|
برچسب: پیوندهای ابهامزدایی |
| (یک نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط یک کاربر دیگر نشان داده نشد) |
| خط ۱: |
خط ۱: |
| {{مدخل مرتبط| موضوع مرتبط = | عنوان مدخل = | مداخل مرتبط = | پرسش مرتبط = }} | | {{مدخل مرتبط |
| | | موضوع مرتبط = |
| | | عنوان مدخل = [[ابراهیم بن ابیزیاد کرخی]] |
| | | مداخل مرتبط = [[ابراهیم بن ابیزیاد کرخی در تراجم و رجال]] |
| | | پرسش مرتبط = |
| | }} |
| == مقدمه == | | == مقدمه == |
| ابراهیم بن ابی زیاد کرخی<ref>ر. ک: أ. منابع [[شیعی]]: [[نقد الرجال]]، ج۱، ص۵۲، ش۳۶؛ جامع الرواة، ج۱، ص۱۶؛ إکلیل المنهج، ص۶۹، ش۲۲؛ تعلیقة علی منهج المقال، ص۴۳؛ [[منتهی المقال]]، ج۱، ص۱۴۸، ش۲۴؛ طرائف المقال، ج۱، ص۳۹۴، ش۳۰۹۴؛ أعیان الشیعة، ج۲، ص۱۰۸؛ مستدرکات [[علم رجال الحدیث]]، ج۱، ص۱۰۴، ش۶۴؛ معجم [[رجال]] الحدیث، ج۱، ص۱۷۷، ش۸۳. | | [[ابراهیم بن ابی زیاد کرخی|ابراهیم بن ابی زیاد کرخی بغدادی]]، از [[اصحاب امامان]] [[امام صادق]] و [[امام کاظم]]{{ع}} است<ref>ر. ک: رجال الطوسی، ص۱۵۸، ش۱۷۵۵.</ref>. وی از آن دو [[بزرگوار]] [[روایت]] کرده است<ref>ر. ک: رجال الطوسی، ص۱۵۸، ش۱۷۵۵؛ ر. ک: رجال النجاشی، ص۲۲، ش۳۲.</ref>. راوی دیگر نیز [[حدیثی]] را نقل کرده که دلالت دارد که [[ابراهیم بن ابی زیاد کرخی|ابراهیم کرخی]] امام کاظم{{ع}} را در دوران قبل از [[امامت]] و بعد از امامت [[درک]] کرده است<ref>ر. ک: تهذیب الأحکام، ج۲، ص۲۶، ح۷۳؛ کمال الدین، ج۲، ص۳۶۱، ح۵.</ref>. ابراهیم بن ابی زیاد کرخی افزون بر [[امامان معصوم]]، از محدثانی همچون [[طلحة بن زید شامی نهدی جزری قرشی|طلحة بن زید شامی]]<ref>ر. ک: الکافی، ج۲، ص۶۱۸، ح۱۰.</ref>، [[ابوحمزة ثمالی]]<ref>ر. ک: صدوق، الأمالی، ص۳۶۳، ح۱۱.</ref> و [[محمد بن مسلم]]<ref>ر. ک: الکافی، ج۲، ص۶۱۸، ح۱۰.</ref> [[حدیث]] آموخته و روایت کرده است. وی دارای شاگردان و راویانی نیز بوده که مشهورترین ایشان [[حسن بن محبوب]]<ref>ر. ک: الکافی، ج۱، ص۳۲۰، ح۱۰.</ref>، [[محمد بن ابی عمیر]]<ref>ر. ک: صدوق، الأمالی، ص۳۶۳، ح۱۱.</ref>، [[صفوان بن یحیی]]<ref>ر. ک: الکافی، ج۳، ص۴۸۲، ح۱.</ref>، [[ابوایوب خراز]]<ref>ر. ک: الکافی، ج۲، ص۴۸۱، ح۱.</ref>، [[محمد بن سنان]]<ref>ر. ک: الکافی، ج۲، ص۶۱۸، ح۱۰.</ref>، [[صالح بن عقبة]]<ref>ر. ک: الکافی، ج۲، ص۶۱۸، ح۱۰.</ref> و [[محمد بن عبدالله بن خانبه]]<ref>ر. ک: رجال النجاشی، ص۳۳۵، ش۸۹۹.</ref> میباشند. |
| ب. منابع [[سنی]]: لسان [[المیزان]]، ج۱، ص۶۲، ش۱۵۴.</ref> در سند ۳ [[روایت]] [[تفسیر کنز الدقائق]]<ref>ر. ک: تفسیر کنز الدقائق، ج۸، ص۴۳۷؛ ج۱۰، ص۱۳۸، ج۱۱، ص۱۵۲.</ref> به نقل از [[کتاب کافی]]، یاد شده؛ مانند:
| |
|
| |
|
| {{متن حدیث|عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ وَ عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ جَمِيعاً عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ أَبِي زِيَادٍ الْكَرْخِيِّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ {{ع}} يَقُولُ: إِنَّ إِبْرَاهِيمَ {{ع}} لَمَّا كَسَرَ أَصْنَامَ نُمْرُودَ أَمَرَ بِهِ نُمْرُودُ فَأُوثِقَ وَ عَمِلَ لَهُ حَيْراً وَ جَمَعَ لَهُ فِيهِ الْحَطَبَ وَ أَلْهَبَ فِيهِ النَّارَ ثُمَّ قَذَفَ إِبْرَاهِيمَ {{ع}} فِي النَّارِ لِتُحْرِقَهُ ثُمَّ اعْتَزَلُوهَا حَتَّى خَمَدَتِ النَّارُ ثُمَّ أَشْرَفُوا عَلَى الْحَيْرِ فَإِذَا هُمْ بِإِبْرَاهِيمَ {{ع}} سَلِيماً مُطْلَقاً مِنْ وَثَاقِهِ}}. | | درباره [[شخصیت]] ابراهیم بن ابی زیاد کرخی، میان [[علما]] و [[رجالنویسان]] [[اختلاف]] است. [[رجالیان]] متقدم مانند [[کشی]]، [[شیخ طوسی]] و [[نجاشی]] وی را [[جرح و تعدیل]] نکردهاند<ref>ر. ک: تنقیح المقال، ج۳، ص۲۲۶، ش۸۵؛ مستدرکات علم رجال الحدیث، ج۱، ص۱۰۴، ش۶۱.</ref>. در مقابل، بزرگانی چون [[وحید بهبهانی]] و [[محدث نوری]] بر وثاقت یا حسن حال وی تأکید کردهاند. وحید بهبهانی برای اثبات وثاقت ایشان ادلهای آورده: روایت [[ابن ابی عمیر]]، [[صفوان بن یحیی]] و [[حسن بن محبوب]] از ایشان، طریق داشتن [[شیخ صدوق]] به ایشان در [[مشیخه]]، و [[کثیر الروایة]] بودن<ref>ر. ک: تعلیقة علی منهج المقال، ص۲۰.</ref>. محدث نوری نیز بعد از یادآوری طریق شیخ صدوق به ابراهیم کرخی و [[روایت]] [[ابن ابی عمیر]]، [[صفوان بن یحیی]]، [[حسن بن محبوب]]، [[ابان بن عثمان]] و [[ابراهیم بن مهزم]] از وی نوشته است: «{{عربی|و بعد روایة هؤلاء عنه لا مجال للتأمل فیه}}»<ref>ر. ک: مستدرکات علم رجال الحدیث، ج۱، ص۱۰۴، ش۶۱.</ref>. همچنین بر اساس قرائن و شواهدی فهمیده میشود که وی [[معتقد به امامت]] [[ائمه دوازدهگانه]]{{ع}} بوده و از [[راویان]] امامی شمرده میشود؛ زیرا ایشان از [[اهل]] [[کرخ بغداد]] بوده که ساکنان آنجا همه [[شیعه]] بودند<ref>ر. ک: معجم البلدان، ج۴، ص۴۵۸.</ref>. طبق روایتی که [[شیخ صدوق]] نقل میکند، گویا [[ابراهیم کرخی]] در [[دیدار با امام]] صادق{{ع}} از [[اعتقاد]] [[راسخ]]، [[امانتداری]] و [[محرم اسرار]] بودن برخوردار بوده است<ref>ر. ک: کمال الدین، ج۲، ص۳۶۱، ح۵.</ref>. |
|
| |
|
| {{متن حدیث|فَأُخْبِرَ نُمْرُودُ خَبَرَهُ فَأَمَرَهُمْ أَنْ يَنْفُوا إِبْرَاهِيمَ {{ع}} مِنْ بِلَادِهِ وَ أَنْ يَمْنَعُوهُ مِنَ الْخُرُوجِ بِمَاشِيَتِهِ وَ مَالِهِ فَحَاجَّهُمْ إِبْرَاهِيمُ {{ع}} عِنْدَ ذَلِكَ فَقَالَ إِنْ أَخَذْتُمْ مَاشِيَتِي وَ مَالِي فَإِنَّ حَقِّي عَلَيْكُمْ أَنْ تَرُدُّوا عَلَيَّ مَا ذَهَبَ مِنْ عُمُرِي فِي بِلَادِكُمْ}}.
