می‌آیند و نیازمند به حرکت و [[استعداد]] و زمینه قبلی نیستند. به عبارت دیگر، [[مادیات]] نیازمند فاعل و قابلند، ولی مجردات تنها به فاعل نیازمندند و به قابل نیازشان نیست. مجردات بسیارند.
+بیش‌تر [[مسلمانان]] تنها [[فرشتگان]] را ساکنان عالم بالا می‌دانند. قلم، [[لوح محفوظ]] و [[لوح محو و اثبات]]، [[کتاب مبین]] یا [[ام الکتاب]]، [[عرش]]، [[کرسی]]، حجب و استار، سرادقات، [[سدرة المنتهی]]، [[بیت المعمور]]، [[روح]] الامین، [[بهشت]] و... هر یک عالمی از مجردانند. فرشتگان نیز دارای انواع و اقسامی پرشمارند؛ مانند مهیمنین، فرشتگان راکع، فرشتگان ساجد، [[حاملان عرش]]، موکلین احیای [[مردم]]، موکلین إماته، مراقبان [[اعمال]]، [[حافظان]] مردم، موکلین [[ارزاق]]، موکلین [[وحی]]، مأموران [[عذاب]] و مأموران [[امداد]] و [[نجات]] [[مؤمنان]] در [[جنگ]]. [[دانش]] و [[آگاهی]] ما به مجردات، بسیار ناچیز و محدود است به آن‌چه بزرگان [[معصوم]] گفته‌اند و به دست ما رسیده است. در اینجا برخی [[روایات]] [[امیر مؤمنان]]{{ع}} را درباره مجردات می‌آوریم و سپس به [[بیان احکام]] آنها می‌پردازیم.
+بنابر [[روایت]]، فرشتگان (=[[ملائکه]]) بسیارند و بیش‌ترین [[آفریدگان]] [[خدا]] همینانند<ref>هاشمی خویی، میرزا حبیب الله، منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغه، ج۶، ص۳۸۱.</ref>. فرشتگان موجوداتی مجردند و آگاهی ما به آنها بسیار اندک است. [[حضرت علی]]{{ع}} می‌فرماید: «[[آدمی]] نمی‌تواند فرشتگان را وصف کند تا چه رسد به وصف [[خداوند]]»<ref>نهج البلاغه، خطبه ۱۸۲، پایان خطبه.</ref>. در [[خطبه]] نخست [[نهج البلاغه]] فرشتگان بر چهار قسم آمده‌اند:
+#فرشتگانی که همواره در حال عبادتند: گروهی از آنها در حال سجده‌اند و [[رکوع]] نمی‌کنند؛ گروهی در حال رکوعند و [[قیام]] نمی‌کنند و گروهی ایستاده‌اند و گروهی همیشه [[تسبیح]] می‌گویند و [[خواب]] و [[سستی]] و [[فراموشی]] ندارند.
+#فرشتگانی که [[امین وحی]] الهی‌اند و دستور و [[حکم الهی]] را [[اجرا]] می‌کنند.
+#فرشتگانی که [[نگهبانان]] مردمند.
+#فرشتگانی که چنان بزرگند که پایشان در [[زمین]] و گردنشان در [[آسمان‌ها]] است<ref>نهج البلاغه، خطبه ١.</ref>.
+آن‌چه در این خطبه آمده است، تقسیم [[حقیقی]] نیست؛ زیرا میان اقسام مورد نظر رابطه تباین برقرار نیست، بلکه رابطه تداخل در کار است. با بررسی روایات می‌توان به تقسیم‌بندی دیگری نیز دست یافت که در زیر می‌آید:
+نخست، فرشتگان [[عبادت]] کننده‌اند. عبادت دارای اقسامی مختلف است و هر فرشته‌ای به یک [[عبادت]] مشغول است؛ چنان‌که در [[خطبه]] نخست [[نهج البلاغه]] نیز بدین موضوع اشارت رفته است. دوم، [[فرشتگان]] حامل عرشند. سوم، آنان که حافین حول عرشند. چهارم، بزرگان فرشتگانند؛ یعنی [[جبرئیل]] و [[میکائیل]] و [[اسرافیل]] و [[عزرائیل]]. پنجم، [[روح القدس]] است. ششم، مأموران [[قبض]] روحند. هفتم، فرشتگان بهشتند. هشتم، فرشتگان [[نار]] (زبانیه)اند. نهم، موکلین ثبت [[اعمال]] مردمند. دهم، [[نگهبانان]] مردمند. یازدهم، مأموران اداره کارهای جهانند. دوازدهم، کروبیینند. سیزدهم، روحانیینند. چهاردهم، صافونند. پانزدهم، امینان وحیند.
