تربیت فرزند در معارف و سیره معصوم: تفاوت میان نسخه‌ها

تربیت فرزند در معارف و سیره معصوم (نمایش مبدأ)

نسخهٔ ‏۹ ژوئیهٔ ۲۰۲۴، ساعت ۱۰:۵۷

۲۰٬۰۴۹ بایت اضافه‌شده ، ‏۹ ژوئیهٔ ۲۰۲۴

←‏منابع

دیداریویکی‌متن

Jaafari

مدیران

۸۱٬۹۴۰

ویرایش

@@ خط ۳۵۲: / خط ۳۵۲: @@
 [[امام صادق]]{{ع}} می‌فرماید: پدرم به من فرمود: «فرزندم! هر کس با [[مرد]] [[پلید]]، [[رفیق]] و [[همنشین]] باشد، [[ایمنی]] و [[آرامش]] پیدا نمی‌کند»<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۷۸، ص۲۰۱.</ref>. امام صادق{{ع}} نیز در سفارش به فرزند خود می‌فرماید:
 فرزندم! هرگاه می‌خواهی [با دیگران] دیدار کنی، با [[خوبان]] دیدار کن و افراد [[ناشایست]] را [[ملاقات]] نکن؛ زیرا آنها مانند صخره‌ای هستند که آب از آن نمی‌جوشد و چون درختی هستند که برگ سبز نمی‌دهد و بسان زمینی هستند که سبزه در آن نمی‌روید<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۷۸، ص۲۰۱.</ref>.<ref>[[ابوالفضل سلمانی گواری|سلمانی گواری، ابوالفضل]]، [[سیره خانوادگی ائمه معصوم (کتاب)|سیره خانوادگی ائمه معصوم]]، ص ۱۵۳-۱۶۰.</ref>.
+==[[تعلیم و تربیت]] [[فرزندان]] در [[جوانی]]==
+[[هویت]] در دوره [[نوجوانی]] [[انسجام]] می‌یابد و مدخلی برای دوره بزرگسالی است. ورود به [[زندگی اجتماعی]] - [[اقتصادی]] و نقش‌آفرینی [[فرهنگی]] نیز در این سال‌ها رخ می‌دهد. در این مرحله، مقوله‌های متنوعی نظیر [[استحکام]] [[اندیشه]]، [[همسرگزینی]] و [[انتخاب]] [[شغل]] بررسی می‌شود<ref>لطف‌آبادی، روان‌شناسی رشد، ش۲، ص۲۱۳.</ref>.
+با تکیه بر [[حدیث پیامبر]]{{صل}} در خصوص سه دوره [[تربیتی]] فرزند، آن حضرت هفت سال سوم [[زندگی]]، یعنی ۱۴ - ۲۱ سالگی را دوره [[وزارت]]، [[مشورت]] و [[رایزنی]] دانسته‌اند.
+لغت [[وزیر]] در این [[حدیث]] می‌تواند در دو معنا به کار رود: یکی اینکه با توجه به ریشه آن، «[[وزر]]» به معنای حمل کننده بار سنگین؛ دیگری به معنای [[مشاور]] و معاون و دستیار که هر دو معنا در این دوره مصداق دارد؛ زیرا [[جوان]] در این دوره، هم باید بار گران [[مشکلات]] دوران [[بلوغ]] و [[تکلیف]] و [[مسئولیت]] بی‌واسطه بسیاری از کارهای خود را بر دوش بکشد و هم برخلاف دوره قبل که [[فرمان‌بردار]] بود، اکنون باید در [[مقام]] مشاور، معاون و دستیار، در [[تصمیم‌گیری‌ها]] با اولیای خود [[همکاری]] داشته باشد.
+یکی از ویژگی‌های این دوره، [[آگاهی]] یافتن به [[حلال و حرام]] [[الهی]] است؛ زیرا از این دوره، بنا به [[سنت الهی]] هر کسی باید مسئولیت کارهای خویش را بپذیرد و برای [[اعمال]] او [[ثواب]] و [[جزا]] در نظر گرفته می‌شود. [[امام صادق]]{{ع}} در این باره می‌فرماید: «پسر هفت سال باید [[بازی]] کند؛ هفت سال [[آموزش قرآن]] ببیند؛ و هفت سال حلال و حرام را فرا گیرد»<ref>کلینی، الکافی، ج۶، ص۴۷.</ref>.