| | [[تاریخ]] دقیق [[وفات]] وی معلوم نیست، ولی [[آیتالله بروجردی]] ایشان را از راویان طبقه پنجم به شمار آورده است<ref>ر. ک: طبقات رجال الکافی، الموسوعة الرجالیه، ص۲۶.</ref>. او دارای کتابی بوده که شیخ صدوق به آن طریق داشته است<ref>ر. ک: من لا یحضره الفقیه، ج۴، ص۴۷۸.</ref>.<ref>[[عبدالله جوادی آملی|جوادی آملی، عبدالله]]، [[رجال تفسیری ج۱ (کتاب)|رجال تفسیری]]، ج۱ ص.</ref> |
| | |
| {{متن حدیث|وَ اخْتَصَمُوا إِلَى قَاضِي نُمْرُودَ فَقَضَى عَلَى إِبْرَاهِيمَ {{ع}} أَنْ يُسَلِّمَ إِلَيْهِمْ جَمِيعَ مَا أَصَابَ فِي بِلَادِهِمْ وَ قَضَى عَلَى أَصْحَابِ نُمْرُودَ أَنْ يَرُدُّوا عَلَى إِبْرَاهِيمَ {{ع}} مَا ذَهَبَ مِنْ عُمُرِهِ فِي بِلَادِهِمْ فَأُخْبِرَ بِذَلِكَ نُمْرُودُ فَأَمَرَهُمْ أَنْ يُخَلُّوا سَبِيلَهُ وَ سَبِيلَ مَاشِيَتِهِ وَ مَالِهِ وَ أَنْ يُخْرِجُوهُ وَ قَالَ إِنَّهُ إِنْ بَقِيَ فِي بِلَادِكُمْ أَفْسَدَ دِينَكُمْ وَ أَضَرَّ بِآلِهَتِكُمْ}}؛ {{عربی|و الحدیث طویل. اخذت منه موضع الحاجة}}<ref>تفسیر کنز الدقائق، ج۸، ص۴۳۷ به گزارش از الکافی، ج۸، ص۳۷۰، ح۵۶۰.</ref>.
| |
| | |
| این روایت در [[تفسیر نورالثقلین]]، [[تفسیر البرهان]] و [[بحار الأنوار (کتاب)|بحار الأنوار]]، به نقل از [[کتاب شریف کافی]] به همین صورت نقل شده<ref>ر. ک: تفسیر نورالثقلین، ج۳، ص۴۳۹، ح۱۰۳؛ ج۴، ص۴۱۶، ح۶۳؛ البرهان فی تفسیر القرآن، ج۴، ص۶۱۲، ح۹۰۰۷؛ بحار الأنوار، ج۱۲، ص۴۴، ح۳۸.</ref>؛ ولی در کتاب [[قصص الأنبیاء (کتاب)|قصص الأنبیاء]] [[راوندی]]<ref>ر. ک: قصص الأنبیاء، ج۱، ص۱۰۶، ح۱۰۰.</ref> به صورت ابراهیم بن ابی رباب کرخی آمده که به دو دلیل [[مصحف]] است:
| |
| # [[روایت]] کافی که اضبط از دیگر کتب است.
| |
| # عدم وجود نام ابراهیم بن أبی رباب در کتب رجالی و [[اسناد روایات]].<ref>[[عبدالله جوادی آملی|جوادی آملی، عبدالله]]، [[رجال تفسیری ج۱ (کتاب)|رجال تفسیری]]، ج۱ ص ۱۸۵-۱۸۶.</ref>
| |
| | |
| == ابراهیم بن زیاد کرخی ==
| |
| ابراهیم بن زیاد کرخی در سند ۱ [[روایت]] [[تفسیر کنز الدقائق]] به نقل از [[کتاب کافی]] وارد شده:
| |
| | |
| {{متن حدیث|عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ وَ عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ جَمِيعاً عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ أَبِي زِيَادٍ الْكَرْخِيِّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ {{ع}} يَقُولُ إِنَّ إِبْرَاهِيمَ {{ع}} كَانَ مَوْلِدُهُ بِكُوثَى رُبَا وَ كَانَ أَبُوهُ مِنْ أَهْلِهَا وَ كَانَتْ أُمُّ إِبْرَاهِيمَ وَ أُمُّ لُوطٍ سَارَةَ وَ وَرَقَةَ- وَ فِي نُسْخَةٍ رُقَيَّةَ أُخْتَيْنِ وَ هُمَا ابْنَتَانِ لِلَاحِجٍ وَ كَانَ اللَّاحِجُ نَبِيّاً مُنْذِراً وَ لَمْ يَكُنْ رَسُولًا وَ كَانَ إِبْرَاهِيمُ {{ع}} فِي شَبِيبَتِهِ عَلَى الْفِطْرَةِ الَّتِي فَطَرَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ الْخَلْقَ عَلَيْهَا حَتَّى هَدَاهُ اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى إِلَى دِينِهِ وَ اجْتَبَاهُ}}؛{{عربی|و الحدیث طویل أخذت منه موضع الحاجة}}<ref>تفسیر کنز الدقائق، ج۱۰، ص۲۰۰ به گزارش از الکافی، ج۸، ص۳۷۰، ح۵۶۰.</ref>.
| |
| | |
| ظاهراً در عنوان [[راوی]] تصحیف رخ داده؛ زیرا در منبع اصلی یعنی کتاب کافی<ref>ر. ک: الکافی، ج۸، ص۳۷۰، ح۵۶۰.</ref> و دیگر [[جوامع]] متأخر، مانند [[تفسیر نورالثقلین]]<ref>ر. ک: تفسیر نورالثقلین، ج۴، ص۱۸۵، ح۶۸.</ref>، [[تفسیر البرهان]]<ref>ر. ک: البرهان فی تفسیر القرآن، ج۴، ص۶۱۲، ح۹۰۰۷.</ref> و [[بحارالأنوار]]<ref>ر. ک: بحار الأنوار، ج۱۲، ص۴۴، ح۳۸.</ref> به جای «ابراهیم بن زیاد»، «ابراهیم بن ابیزیاد کرخی» آمده است. افزون بر این، روایت یادشده در تفسیر کنز الدقائق تکرار شده که در سندش نیز «ابراهیم بن ابی زیاد کرخی» ثبت شده است <ref>ر. ک: تفسیر کنز الدقائق، ج۱۱، ص۱۵۲؛ تفسیر نور الثقلین، ج۴، ص۴۱۶، ح۶۳.</ref><ref>[[عبدالله جوادی آملی|جوادی آملی، عبدالله]]، [[رجال تفسیری ج۱ (کتاب)|رجال تفسیری]]، ج۱ ص ۳۰۱-۳۰۲.</ref>
| |
| | |
| == ابراهیم کرخی ==
| |
| ابراهیم کرخی<ref>ر. ک: رجال البرقی، ص۲۷؛ رجال الطوسی، ص۱۶۷، ش۱۹۳۴؛ نقد الرجال، ج۱، ص۷۹، ش۱۱۲؛ جامع الرواة، ج۱، ص۳۰؛ إکلیل المنهج، ص۸۹، ش۴۸؛ تعلیقة علی منهج المقال، ص۵۴؛ منتهی المقال، ج۱، ص۱۸۹، ش۶۴؛ طرائف المقال، ج۱، ص۳۹۸، ش۳۱۴۷؛ تنقیح المقال، ج۴، ص۲۵۶، ش۴۵۸؛ أعیان الشیعه، ج۲، ص۱۹۹، ش۳۲۴؛ مستدرکات علم رجال الحدیث، ج۱، ص۱۸۵، ش۳۹۹؛ معجم رجال الحدیث، ج۱، ص۳۳۰، ش۳۶۴؛ قاموس الرجال، ج۱، ص۲۶۰، ش۱۷۰.</ref> در سند ۶ [[روایت]] [[تفسیر کنز الدقائق]]<ref>ر. ک: تفسیر کنز الدقائق، ج۳، ص۳۵۰؛ ج۶، ص۲۵۳ و۲۵۵؛ ج۹، ۲۹۲ و۵۲۳؛ ج۱۲، ص۲۹۸.</ref> به نقل از کتابهای [[کافی]]، [[مجمع البیان]]، [[معانی الأخبار]]، [[تفسیر عیاشی]] و [[کمال الدین]] یاد شده؛ مانند:
| |
| | |