+از گفتار [[امیرمؤمنان]]{{ع}} بر می‌آید که فرشتگان [[رسولان]] الهی‌اند و این مؤید نظریه‌ای است که واژه «[[ملائکه]]» را از ماده «الوکة» به معنای [[رسالت]] می‌داند. همچنین بر می‌آید که آنها [[قربی]] بسیار به [[خدا]] دارند و [[مطیع]] [[الهی]] و تسبیح‌گو و [[معصوم]] و توانایند و از [[خداوند]]، بیمناک. [[امام علی]]{{ع}} در چند خطبه نهج البلاغه از صفات فرشتگان و گونه‌هایشان سخن گفته است. [[جامع‌ترین]] خطبه در این باره خطبه «اشباح» است که [[ترجمه]] بخشی از آن چنین است:
+فرشتگان را [[خدای سبحان]] به صورت‌ها و اندازه‌های گونه گون بیافرید. بال‌هایی دارند و [[تسبیح]] گویند و [[عظمت]] و [[عزت]] او را می‌ستایند. آنان هیچ آفریده‌ای را به خود نسبت نمی‌دهند و مدعی نخواهند بود چیزی را که تنها [[خدای تعالی]] می‌تواند بیافریند. «بندگانی بزرگوارند که در سخن بر او پیشی آشنا نگیرند و به [[فرمان]] او کار می‌کنند»<ref>{{متن قرآن|... بَلْ عِبَادٌ مُكْرَمُونَ * لَا يَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَهُمْ بِأَمْرِهِ يَعْمَلُونَ}} «... بلکه (فرشته‌ها تنها) بندگانی ارجمندند * در گفتار بر او پیشی نمی‌جویند و آنان به فرمان وی کار می‌کنند» سوره انبیاء، آیه ۲۶-۲۷.</ref>.
+آنان را در درجت و منزلتی که دارند، امینان [[وحی]] خویش کرد و ودایع [[اوامر و نواهی]] خویش بر دوششان نهاد تا به پیامبرانش برسانند. فرشتگان را از آلایش [[تردیدها]] و [[شبهه‌ها]] دور نگاه داشت و از آنان کسی نیست که بخواهد بر خلاف رضای او کاری کند. آنان را [[یاری]] کرد و دل‌هاشان به [[تواضع]] ساخت و [[خشوع]] و [[آرامش]] بخشید. ادای [[حمد]] و [[سپاس]] خود بر آنان آسان گردانید و برایشان نشانه‌های روشن بر پای داشت که راه [[یکتاپرستی]] او بیابند و بار [[گناهان]] بر دوش‌هایشان سنگینی نکند و در پی هم آمدن شب‌ها و روزها در آنان دگرگونی پدید نیاورد. [[ایمان]] استوارشان را تیرهای [[شک و تردید]] [[هدف]] قرار ندهد و [[یقین]] محکمشان، دستخوش [[ظن]] و [[گمان]] نشود. در میانشان [[آتش]] [[حسد]] و [[کینه]] افروخته نگردد. آن [[حیرت]] و [[سرگشتگی]] که [[رباینده]] و نابودکننده [[شناخت خداوند]] است، از ایشان به دور است. [[عظمت]] و [[هیبت]] جلال [[الهی]] در درون سینه‌هایشان جای گرفته است. وسوسه‌ها را [[طمع]] آن نیست که بر [[افکار]] اندیشه‌هاشان مسلط گردد. گروهی از [[فرشتگان]] هستند که در درون ابرهای [[باران]] زای و بر سر کوه‌های بلند و میان تاریکی‌هایند؛ [[تاریکی]] هایی که [[مردمان]] راه در آنها گم می‌کنند. برخی از ایشان پاهایشان [[زمین]] را سفته است و به فروترین طبقات رسیده و مانند پرچم‌های سفیدی در درون هوا و فضای خالی پیدایند. بادی [[خوشبو]] در زیر گام‌هایشان هست که آنها را در همان جای که رسیده‌اند، نگاه داشته است. [[عبادت]] و [[بندگی خدا]]، از هر کار دیگرشان بازداشته است و [[حقیقت ایمان]] سبب [[شناخت]] میان آنان و خدایشان گردیده است که آنان را با خدایشان پیوند داده است<ref>نهج البلاغه، خطبه ۹۱.</ref>.