+از دیگر ویژگی‌های این دوران، این است که جوان با پدر و مادر خویش یا از در [[دشمنی]] در می‌آید یا از در [[دوستی]].
+اگر پدر و مادر خصوصیات فرزند خود را در این دوره بشناسد و مسئولیت و [[حق]] مشاورت و [[تصمیم‌گیری]] به او بدهند، او نیز با پدر و مادر خود کاملاً [[دوست]] و [[رفیق]] خواهد بود؛ ولی اگر پدر و مادر، غیر از این با او [[رفتار]] کنند و بخواهند مانند دوره‌های قبل، همچنان بر او [[سلطه]] و [[حاکمیت]] داشته باشند و [[مسئولیت]] و [[حق تصمیم‌گیری]] لازم را به او ندهند، فرزندشان با آنها [[دشمن]] خواهد بود و [[محیط خانواده]] برای وی [[آرامش‌بخش]] و پرجاذبه نخواهد بود<ref>مصباح، روانشناسی رشد، ۱۳۷۴، ص۱۵۴.</ref>.
+[[امام علی]]{{ع}} در این باره می‌فرمایند: «فرزندت هفت سال دسته گل تو و هفت سال خدمتکار توست؛ سپس یا دشمن توست و یا [[دوست]] تو»<ref>ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج۲، ص۳۴۳.</ref>.
+[[پیامبر اکرم]]{{صل}} با نسبت دادن [[وزارت]] به [[جوانان]]، در [[حقیقت]] به [[ارزش]] و اهمیت [[دوران جوانی]] اشاره کرده‌اند و اینکه جوانان باید [[احترام]] و [[تکریم]] شوند.
+از جمله [[وظایف والدین]] در این دوره می‌توان به [[مشورت]] کردن با فرزند، [[انتخاب]] [[شغل]]، [[تزویج]] فرزند اشاره نمود:
+===مشورت کردن===
+مشورت کردن با [[جوان]]، [[نشانه]] احترام و تکریم و [[شخصیت]] قائل شدن برای اوست. مشورت با آنها، [[اندیشه]] و تفکرشان را بارور می‌سازد؛ استعدادهای [[عقلی]] نهفته در وجودشان را به سوی [[نوآوری]] [[علمی]] و [[استقلال فکری]] و نظر دادن در مسائل مختلف [[هدایت]] می‌کند؛ توانایی‌های بالقوه آنان را به فعلیت در می‌آورد و آنها را در اداره [[زندگی]] خود در [[آینده]] [[آگاه]] و [[توانمند]] می‌گرداند.
+در [[سیره امامان معصوم]]{{عم}} و [[پیامبران]]، مشورت با [[فرزندان]] در امور مختلف [[مشاهده]] می‌شود؛ چنان که در [[قرآن کریم]] به مشورت [[حضرت ابراهیم]]{{ع}} با فرزندش اسماعیل{{ع}} در موضوع [[ذبح]] کردن وی اشاره شده است:
+{{متن قرآن|فَبَشَّرْنَاهُ بِغُلَامٍ حَلِيمٍ * فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ قَالَ يَا بُنَيَّ إِنِّي أَرَى فِي الْمَنَامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ فَانْظُرْ مَاذَا تَرَى قَالَ يَا أَبَتِ افْعَلْ مَا تُؤْمَرُ سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّابِرِينَ}}<ref>«پس او را به پسری بردبار مژده دادیم * و چون در تلاش، همپای او گشت (ابراهیم) گفت: پسرکم! من در خواب می‌بینم که تو را سر می‌برم پس بنگر که چه می‌بینی؟ گفت: ای پدر! آنچه فرمان می‌یابی انجام ده که- اگر خداوند بخواهد- مرا از شکیبایان خواهی یافت» سوره صافات، آیه ۱۰۱-۱۰۲.</ref>.