| {{متن حدیث|عَنْ إِبْرَاهِيمَ اَلْكَرْخِيِّ قَالَ: كُنْتُ عِنْدَ أَبِي عَبْدِ اَللَّهِ عَلَيْهِ السَّلاَمُ فَدَخَلَ عَلَيْهِ مَوْلًى لَهُ فَقَالَ: يَا فُلاَنُ مَتَى جِئْتَ فَسَكَتَ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اَللَّهِ : جِئْتُ مِنْ هَاهُنَا وَ مِنْ هَاهُنَا اُنْظُرْ بِمَا تَقْطَعُ بِهِ يَوْمَكَ، فَإِنَّ مَعَكَ مَلَكاً مُوَكَّلاً يَحْفَظُ عَلَيْكَ مَا تَعْمَلُ، فَلاَ تَحْتَقِرْ سَيِّئَةً وَ إِنْ كَانَتْ صَغِيرَةً، فَإِنَّهَا سَتَسُوؤُكَ يَوْماً، وَ لاَ تَحْتَقِرْ حَسَنَةً فَإِنَّهُ لَيْسَ شَيْءٌ أَشَدَّ طَلَباً وَ لاَ أَسْرَعَ دَرَكاً مِنَ اَلْحَسَنَةِ، أَنَّهَا لَتُدْرِكُ اَلذَّنْبَ اَلْعَظِيمَ اَلْقَدِيمَ فَتَذْهَبُ بِهِ، وَ قَالَ اَللَّهُ فِي كِتَابِهِ : {{متن قرآن|إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ}}<ref>بیگمان نیکیها بدیها را میزدایند سوره هود، آیه ۱۱۴.</ref> قَالَ: قَالَ: صَلاَةُ اَللَّيْلِ تَذْهَبُ بِذُنُوبِ اَلنَّهَارِ، وَ قَالَ يَذْهَبُ بِمَا جَرَحْتُمْ}}<ref>تفسیر کنز الدقائق، ج۶، ص۲۵۵ به گزارش از تفسیر العیاشی، ج۲، ص۱۶۲، ح۷۵.</ref>.<ref>[[عبدالله جوادی آملی|جوادی آملی، عبدالله]]، [[رجال تفسیری ج۱ (کتاب)|رجال تفسیری]]، ج۱ ص۴۴۵-۴۴۶.</ref>
| |
| | |
| == شرح حال [[راوی]] ==
| |
| مراد از راوی در همه موارد، [[ابراهیم بن ابی زیاد کرخی]] است. در [[کتب رجالی]] قدما، مانند [[رجال کشی]]، [[رجال نجاشی]] و [[فهرست شیخ طوسی]] گزارشی از این راوی نرسیده و تنها در سند یک روایت [[کشی]] نام وی آمده است<ref>{{متن حدیث|حَمْدَوَيْهِ، قَالَ حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ يَزِيدَ، عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ الْكَرْخِيِّ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ {{ع}} قَالَ: إِنَّ مِمَّنْ يَنْتَحِلُ هَذَا الْأَمْرَ لَمَنْ هُوَ شَرٌّ مِنَ الْيَهُودِ وَ النَّصَارَى وَ الْمَجُوسِ وَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا}}؛ (رجال الکشی (اختیار معرفة الرجال)، ج۲، ص۵۸۷).</ref>.
| |
| | |
| [[شیخ طوسی]] در [[اصحاب امام صادق]] {{ع}} از ایشان نام برده: ابراهیم کرخی، بغدادی <ref>لسان المیزان، ج۱، ص۶۲، ش۱۵۴.</ref>. و [[نجاشی]] نیز در ترجمه [[محمد بن احمد بن عبدالله بن مهران بن خانبة کرخی]] از ایشان یاد کرده: {{عربی|روی الحمیری، عن محمد بن إسحاق بن خانبة، عن عمه محمد بن عبدالله بن خانبة؛ عن إبراهیم بن زیاد الکرخی، عن أبی عبدالله {{ع}}، و کان محمد ثقة سلیما}}<ref>رجال الطوسی، ص۱۶۷، ش۱۹۳۴.</ref>.
| |
| | |
| [[ابن حجر عسقلانی]] از [[رجالیان اهل سنت]]: {{عربی|إبراهیم بن أبی زیاد الکوفی، روی عن أبی حمزة الثمالی، و عنه صفوان بن یحیی، مذکور فی رجال الشیعة}}<ref>رجال النجاشی، ص۳۴۶، ش۹۳۵.</ref>.
| |
| | |
| بهرهگیری از [[روایات]]، اطلاعات بیشتری درباره وی به دست میدهد. بر اساس [[اسناد روایات]]، این [[راوی]] با عناوین مختلف، [[روایت]] کرده: ابراهیم کرخی<ref>{{متن حدیث|... عَنْ إِبْرَاهِيمَ الْكَرْخِيِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ {{ع}} عَنْ رَجُلٍ أَحْرَمَ بِحَجَّةٍ فِي غَيْرِ أَشْهُرِ الْحَجِّ...}}؛ (الکافی، ج۴، ص۳۲۱، ح۱).</ref>؛ ابراهیم بن ابی زیاد کرخی<ref>{{متن حدیث|... عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ أَبِي زِيَادٍ الْكَرْخِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ {{ع}} قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ {{صل}} ثَلَاثَةٌ مَنْ فَعَلَهُنَ مَلْعُونٌ...}}؛ (تهذیب الأحکام، ج۱، ص۳۰، ح۸۰).</ref>؛ ابراهیم بن زیاد کرخی<ref>مانند: {{متن حدیث|... عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ زِيَادٍ الْكَرْخِيِّ قَالَ اشْتَرَيْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ {{ع}} جَارِيَةً فَلَمَّا ذَهَبْتُ أَنْقُدُهُمْ قُلْتُ...}}؛ (من لایحضره الفقیه، ج۳، ص۲۳۱، ح۳۸۵۲).</ref>؛ ابراهیم بن زیاد<ref>نظیر: {{متن حدیث|...عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ زِيَادٍ قَالَ قَالَ الصَّادِقُ {{ع}}: كَذَبَ مَنْ زَعَمَ أَنَّهُ يَعْرِفُنَا وَ هُوَ مُتَمَسِّكٌ بِعُرْوَةِ غَيْرِنَا}}؛ (معانی الأخبار، ص۳۹۹، ح۵۷).</ref>؛ ابراهیم بن ابی زیاد<ref>همچون {{متن حدیث|... عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ أَبِي زِيَادٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ {{ع}} عَنِ الشِّرَاءِ مِنْ أَرْضِ الْجِزْيَةِ قَالَ...}}؛ (تھذیب الأحکام، ج۴، ص۱۴۷، ح۴۰۹).</ref>.
| |
| | |
| [[اتحاد]] عناوین یادشده، تردیدپذیر نیست؛ مؤیدش، افزون بر [[اتحاد راوی]] و مروی عنه، روایتی است که [[مشایخ]] ثلاثه ([[کلینی]]، [[صدوق]]، [[طوسی]]) آن را نقل کردند؛ ولی در سند [[شیخ کلینی]]، ابراهیم کرخی<ref>{{متن حدیث|عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ إِبْرَاهِيمَ الْكَرْخِيِّ قَالَ: اشْتَرَيْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ {{ع}} جَارِيَةً فَلَمَّا ذَهَبْتُ أَنْقُدُهُمُ الدَّرَاهِمَ قُلْتُ...}}؛(الکافی، ج۵، ص۲۸۶، ح۱) </ref> و در سند [[شیخ صدوق]] ابراهیم بن زیاد کرخی<ref>{{متن حدیث|وَ- رَوَى الْحَسَنُ بْنُ مَحْبُوبٍ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ زِيَادٍ الْكَرْخِيِّ قَالَ اشْتَرَيْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ {{ع}} جَارِيَةً فَلَمَّا ذَهَبْتُ أَنْقُدُهُمْ قُلْتُ أَسْتَحِطُّهُمْ...}}؛ (من لایحضره الفقیه، ج۳، ص۲۳۱، ح۳۸۵۲).</ref> و در سند [[شیخ طوسی]] ابراهیم بن ابی زیاد کرخی ثبت شده است<ref>{{متن حدیث|عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ أَبِي زِيَادٍ الْكَرْخِيِّ قَالَ: اشْتَرَيْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ {{ع}} جَارِيَةً فَلَمَّا ذَهَبْتُ أَنْقُدُهُمْ قُلْتُ أَسْتَحِطُّهُمْ...}}؛ (تهذیب الاحکام، ج۷، ص۸۰، ح۳۴۵).</ref>.