+درباره دیگر مجردات، [[دانش]] ما حتی کم‌تر از آن چیزی است که از فرشتگان می‌دانیم. [[عرش الهی]]، که از مهم‌ترین آنها است، گویی [[قلب]] [[معنوی]] عالم و [[آدم]] است و بنابر [[روایات]]، از [[نور]] [[حضرت علی]]{{ع}} [[آفریده]] شده است. [[کرسی]]، صدر عالم و آدم است و [[امیرمؤمنان]]{{ع}} درباره‌اش می‌فرماید: {{متن حدیث|الكرسي محيط بالسموات و الأرض و ما بينهما و ما تحت الثرى}}<ref>مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج۲، ص۲۰۲.</ref>؛ «کرسی، [[آسمان‌ها]] و زمین و آن‌چه میان آنها است و آن‌چه را زیر زمین است، در خویش گرفته است». و این در حالی است که [[کرسی]] در برابر [[عرش الهی]] بسی ناچیز می‌نماید<ref>ملاصدرا، اسرار الآیات، ص۱۹۴.</ref>. به هر سان، [[لوح]] و قلم آفریده‌هایی مجرد از ماده و [[احکام]] مادی‌اند. نیز فرموده‌اند: «[[خداوند]] همه چیز را از آب [[آفریده]] است»<ref>بحار الانوار، ج۴۰، ص۲۲۴؛ ج۵۸، ص۸۸؛ محمدی ری شهری، محمد، میزان الحکمه، ج۲، ص۷۷.</ref>. و عرش الهی بر آب جای دارد»<ref>بحار الانوار، ج۵۷، ص۹۲.</ref>. روشن است که مراد از این آب، همان آب مادی نیست، بلکه موجودی مجرد است که شاید [[علم]] باشد و محتمل است که آب به معنای وجود باشد و یا [[فیض اقدس]] در اصطلاح [[عرفان]]. مجردات از ماده و احکام مادی پیراسته‌اند و از این‌رو [[آگاهی]] ما از آنها اندک است و [[امیرمؤمنان]]{{ع}} است که به [[نیکی]] مجردات را می‌شناسد و حتی گاه آنها را به صورت راستینشان می‌دیده است<ref>صدوق، التوحید، ص۲۶۳.</ref>. در [[گفتار امام علی]]{{ع}} درباره [[ابلیس]] و اینکه آیا از موجودات مجرد یا مثالی است، چیزی یافت نمی‌شود و تنها [[کارها]] و [[اعمال]] او است که به چشم می‌آید<ref>ر.ک: نهج البلاغه، خطبه ۱۹۲؛ طباطبایی، سید محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ج۸، ص۳۴.</ref>. مراد از سماوات نیز گاه [[آسمان]] مادی است و گاه [[معنوی]] که در [[آینده]] از آن سخن خواهیم گفت.<ref>[[احمد عابدی|عابدی، احمد]]، [[خلقت - عابدی (مقاله)|مقاله «خلقت»]]، [[دانشنامه امام علی ج۱ (کتاب)|دانشنامه امام علی ج۱]] ص ۳۴۹.</ref>
 == منابع ==