+{{متن قرآن|فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ}} یعنی به مرحله‌ای رسید که می‌توانست در عرصه‌های مختلف [[زندگی]]، همراه پدر تلاش کند و او را [[یاری]] دهد؛ این همان سن [[بلوغ]] است<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ج۱۷، ص۲۳۰.</ref>.<ref>[[ابوالفضل سلمانی گواری|سلمانی گواری، ابوالفضل]]، [[سیره خانوادگی ائمه معصوم (کتاب)|سیره خانوادگی ائمه معصوم]]، ص ۱۶۲.</ref>.
+===[[انتخاب]] [[شغل]]===
+از مسائل مهم و اساسی [[جوان]]، شغل و [[اشتغال]] اوست. اشتغال جوان از چند جهت اهمیت ویژه دارد: از سویی کار و اشتغال در [[اسلام]] یک [[ارزش]] به شمار می‌رود و [[بیکاری]] و [[تنبلی]] به شدت [[نکوهش]] شده است.
+اشتغال و نوع آن در [[جامعه]]، مایه اعتبار [[اجتماعی]] جوان است. از سوی دیگر اشتغال، وسیله [[تأمین معیشت]] است و [[فقر اقتصادی]]، تا حدودی [[فقر فرهنگی]] و [[اخلاقی]] را برای جوان به همراه دارد. بنابراین ایجاد شغل، از [[حقوق]] لازم فرزند جوان بر [[والدین]] معرفی شده است.
+بدین سبب در [[مکتب اهل بیت]]{{عم}} تأکید بسیاری بر اصل کار و اشتغال و نوع آنکه متناسب و آبرومندانه باشد، شده است. در [[سیره]] بزرگان [[دینی]] نیز [[مشاهده]] می‌شود که ضمن توجه به سایر امور [[فرزندان]] خود، به شغل آنها نیز [[عنایت]] داشتند. آن بزرگواران در این زمینه توصیه‌هایی نیز کرده‌اند.
+[[اسحاق بن عمار]] می‌گوید: به محضر [[امام صادق]]{{ع}} شرفیاب شدم و به آن حضرت اطلاع دادم که صاحب [[فرزندی]] شده‌ام. سپس به [[امام]] عرض کردم که وقتی فرزندم بزرگ شد، چه شغلی برایش انتخاب کنم؟ حضرت فرمودند:
+فرزندت را از پنج شغل برحذر بدار و به هر شغل دیگری که خواستی بگمار. او را نزد صراف مفرست؛ زیرا صراف از [[ربا]] در [[امان]] نیست. او را نزد [[کفن]] فروش مفرست؛ زیرا کفن فروش بسیار [[خرسند]] می‌شود که وبا [و [[بیماری‌ها]]] بیشتر شود [تا [[مرگ و میر]] زیاد گردد و کفن‌های بیشتری بفروشد]. فرزندت را نزد فروشنده مواد غذایی مفرست؛ زیرا فروشنده مواد غذایی از [[احتکار]] ایمن نخواهد بود. همچنین نزد قصاب مفرست؛ زیرا [بر اثر سر بریدن مکرر حیوانات]رحم و [[عاطفه]] از او رخت بربسته است و نیز نزد برده فروش مگذار؛ زیرا [[پیامبر]]{{صل}} فرمود: «[[پست‌ترین]] [[مردم]] کسی است که [[انسان‌ها]] را [[خرید و فروش]] کند»<ref>عطاردی، مسند امام کاظم{{ع}}، ج۲، ص۳٩۱؛ حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۱۲، ص۹۷.</ref>.