| |
| | |
| دلیل روشنی وجود ندارد، که عنوان ابراهیم بن زیاد درست است یا ابراهیم بن ابی زیاد، زیرا، هم در [[اسناد روایات]]، هر دو نام آمده؛ هم در [[کتب رجالی]]، از این رو بعضی از [[راوی]] با عنوان ابراهیم بن زیاد یاد کردند؛ مانند [[نجاشی]]<ref>ر. ک: رجال النجاشی، ص۳۴۶، ش۹۳۵، ترجمه محمد بن أحمد بن عبدالله بن مهران بن خانبة الکرخی. </ref> و برخی با نام ابراهیم بن ابی زیاد؛ نظیر [[اردبیلی]]<ref>ر. ک: جامع الرواة، ج۱، ص۱۶.</ref>، [[محدث نوری]]<ref>ر. ک: مستدرک الوسائل الخاتمة)، ج۴، ص۱۰، ش۴.</ref> و [[تفرشی]]<ref>ر. ک: نقد الرجال، ج۱، ص۵۲، ش۳۶.</ref><ref>[[عبدالله جوادی آملی|جوادی آملی، عبدالله]]، [[رجال تفسیری ج۱ (کتاب)|رجال تفسیری]]، ج۱ ص۴۴۶-۴۴۸.</ref>
| |
| | |
| == [[اتحاد]] مترجم له با [[أبوایوب الخزاز]] ==
| |
| [[ابوایوب خراز]]، از راویانی است که شیخ طوسی و نجاشی به وثاقتش تصریح، و وی را صاحب اصل و کتاب معرفی کردهاند<ref>{{عربی|إبراهیم بن عثمان المکنی بأبی أیوب الخزاز، الکوفی، ثقة، له أصل}}؛ (الفهرست (طوسی)، ص۱۸، ش۱۳)؛ {{عربی|إبراهیم بن عیسی أبو أیوب الخراز و قیل إبراهیم بن عثمان... ثقة، کبیر المنزلة، له کتاب نوادر، کثیر الرواة عنه}}. (رجال النجاشی، ص۲۰، ش۲۵).</ref>.
| |
| | |
| بعضی از [[رجالیان]] احتمال اتحاد مترجم له را با وی مطرح کردند. [[وحید بهبهانی]] در عنوان ابراهیم کرخی مینویسد: بعضی از معاصرین قائل به اتحاد ابراهیم کرخی با [[ابن زیاد کوفی]] یعنی ابوایوب خزاز [[ثقه]] شدهاند، که ممکن است برای این اتحاد شاهدی اقامه کرد؛ مانند [[روایت]] [[صفوان بن یحیی]]، [[ابن ابی عمیر]] و [[حسن بن محبوب]] از ابوایوب (اتحاد در راوی)؛ ولی با این حال این بحث احتیاج به [[تأمل]] بیشتری دارد<ref>ر. ک: تعلیقة علی منهج المقال، ص۴۳.</ref><ref>[[عبدالله جوادی آملی|جوادی آملی، عبدالله]]، [[رجال تفسیری ج۱ (کتاب)|رجال تفسیری]]، ج۱ ص۴۴۸-۴۴۹.</ref>
| |
| | |
| == تحقیق ==
| |
| احتمال [[اتحاد]] مترجم له با ابوایوب خزاز درست نیست، بلکه دو [[راوی]] مستقلاند و مهمترین دلیل آن، [[روایت]] ابوایوب خزاز از ابراهیم کرخی است که [[نص]] در تعدد است.
| |
| | |
| مرحوم [[کلینی]]: {{متن حدیث|عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ أَبِي أَيُّوبَ<ref>یادآوری: مراد از أبی ایوب در این سند، أبوایوب الخزاز است، به قرینه روایت علی بن الحکم از ایشان: {{متن حدیث|عدة من أصحابنا، عن أحمد بن محمد، عن علی بن الحکم، عن أبی أیوب الخزاز، عن ثبیت عن معاذ بن کثیر عن أبی عبدالله {{ع}}...}}؛ (الکافی، ج۱، ص۳۰۸).</ref> عَنْ إِبْرَاهِيمَ الْكَرْخِيِّ قَالَ: عَلَّمَنَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ {{ع}} دُعَاءً وَ أَمَرَنَا...}}<ref>الکافی، ج۲، ص۵۸۰، ح۱۲.</ref>.
| |
| | |
| اتحاد در راوی که مرحوم بهبهانی آن را قرینه اتحاد دانسته، گرچه [[شاهد]] بر [[وحدت]] طبقه است، نمیتواند دلیل بر اتحاد دو عنوان باشد.<ref>[[عبدالله جوادی آملی|جوادی آملی، عبدالله]]، [[رجال تفسیری ج۱ (کتاب)|رجال تفسیری]]، ج۱ ص۴۴۹.</ref>
| |
| | |
| == طبقه راوی ==
| |
| از [[تاریخ]] ولادت و [[وفات]] ابراهیم بن ابی زیاد کرخی هیچ اطلاعی در دست نیست؛ ولی [[شیخ طوسی]] وی را از [[اصحاب امام صادق]] {{ع}} شمرده<ref>ر. ک: رجال الطوسی، ص۱۶۷، ش۱۹۳۴.</ref> و [[آیت الله بروجردی]] به ایشان را از [[راویان]] طبقه پنجم به شمار آورده است<ref>ر. ک: الموسوعة الرجالیه (طبقات رجال التهذیب)، ص۲۸.</ref>.
| |
| | |
| از [[روایات]] فهمیده میشود که ابراهیم کرخی دو برهه از [[زمان]] [[امام کاظم]] {{ع}} (دوره قبل از [[امامت]] و دوره بعد از امامت) را [[درک]] کرده است:
| |
| #{{متن حدیث|مَا رَوَاهُ- أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ إِبْرَاهِيمَ الْكَرْخِيِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ مُوسَى {{ع}} مَتَى يَدْخُلُ وَقْتُ الظُّهْرِ قَالَ {{ع}}...}}<ref>تهذیب الأحکام، ج۲، ص۲۶، ح۷۲؛ الاستبصار، ج۱، ص۲۵۸، ح۹۲۶.</ref>. این روایت مورد استناد [[فقهاء]] قرار گرفته و در [[کتب فقهی]] استدلالی پیرامون آن بحث کردهاند<ref>ر. ک: الحدائق الناضره، ج۶، ص۱۱۹؛ جواهر الکلام، ج۷، ص۱۴۵.</ref>.
| |
| #{{متن حدیث|... عَنْ إِبْرَاهِيمَ الْكَرْخِيِّ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَى أَبِي عَبْدِ اللَّهِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الصَّادِقِ {{ع}} وَ إِنِّي لَجَالِسٌ عِنْدَهُ إِذْ دَخَلَ أَبُو الْحَسَنِ مُوسَى بْنُ جَعْفَرٍ {{ع}} وَ هُوَ غُلَامٌ فَقُمْتُ إِلَيْهِ فَقَبَّلْتُهُ وَ جَلَسْتُ...}}<ref>کمال الدین، ج۲، ص۳۳۴، ح۵.</ref><ref>[[عبدالله جوادی آملی|جوادی آملی، عبدالله]]، [[رجال تفسیری ج۱ (کتاب)|رجال تفسیری]]، ج۱ ص۴۴۹-۴۵۰.</ref>
| |
| | |
| == [[روایت]] کرخی از [[امام رضا]] {{ع}} ==
| |
| در کتاب [[الفصول المهمة فی أصول الأئمة]] [[شیخ حر عاملی]] به نقل از کتاب [[عیون أخبار الرضا]] {{ع}}، [[أمالی]] و [[توحید]] [[شیخ صدوق]]، [[حدیثی]] از ابراهیم کرخی از امام رضا {{ع}} گزارش شده است: {{متن حدیث|وَ فِي عُيُونِ الْأَخْبَارِ، وَ فِي التَّوْحِيدِ، وَ الْأَمَالِي عَنِ ابْنِ تَاتَانَةَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ الْكَرْخِيِّ قَالَ: قُلْتُ لِلرِّضَا عَلَيْهِ السَّلَامُ: إِنَّ رَجُلًا رَأَى رَبَّهُ فِي الْمَنَامِ فَقَالَ: إِنَّ ذَلِكَ رَجُلٌ لَا دِينَ لَهُ، إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى لَا يُرَى فِي الْيَقَظَةِ، وَ لَا فِي الْمَنَامِ، وَ لَا فِي الدُّنْيَا، وَ لَا فِي الْآخِرَةِ}}<ref>الفصول المهمه، ج۱، ص۱۸۱، ح۱۲۸.</ref>؛
| |
| | |
| بر این اساس، ممکن است گفته شود که ابراهیم الکرخی امام رضا {{ع}} را نیز [[درک]] کرده و از [[اصحاب]] آن [[حضرت]] به شمار میآید؛ ولی این [[استدلال]] درست نیست، به دو دلیل:
| |
| # در کتاب عیون أخبار الرضا {{ع}} و توحید شیخ صدوق این روایت یافت نشده است.
| |
| # در امالی [[صدوق]]<ref>{{متن حدیث|حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ نَاتَانَةَ قَالَ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ هَاشِمٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ إِبْرَاهِيمَ الْكَرْخِيِّ قَالَ: قُلْتُ لِلصَّادِقِ {{ع}} إِنَّ رَجُلًا رَأَى رَبَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فِي مَنَامِهِ فَمَا يَكُونُ ذَلِكَ فَقَالَ ذَلِكَ رَجُلٌ لَا دِينَ لَهُ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى لَا يُرَى فِي الْيَقَظَةِ وَ لَا فِي الْمَنَامِ وَ لَا فِي الدُّنْيَا وَ لَا فِي الْآخِرَةِ}}؛ (الأمالی، (صدوق)، ص۶۱۰، ح۵).</ref> و دیگر [[کتب حدیثی]]، مانند [[بحار الأنوار]]<ref>ر. ک: بحار الأنوار، ج۴، ص۳۲، ح۷، ج۵۸، ص۱۶۷، ح۲۱.</ref>، که این روایت را از امالی صدوق نقل کردهاند، از [[امام صادق]] {{ع}} گزارش کردهاند؛ نه از امام رضا {{ع}}. بنابراین ابراهیم کرخی از [[اصحاب امامان]] امام صادق {{ع}} و امام کاظم {{ع}} شمرده میشود و امام رضا {{ع}} را درک نکرده است.<ref>[[عبدالله جوادی آملی|جوادی آملی، عبدالله]]، [[رجال تفسیری ج۱ (کتاب)|رجال تفسیری]]، ج۱ ص۴۵۱-۴۵۲.</ref>
| |
| | |
| == استادان و [[شاگردان راوی]] ==
| |
| از [[اسناد روایات]] فهمیده میشود که ابراهیم کرخی از [[طلحة بن زید شامی]]<ref>الکافی، ج۶، ص۳۸۵، ح۱.</ref>، [[ابوحمزة ثمالی]]<ref>کمال الدین، ج۱، ص۳۱۹، ح۲. </ref> و [[محمد بن مسلم]]<ref>الخصال، ج۲، ص۴۱۵، ح۵.</ref> [[روایت]] کرده است.
| |
| | |
| افراد بسیاری از ایشان [[نقل حدیث]] کردهاند؛ مانند: [[ابراهیم بن مهزم]]، [[حسن بن محبوب]]<ref>تفسیر کنز الدقائق، ج۳، ص۳۵۰؛ ج۸، ص۴۳۷؛ ج۹، ص۲۹۲.</ref>، [[محمد بن سنان]]<ref>الخصال، ج۱، ص۴۱، ح۳۱.</ref>، [[ابوایوب خراز]]، [[صالح بن عقبة]]<ref>الکافی، ج۲، ص۵۸۰، ح۱۲؛ ج۳، ص۱۶، ح۶.</ref>، [[ابان بن عثمان]]، [[محمد بن خالد طیالسی]]، [[حماد بن عیسی]]، [[محمد بن ابی عمیر]]<ref>تهذیب الأحکام، ج۳، ص۲۲۹ (ح۵۸۶) و۳۰۷ (ح ۹۵۱)؛ ج۴، ص۱۴۷، ح۴۰۹؛ ج۷، ص۸۰، ح۳۴۵.</ref>، [[صفوان بن یحیی]]، [[ابوعلی زراد]]<ref>کمال الدین، ج۱، ص۳۱۹، ح۲، ج۲، ص۳۳۴، ح۵.
| |
| | |
| ===یادآوری===
| |
| این [[راوی]] (ابوعلی زراد) همان حسن بن محبوب است.</ref>، [[محمد بن عبدالله بن خانبة]]<ref>رجال النجاشی، ص۳۴۶، ش۹۳۵.</ref> و [[علی بن حاتم منقری]]<ref>معانی الأخبار، ص۳۰، ح۱.</ref><ref>[[عبدالله جوادی آملی|جوادی آملی، عبدالله]]، [[رجال تفسیری ج۱ (کتاب)|رجال تفسیری]]، ج۱ ص۴۵۱-۴۵۲.</ref>
| |
| | |
| == جایگاه [[حدیثی]] راوی ==
| |
| چنان که اشاره شد، [[رجالیان]] متقدم مانند [[کشی]]، [[شیخ طوسی]] و [[نجاشی]]، [[ابراهیم بن زیاد کرخی]] را [[جرح و تعدیل]] نکردهاند؛ ولی از رجالیان متأخر مرحوم [[وحید بهبهانی]] برای [[اثبات]] [[وثاقت]] ایشان ادلهای آورده:
| |
| # روایت ابن أبی عمیر، صفوان بن یحیی و حسن بن محبوب از ایشان.
| |
| # طریق داشتن [[شیخ صدوق]] به ایشان در مشیخه<ref>{{عربی|و ما کان فیه عن إبراهیم بن أبی زیاد الکرخی؛ فقد رؤیته عن أبی عن سعد بن عبدالله، عن أیوب بن نوح، عن محمد بن أبی عمیر عن إبراهیم بن أبی زیاد الکرخی}}؛ (من لایحضره الفقیه، ج۴، ص۴۶۳).</ref>.
| |
| # کثیر الروایة بودن<ref>{{عربی|قوله: فی إبراهیم بن أبی زیاد عن ابن أبی عمیر عنه فی روایته عنه إشعار بکونه من الثقات؛ و کذا فی روایة صفوان بن یحیی عنه فإنه أیضاً یروی عنه؛ و یروی عنه الحسن بن محبوب أیضاً و فیه ایماء إلی اعتداد ما به؛ و کذا فی کونه کثیر الروایة و کذا من جهة أن للصدوق طریقاً إلیه و حکم خالی}}؛ (یعنی العلامة المجلسی، بحسنه لذلک. (تعلیقة علی منهج المقال، ص۴۳).</ref>.
| |
| | |
| [[مجلسی]] اول (محمد تقی) بعد از ذکر طریق شیخ صدوق به راوی: {{عربی|و یظهر من المصنف (أی الصدوق) أن کتابه معتمد مرجوع إلیه و الروایات عنه کثیرة}}<ref>روضة المتقین، ج۱۴، ص۲۵.</ref>.
| |
| | |
| [[محدث نوری]] بعد از یادآوری طریق [[شیخ صدوق]] به ابراهیم کرخی و [[روایت]] {{عربی|ابن أبی عمیر، صفوان بن یحیی، حسن بن محبوب، ابان بن عثمان و ابراهیم بن مهزم}} از وی: {{عربی|و بعد روایة هؤلاء عنه لا مجال للتأمل فیه}}<ref>مستدرک الوسائل (الخاتمة)، ج۴، ص۱۱، ش۴.</ref><ref>[[عبدالله جوادی آملی|جوادی آملی، عبدالله]]، [[رجال تفسیری ج۱ (کتاب)|رجال تفسیری]]، ج۱ ص۴۵۲-۴۵۳.</ref>
| |
| | |
| == تحقیق ==
| |
| اظهار نظر [[قطعی]] در مورد ابراهیم کرخی از جهت [[جرح و تعدیل]] مشکل است، چون گزارشی از حال وی در [[کتب رجالی]] قدما در دست نیست؛ اما قرائنی که [[وحید بهبهانی]] و دیگران برای [[وثاقت]] یا [[اثبات]] حسن حال [[راوی]] اقامه کردهاند، جای [[تأمل]] دارد، به دو دلیل:
| |
| # شمار [[روایات]] ایشان محدود است و ادعای کثرت مورد ندارد.
| |
| # صرف داشتن طریق در مشیخه [[صدوق]] نمیتواند دلیل بر وثاقت راوی باشد؛ زیرا شیخ صدوق به [[راویان]] ضعیفی مثل [[علی بن ابی حمزه بطائنی]] و... نیز طریق دارد<ref>ر. ک: مستدرک الوسائل (الخاتمة)، ج۴، ص۴۶۳، ش۲۰۷.</ref>.