+بنابراین باید توجه داشت که تمام این مشاغلی که مورد [[نهی]] کراهتی [[معصومین]]{{عم}} قرار گرفته، به [[یقین]] دارای آثار وضعی است و به نوعی بر [[انسان]] اثر منفی می‌گذارد؛ اما [[اشتغال]] به این [[مشاغل]]، [[حرمت]] و منع [[شرعی]] ندارد؛ مگر اینکه خود شخص درباره برخی از مشاغل، مانند صرافی، یقین کند که به دام [[رباخواری]] خواهد افتاد که در این صورت [[انتخاب]] آن [[شغل]]، [[حرام]] خواهد بود؛ چون مقدمه [[تجارت]] حرام و رباخواری است<ref>طبسی، حقوق فرزندان در مکتب اهل بیت، ص۳۱۰.</ref>.<ref>[[ابوالفضل سلمانی گواری|سلمانی گواری، ابوالفضل]]، [[سیره خانوادگی ائمه معصوم (کتاب)|سیره خانوادگی ائمه معصوم]]، ص ۱۶۲.</ref>.
+===[[ازدواج]] [[فرزندان]]===
+میل جنسی، امری غریزی است که در نهاد همه انسان‌ها نهفته است و باید با ازدواج و در [[زمان]] مناسب به آن پاسخ داده شود. [[دین اسلام]] به ازدواج [[جوانان]] بسیار اهمیت داده و به تسریع در این امر به ویژه برای جوانان، توصیه کرده است. [[خداوند]] در [[سوره نور]] می‌فرماید:
+{{متن قرآن|وَأَنْكِحُوا الْأَيَامَى مِنْكُمْ وَالصَّالِحِينَ مِنْ عِبَادِكُمْ وَإِمَائِكُمْ إِنْ يَكُونُوا فُقَرَاءَ يُغْنِهِمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ}}<ref>«و بی‌همسران (آزاد) و بردگان و کنیزان شایسته‌تان را همسر دهید، اگر نادار باشند خداوند از بخشش خویش به آنان بی‌نیازی می‌دهد و خداوند نعمت‌گستری داناست» سوره نور، آیه ۳۲.</ref>.
+[[پیامبر اکرم]]{{صل}} نیز ازدواج را در زمره [[حقوق فرزندان]] می‌دانست<ref>طبرسی، مکارم الاخلاق، ص۲۲۰.</ref>.
+نمونه‌ای دیگر در خصوص اهمیت ازدواج در [[سیره معصومان]]، [[سیره علی]]{{ع}} است؛ هنگامی که [[زینب]]{{س}} دختر گرامی ایشان به سن ازدواج رسید، بسیاری از اشراف نزد حضرت آمدند و ایشان را از پدر [[خواستگاری]] کردند. ولی علی{{ع}} دختر خویش را به [[کفو]] و همتای او، یعنی عبدالله، فرزند برادرش [[جعفر طیار]] [[تزویج]] کرد؛ یعنی دختر عمو و پسرعمو با یکدیگر وصلت کردند<ref>ملبوبی، الوقائع و الحوادث، ج۱، ص۱۲۴.</ref>.
+آن حضرت بر اثر [[تربیت]] پدر و آموزش‌های او، کاملاً به [[آداب]] [[زناشویی]] و [[شوهرداری]] و [[تربیت فرزند]] آشنا بود<ref>ملبوبی، الوقائع و الحوادث، ج۱، ص۱۲۴.</ref>.
+بنابراین [[والدین]] موظفند با [[جدیت]] و [[هوشیاری]] امور مربوط به [[ازدواج]] فرزند خویش را پیگیری و بر اساس معیارهای اصیل [[اسلامی]]، همسری شایسته برای وی [[انتخاب]] کنند. در [[روایات اسلامی]] معیارهای فراوانی برای [[انتخاب همسر]] معرفی شده است: از جمله [[پرهیزکاری]]، [[امانتداری]] و [[خوش‌اخلاقی]].