| |
| | |
| '''اشکال:''' شیخ صدوق در مقدمه کتاب [[من لا یحضره الفقیه]] مینویسد: آنچه در این کتاب روایت کردم صحیح و معتبر است و بر اساس آن [[فتوا]] دادم<ref>{{متن حدیث|بَلْ قَصَدْتُ إِلَى إِيرَادِ مَا أُفْتِي بِهِ وَ أَحْكُمُ بِصِحَّتِهِ وَ أَعْتَقِدُ فِيهِ أَنَّهُ حُجَّةٌ فِيمَا بَيْنِي وَ بَيْنَ رَبِّي تَقَدَّسَ ذِكْرُهُ وَ تَعَالَتْ قُدْرَتُهُ}}؛ (من لا یحضره الفقیه، ج۱، ص۳).</ref> که بالملازمه بر وثاقت تمام [[راویان احادیث]] کتاب دلالت دارد، در نتیجه اگر شیخ صدوق به یکی از روات طریق داشته باشد و در مشیخه آن را ذکر نموده باشد، دال بر وثاقت وی خواهد بود.
| |
| | |
| '''جواب:''' این دلیل خدشه پذیر است؛ زیرا منشأ [[اعتبار حدیث]]، تنها وثاقت راوی نیست، بلکه [[شهرت]] و معروفیت کتابی که [[حدیث]] از آن نقل شده، نزد قدما، نیز اعتبار متن و محتوای آن حدیث، از عوامل اعتبار، بلکه از اصلیترین معیارهای اعتبار به شمار میآیند.
| |
| [[اعتماد]] شیخ صدوق به کتاب راوی نیز نشانه وثاقت وی نیست، بلکه این اعتماد میتواند با ملاحظه متن [[روایت]] باشد؛ نه بر اثر [[اعتماد]] به [[راوی]].
| |
| | |
| ولی از جهت روایت [[راویان]] جلیلالقدر و عظیمالشأنی مانند [[ابن ابی عمیر]] و [[صفوان بن یحیی]] از ابراهیم کرخی، نیز با [[تأمل]] و دقت در اسناد و مضامین [[روایات]] وی، چه بسا بتوان از [[مذهب]] و [[گرایش]] [[فکری]] و از جایگاه ایشان نزد [[اهل بیت]] {{عم}} و حسن حالش اطلاع به دست آورد که در ادامه به توضیح آن خواهیم پرداخت.<ref>[[عبدالله جوادی آملی|جوادی آملی، عبدالله]]، [[رجال تفسیری ج۱ (کتاب)|رجال تفسیری]]، ج۱ ص۴۵۳-۴۵۴.</ref>
| |
| | |
| == مذهب راوی ==
| |
| هیچ یک از [[رجالیان]] به مذهب و گرایش فکری ابراهیم کرخی اشارهای نکردهاند؛ ولی از قرائن و شواهد مختلف فهمیده میشود که وی [[معتقد به امامت]] [[ائمه دوازدهگانه]] {{عم}} بوده، پس بایستی از راویان امامی شمرده شود:
| |
| | |
| ١. ایشان از [[اهل]] [[کرخ بغداد]] بوده که ساکنان آنجا همه [[شیعه]] بودند.
| |
| [[یاقوت حموی]] در ذیل واژه «کرخ»: {{عربی|... و أهل الکرخ (یعنی کرخ بغداد) کلهم شیعة إمامیة لا یوجد فیهم سنی البتة}}<ref>معجم البلدان، ج۴، ص۴۴۸.</ref>.
| |
| | |
| [[شیخ مفید]]: {{عربی|کانت الشیعة الإمامیة قد تکاثرت بالعراق حوالی القرن الثالث فکان فی بغداد و ضواحیها أماکن کثیرة أهلها من الشیعة، و کان أهل الکرخ کلهم شیعة إمامیة مجاهرون بالتشیع}}<ref>أوائل المقالات، ص۲۵۹.</ref>.
| |
| | |
| همچنین از روایات برداشت میشود که اهل [[کرخ]] در [[دوران ائمه]] {{عم}} نیز شیعه و [[محب]] اهل بیت {{عم}} بودند: [[احمد بن زکریا]] گوید: [[امام رضا]] {{ع}} به من فرمود: [[منزل]] تو در کجای [[بغداد]] جای دارد؟ گفتم: در محله کرخ. فرمود: بدان که آنجا سالمترین مکانهاست و ناچار فتنهای سخت و هولناک واقع خواهد شد و در آن هر [[دوستی]] و صمیمیتی ساقط خواهد شد و آن وقتی است که [[جمعیت]] شیعه سومین از فرزندانم را از دست بدهند<ref>{{متن حدیث|حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى الْعَطَّارُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ حَدَّثَنَا أَبِي عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مِهْرَانَ عَنْ خَالِهِ أَحْمَدَ بْنِ زَكَرِيَّا قَالَ: قَالَ لِيَ الرِّضَا عَلِيُّ بْنُ مُوسَى {{ع}} أَيْنَ مَنْزِلُكَ بِبَغْدَادَ قُلْتُ الْكَرْخُ قَالَ أَمَا إِنَّهُ أَسْلَمُ مَوْضِعٍ وَ لَا بُدَّ مِنْ فِتْنَةٍ صَمَّاءَ صَيْلَمٍ تَسْقُطُ فِيهَا كُلُ وَلِيجَةٍ وَ بِطَانَةٍ وَ ذَلِكَ عِنْدَ فِقْدَانِ الشِّيعَةِ الثَّالِثَ مِنْ وُلْدِي}}؛ (کمال الدین، ج۲، ص۳۷۱، ح۴).</ref>.
| |
| | |
| بدان جهت [[شیعیان]] [[کرخ]] همیشه از ناحیه [[متعصبان]] [[اهل سنت]] در [[آزار]] بودند و مورد [[هجوم]] وحشیانه آنان قرار میگرفتند. [[قتل]] عامها و [[غارت]] [[اموال]] شیعیان کرخ از مسلمات [[تاریخ]] است:
| |
| | |
| [[حموی]] در معجم البلدان ذیل عنوان بین السورین: بین السورین نام محلهای بزرگ در منطقه [[کرخ بغداد]] است و از بهترین و آبادترین مکانهای [[شهر]] [[بغداد]] میباشد و در آن کتابخانهای است که کتبش را [[سابور بن اردشیر]] - [[وزیر]] بهاء الدوله - [[وقف]] آن نمود و در [[دنیا]] کتبی بهتر از آن وجود ندارد؛ زیرا همه آن کتب با دستخط [[دانشمندان]] معتبر و بر پایه اصولی که آنها پایهگذاری کردند به رشته تحریر در آمده است و این کتابخانه در هنگام ورود طغرل بیک اولین [[پادشاه]] سلجوقی به بغداد در [[آتش]] سوزیای که در سال ۴۴۷ ق در محلههای کرخ به وقوع پیوست، در آتش سوخت<ref>{{عربی|بین السورین:... اسم لمحلة کبیرة کانت بکرخ بغداد، و کانت من أحسن محالها و أعمرها، و بها کانت خزانة الکتب التی وقعها الوزیر أبونصر سابور بن أردشیر وزیر بهاء الدولة بن عضد الدولة، و لم یکن فی الدنیا أحسن کتبا منها، کانت کلها بخطوط الأئمة المعتبرة و أصولهم المحررة، و احترقت فیما أحرق من محال الکرخ عند ورود طغرل بک أول ملوک السلجوقیة إلی بغداد سنة ۴۴۷}}؛ (معجم البلدان، ج۱، ص۵۳۴).</ref>.
| |
| | |
| [[ابن کثیر]] در حوادث سال ۴۴۸ (ق) در ترجمه [[شیخ طوسی]]: {{عربی|أحرقت داره بالکرخ و کتبه سنة ۴۴۸...}}<ref>البدایة و النهایه، ج۱۲، ص۱۱۹؛ معالم المدرستین، ج۱، ص۲۶۲.</ref>.
| |
| | |
| ۲. سه [[روایت]] [[شیخ صدوق]] در کتاب [[کمال الدین و تمام النعمة]]:
| |
| #{{متن حدیث|... عَنْ إِبْرَاهِيمَ الْكَرْخِيِّ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ {{ع}} أَوْ قَالَ لَهُ رَجُلٌ أَصْلَحَكَ اللَّهُ أَ لَمْ يَكُنْ عَلِيٌّ {{ع}} قَوِيّاً فِي دِينِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ قَالَ بَلَى قَالَ فَكَيْفَ ظَهَرَ عَلَيْهِ الْقَوْمُ وَ كَيْفَ لَمْ يَدْفَعْهُمْ وَ مَا يَمْنَعُهُ مِنْ ذَلِكَ قَالَ آيَةٌ فِي كِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مَنَعَتْهُ قَالَ قُلْتُ وَ أَيَّةُ آيَةٍ هِيَ قَالَ قَوْلُهُ عَزَّ وَ جَلَّ {{متن قرآن|لَوْ تَزَيَّلُوا لَعَذَّبْنَا الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا}}<ref>اگر (مؤمنان و کافران) از هم جدا میبودند، کافران از آنان را عذابی دردناک میکردیم سوره فتح، آیه ۲۵.</ref> إِنَّهُ كَانَ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَدَائِعُ مُؤْمِنُونَ فِي أَصْلَابِ قَوْمٍ كَافِرِينَ وَ مُنَافِقِينَ فَلَمْ يَكُنْ عَلِيٌّ {{ع}}لِيَقْتُلَ الْآبَاءَ حَتَّى يَخْرُجَ الْوَدَائِعُ فَلَمَّا خَرَجَتِ الْوَدَائِعُ ظَهَرَ عَلَى مَنْ ظَهَرَ فَقَاتَلَهُ وَ كَذَلِكَ قَائِمُنَا أَهْلَ الْبَيْتِ لَنْ يَظْهَرَ أَبَداً حَتَّى تَظْهَرَ وَدَائِعُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَإِذَا ظَهَرَتْ ظَهَرَ عَلَى مَنْ يَظْهَرُ فَقَتَلَهُ}}<ref>کمال الدین، ج۲، ص۶۴۱ - ۶۴۲.</ref>.
| |
| #{{متن حدیث|... عَنْ إِبْرَاهِيمَ الْكَرْخِيِّ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَى أَبِي عَبْدِ اللَّهِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الصَّادِقِ {{ع}} وَ إِنِّي لَجَالِسٌ عِنْدَهُ إِذْ دَخَلَ أَبُو الْحَسَنِ مُوسَى بْنُ جَعْفَرٍ {{ع}} وَ هُوَ غُلَامٌ فَقُمْتُ إِلَيْهِ فَقَبَّلْتُهُ وَ جَلَسْتُ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ {{ع}} يَا إِبْرَاهِيمُ أَمَا إِنَّهُ لَصَاحِبُكَ مِنْ بَعْدِي أَمَا لَيَهْلِكَنَّ فِيهِ أَقْوَامٌ وَ يَسْعَدُ فِيهِ آخَرُونَ فَلَعَنَ اللَّهُ قَاتِلَهُ وَ ضَاعَفَ عَلَى رُوحِهِ الْعَذَابَ أَمَا لَيُخْرِجَنَّ اللَّهُ مِنْ صُلْبِهِ خَيْرَ أَهْلِ الْأَرْضِ فِي زَمَانِهِ سَمِيَّ جَدِّهِ وَ وَارِثَ عِلْمِهِ وَ أَحْكَامِهِ وَ فَضَائِلِهِ وَ مَعْدِنَ الْإِمَامَةِ وَ رَأْسَ الْحِكْمَةِ يَقْتُلُهُ جَبَّارُ بَنِي فُلَانٍ بَعْدَ عَجَائِبَ طَرِيفَةٍ حَسَداً لَهُ وَ لَكِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ بالِغُ أَمْرِهِ وَ لَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُونَ يُخْرِجُ اللَّهُ مِنْ صُلْبِهِ تَكْمِلَةَ اثْنَيْ عَشَرَ إِمَاماً مَهْدِيّاً اخْتَصَّهُمُ اللَّهُ بِكَرَامَتِهِ وَ أَحَلَّهُمْ دَارَ قُدْسِهِ الْمُنْتَظِرُ لِلثَّانِي عَشَرَ مِنْهُمْ كَالشَّاهِرِ سَيْفَهُ بَيْنَ يَدَيْ رَسُولِ اللَّهِ {{صل}} يَذُبُّ عَنْهُ قَالَ فَدَخَلَ رَجُلٌ مِنْ مَوَالِي بَنِي أُمَيَّةَ فَانْقَطَعَ الْكَلَامُ فَعُدْتُ إِلَى أَبِي عَبْدِ اللَّهِ {{ع}} إِحْدَى عَشْرَةَ مَرَّةً أُرِيدُ مِنْهُ أَنْ يَسْتَتِمَّ الْكَلَامَ فَمَا قَدَرْتُ عَلَى ذَلِكَ فَلَمَّا كَانَ قَابِلُ السَّنَةِ الثَّانِيَةِ دَخَلْتُ عَلَيْهِ وَ هُوَ جَالِسٌ فَقَالَ يَا إِبْرَاهِيمُ هُوَ الْمُفَرِّجُ لِلْكَرْبِ عَنْ شِيعَتِهِ بَعْدَ ضَنْكٍ شَدِيدٍ وَ بَلَاءٍ طَوِيلٍ وَ جَزَعٍ وَ خَوْفٍ فَطُوبَى لِمَنْ أَدْرَكَ ذَلِكَ الزَّمَانَ حَسْبُكَ يَا إِبْرَاهِيمُ قَالَ إِبْرَاهِيمُ فَمَا رَجَعْتُ بِشَيْءٍ أَسَرَّ مِنْ هَذَا لِقَلْبِي وَ لَا أَقَرَّ لِعَيْنِي}}<ref>کمال الدین، ج۲، ص۳۳۴ - ۳۳۵، ح۵.</ref>؛
| |
| #{{متن حدیث|... عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ أَبِي زِيَادٍ عَنْ أَبِي حَمْزَةَ الثُّمَالِيِّ عَنْ أَبِي خَالِدٍ الْكَابُلِيِّ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَى سَيِّدِي عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ زَيْنِ الْعَابِدِينَ {{ع}} فَقُلْتُ لَهُ يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ أَخْبِرْنِي بِالَّذِينَ فَرَضَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ طَاعَتَهُمْ وَ مَوَدَّتَهُمْ وَ أَوْجَبَ عَلَى عِبَادِهِ الِاقْتِدَاءَ بِهِمْ بَعْدَ رَسُولِ اللَّهِ صفَقَالَ لِي يَا كَنْكَرُ إِنَّ أُولِي الْأَمْرِ الَّذِينَ جَعَلَهُمُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ أَئِمَّةً لِلنَّاسِ وَ أَوْجَبَ عَلَيْهِمْ طَاعَتَهُمْ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ {{ع}} ثُمَّ الْحَسَنُ ثُمَّ الْحُسَيْنُ ابْنَا عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ثُمَّ انْتَهَى الْأَمْرُ إِلَيْنَا ثُمَّ سَكَتَ فَقُلْتُ لَهُ يَا سَيِّدِي رُوِيَ لَنَا عَنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيٍّ {{ع}} أَنَّ الْأَرْضَ لَا تَخْلُو مِنْ حُجَّةٍ لِلَّهِ جَلَّ وَ عَزَّ عَلَى عِبَادِهِ فَمَنِ الْحُجَّةُ وَ الْإِمَامُ بَعْدَكَ قَالَ ابْنِي مُحَمَّدٌ وَ اسْمُهُ فِي التَّوْرَاةِ بَاقِرٌ يَبْقُرُ الْعِلْمَ بَقْراً هُوَ الْحُجَّةُ وَ الْإِمَامُ بَعْدِي وَ مِنْ بَعْدِ مُحَمَّدٍ ابْنُهُ جَعْفَرٌ وَ اسْمُهُ عِنْدَ أَهْلِ السَّمَاءِ الصَّادِقُ فَقُلْتُ لَهُ يَا سَيِّدِي فَكَيْفَ صَارَ اسْمُهُ الصَّادِقَ وَ كُلُّكُمْ صَادِقُونَ قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي عَنْ أَبِيهِ {{ع}} أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ {{صل}} قَالَ إِذَا وُلِدَ ابْنِي جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ {{ع}} فَسَمُّوهُ الصَّادِقَ فَإِنَّ لِلْخَامِسِ مِنْ وُلْدِهِ وَلَداً اسْمُهُ جَعْفَرٌ يَدَّعِي الْإِمَامَةَ اجْتِرَاءً عَلَى اللَّهِ وَ كَذِباً عَلَيْهِ فَهُوَ عِنْدَ اللَّهِ جَعْفَرٌ الْكَذَّابُ الْمُفْتَرِي عَلَى اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ الْمُدَّعِي لِمَا لَيْسَ لَهُ بِأَهْلٍ الْمُخَالِفُ عَلَى أَبِيهِ وَ الْحَاسِدُ لِأَخِيهِ ذَلِكَ الَّذِي يَرُومُ كَشْفَ سَتْرِ اللَّهِ عِنْدَ غَيْبَةِ وَلِيِّ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ ثُمَّ بَكَى عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ {{ع}} بُكَاءً شَدِيداً ثُمَّ قَالَ كَأَنِّي بِجَعْفَرٍ الْكَذَّابِ وَ قَدْ حَمَلَ طَاغِيَةَ زَمَانِهِ عَلَى تَفْتِيشِ أَمْرِ وَلِيِّ اللَّهِ وَ الْمُغَيَّبِ فِي حِفْظِ اللَّهِ وَ التَّوْكِيلِ بِحَرَمِ أَبِيهِ جَهْلًا مِنْهُ بِوِلَادَتِهِ وَ حِرْصاً مِنْهُ عَلَى قَتْلِهِ إِنْ ظَفِرَ بِهِ وَ طَمَعاً فِي مِيرَاثِهِ حَتَّى يَأْخُذَهُ بِغَيْرِ حَقِّهِ قَالَ أَبُو خَالِدٍ فَقُلْتُ لَهُ يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ وَ إِنَّ ذَلِكَ لَكَائِنٌ فَقَالَ إِي وَ رَبِّي إِنَّ ذَلِكَ لَمَكْتُوبٌ عِنْدَنَا فِي الصَّحِيفَةِ الَّتِي فِيهَا ذِكْرُ الْمِحَنِ الَّتِي تَجْرِي عَلَيْنَا بَعْدَ رَسُولِ اللَّهِ {{صل}} قَالَ أَبُو خَالِدٍ فَقُلْتُ يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ ثُمَّ يَكُونُ مَا ذَا قَالَ ثُمَّ تَمْتَدُّ الْغَيْبَةُ بِوَلِيِّ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ الثَّانِي عَشَرَ مِنْ أَوْصِيَاءِ رَسُولِ اللَّهِ {{صل}} وَ الْأَئِمَّةِ بَعْدَهُ يَا أَبَا خَالِدٍ إِنَّ أَهْلَ زَمَانِ غَيْبَتِهِ الْقَائِلِينَ بِإِمَامَتِهِ وَ الْمُنْتَظِرِينَ لِظُهُورِهِ أَفْضَلُ مِنْ أَهْلِ كُلِّ زَمَانٍ لِأَنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى أَعْطَاهُمْ مِنَ الْعُقُولِ وَ الْأَفْهَامِ وَ الْمَعْرِفَةِ مَا صَارَتْ بِهِ الْغَيْبَةُ عِنْدَهُمْ بِمَنْزِلَةِ الْمُشَاهَدَةِ وَ جَعَلَهُمْ فِي ذَلِكَ الزَّمَانِ بِمَنْزِلَةِ الْمُجَاهِدِينَ بَيْنَ يَدَيْ رَسُولِ اللَّهِ {{صل}} بِالسَّيْفِ أُولَئِكَ الْمُخْلَصُونَ حَقّاً وَ شِيعَتُنَا صِدْقاً وَ الدُّعَاةُ إِلَى دِينِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ سِرّاً وَ جَهْراً وَ قَالَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ {{ع}} انْتِظَارُ الْفَرَجِ مِنْ أَعْظَمِ الْفَرَجِ}}<ref>کمال الدین، ج۱، ص۳۱۹، ح۲.</ref><ref>[[عبدالله جوادی آملی|جوادی آملی، عبدالله]]، [[رجال تفسیری ج۱ (کتاب)|رجال تفسیری]]، ج۱ ص۴۵۵-۴۵۹.</ref>
| |
| | |
| == حسن حال [[راوی]] ==
| |
| بر اساس قرائن و شواهدی ابراهیم کرخی جایگاه [[حدیثی]] خوبی داشته و دارای [[اعتقاد]] [[راسخ]] و [[ثبات قدم]] در [[دین]] بوده:
| |
| # [[راویان]] معروف و نام آورانی همچون [[ابن ابی عمیر]]، [[حسن بن محبوب]]<ref>ر. ک: الکافی، ج۲، ص۲۹۲، ح۱۱ - ۱۲.</ref>، [[صفوان بن یحیی]]<ref>ر. ک: کمال الدین، ج۱، ص۳۱۹، ح۲.</ref> و [[حماد بن عیسی]]<ref>ر. ک: تهذیب الأحکام، ج۴، ص۱۴۷، ح۴۰۹.</ref> که از راویان بزرگ به شمار میآیند، از ایشان [[حدیث]] نقل کردهاند؛ به ویژه [[شیخ طوسی]] درباره صفوان بن یحیی و ابن ابی عمیر چنین ادعا کرده: {{عربی|لا یروون و لا یرسلون إلا عمن یوثق به}}<ref>العدة فی أصول الفقه، ج۱، ص۱۵۴.</ref>.
| |
| # بیشترین [[روایات]] ایشان از [[امام صادق]] {{ع}} است که با تعبیر {{عربی|سألت}} گویاست که بسیار به آن [[امام]] {{ع}} نزدیک بوده، تا جایی که آن [[حضرت]] دعای خاصی را به ایشان [[تعلیم]] داده است<ref>{{متن حدیث|عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ أَبِي أَيُّوبَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ الْكَرْخِيِّ قَالَ: عَلَّمَنَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ {{ع}} دُعَاءً وَ أَمَرَنَا أَنْ نَدْعُوَ بِهِ يَوْمَ الْجُمُعَةِ- اللَّهُمَّ إِنِّي تَعَمَّدْتُ إِلَيْكَ بِحَاجَتِي وَ...}}؛ (الکافی، ج۲، ص۵۸۰، ح۱۲).</ref>.
| |
| # روایتی را مرحوم [[شیخ صدوق]] از [[دیدار]] ایشان با [[امام صادق]] {{ع}} نقل کرده که بر [[اعتقاد]] [[راسخ]]، [[امانتداری]] و [[محرم اسرار]] بودن وی دلالت دارد<ref>ر. ک: کمال الدین، ج۲، ص۳۳۴ - ۳۳۵، ح۵. (روایت دوم کمال الدین که پیشتر نقل شده است).</ref>.
| |
| # از بعضی [[روایات]] فهمیده میشود که ایشان [[مؤمن]]، با [[ورع]] و برخوردار از [[مقام علمی]] بوده؛ نمونهها:
| |
| ##{{متن حدیث|عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ إِبْرَاهِيمَ الْكَرْخِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ {{ع}} قَالَ سَمِعْتُهُ يَقُولُ لَا يَجْمَعُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ المؤمن [لِلْمُؤْمِنِ] الْوَرَعَ وَ الزُّهْدَ وَ الْإِقْبَالَ إِلَى اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فِي الصَّلَاةِ فِي الدُّنْيَا إِلَّا رَجَوْتُ لَهُ الْجَنَّةَ ثُمَ قَالَ وَ إِنِّي لَأُحِبُّ الرَّجُلَ مِنْكُمُ الْمُؤْمِنَ إِذَا قَامَ فِي صَلَاةٍ فَرِيضَةٍ أَنْ يُقْبِلَ بِقَلْبِهِ إِلَى اللَّهِ وَ لَا يَشْغَلَ قَلْبَهُ بِأَمْرِ الدُّنْيَا فَلَيْسَ مِنْ مُؤْمِنٍ يُقْبِلُ بِقَلْبِهِ فِي صَلَاتِهِ إِلَى اللَّهِ إِلَّا أَقْبَلَ اللَّهُ إِلَيْهِ بِوَجْهِهِ وَ أَقْبَلَ بِقُلُوبِ الْمُؤْمِنِينَ إِلَيْهِ بِالْمَحَبَّةِ لَهُ بَعْدَ حُبِّ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ إِيَّاهُ}}<ref>ثواب الأعمال، ص۱۳۵.</ref>.
| |
| ##{{متن حدیث|عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ إِبْرَاهِيمَ الْكَرْخِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ {{ع}} أَنَّهُ قَالَ: حَدِيثٌ تَدْرِيهِ خَيْرٌ مِنْ أَلْفِ حَدِيثٍ تَرْوِيهِ وَ لَا يَكُونُ الرَّجُلُ مِنْكُمْ فَقِيهاً حَتَّى يَعْرِفَ مَعَارِيضَ كَلَامِنَا وَ إِنَّ الْكَلِمَةَ مِنْ كَلَامِنَا لَتَنْصَرِفُ عَلَى سَبْعِينَ وَجْهاً لَنَا مِنْ جَمِيعِهَا الْمَخْرَجُ}}<ref>معانی الأخبار، ص۲، ح۳.</ref><ref>[[عبدالله جوادی آملی|جوادی آملی، عبدالله]]، [[رجال تفسیری ج۱ (کتاب)|رجال تفسیری]]، ج۱ ص۴۵۹-۴۶۱.</ref>
| |
|
| |
|
| == منابع == | | == منابع == |
| خط ۱۳۳: |
خط ۲۰: |
| {{پانویس}} | | {{پانویس}} |
|
| |
|
| | [[رده:اعلام]] |
| | [[رده:اصحاب امام صادق]] |
| | [[رده:اصحاب امام کاظم]] |
| | [[رده:طبقه پنجم راویان]] |
| [[رده:رجال تفسیری]] | | [[رده:رجال تفسیری]] |
| [[رده:اعلام]]
| |