+یکی از [[حقوق فرزندان]] به ویژه [[دختران]] در امر ازدواج، [[مشورت]] کردن با آنها در این موضوع است. [[پیامبر اکرم]]{{صل}} فرموده‌‌اند: اگر هر یک از شما بخواهد دختر خود را شوهر دهد، نخست با دختر مشورت کند<ref>متقی هندی، کنز العمال فی سنن الاقوال و الافعال، ج۱۶، ص۳۱۱.</ref>.
+بهترین نمونه مشورت پدر با فرزند در خصوص ازدواج، [[رسول خدا]]{{صل}} و [[فاطمه زهرا]]{{س}} هستند؛ چنان که [[روایت]] شده است: «علی از [[فاطمه]] [[خواستگاری]] کرد. [[پیامبر]]{{صل}} به فاطمه گفت: علی از تو سخن می‌گوید. پس فاطمه [[سکوت]] کرد و پیامبر{{صل}} او را به همسری علی{{ع}} درآورد»<ref>امین عاملی، سیره معصومان، ج۲، ص۳۸.</ref>.
+نمونه دیگری از [[سیره معصومان]] در خصوص [[نکاح]]، [[ازدواج امام رضا]]{{ع}} با [[حمیده مصفاه]] بود؛ او یکی از کنیزانی بود که [[امام]] [[موسی کاظم]]{{ع}} برای همسری فرزند گرامی‌اش، با [[تأیید]] وی برگزید<ref>استرآبادی، تاریخ زندگانی پیامبر اسلام و ائمه اطهار{{عم}}، ص۵۰۹؛ مسعودی، اثبات الوصیة، ص١٨٩.</ref>.
+روایت دیگر، در خصوص [[ازدواج امام]] صادق{{ع}} ذکر شده است که فاطمه بنت الحسین بن الحسن بن علی بن ابی‌طالب{{ع}} با مشورت [[خانواده]] به همسری آن حضرت درآمد<ref>حسینی عاملی، التتمة فی التواریخ الأئمة، ص۱۰۳.</ref>. [[نرجس خاتون]]، [[همسر]] گرامی [[امام عسکری]]{{ع}} نیز از کنیزانی بود که [[مقام]] بالایی داشت و بعد از اینکه مدتی در خانواده [[امام هادی]]{{ع}} حضور پیدا کرده بود؛ با مشورت و نظرخواهی حضرت؛ به ازدواج با فرزند ایشان [[تمایل]] نشان داد و این پیوند [[مقدس]] میان آنها منعقد گردید<ref>مسعودی، اثبات الوصیة، ص۲۵۷؛ شوشتری، احقاق الحق و ازهاق الباطل، ج۲۹، ص۶۴۲.</ref>.
+در واقع مشورت با فرزند درباره ازدواج آنها، از [[سیره ائمه]]{{عم}} بوده است. [[امام صادق]]{{ع}} از پیامبر اکرم{{صل}} نقل فرموده است: «از [[حقوق]] دختر [[جوان]] بر [[والدین]]، این است که در فرستادن او به [[خانه]] شوهر، [[تعجیل]] کنند»<ref>کلینی، الکافی، ج۵، ص۳۳۷.</ref>.<ref>[[ابوالفضل سلمانی گواری|سلمانی گواری، ابوالفضل]]، [[سیره خانوادگی ائمه معصوم (کتاب)|سیره خانوادگی ائمه معصوم]]، ص ۱۶۴.</ref>.
+==جمع‌بندی==
+در [[سیره ائمه]]{{عم}} [[حیات]] [[خانواده]] مبتنی بر ضوابط [[ایمان]] و [[اخلاق]] و متکی بر وظایفی است که دامنه آن، [[زن]] و شوهر، [[فرزندان]] و والدین را دربرمی‌گیرد. [[وظایف]] مربوط به [[تعلیم و تربیت]] فرزندان را در سه مرحله پیش از تولد، هنگام تولد و پس از تولد می‌توان گنجاند.
+وظایف تعلیم و تربیت فرزندان در پیش از تولد عبارت است از: دقت در [[انتخاب]] همسری شایسته، [[مراقبت]] در حین مباشرت، [[حق]] [[زندگی]]، [[مسئولیت والدین]] در برابر جنین و [[تغذیه]] مادر که در سیره ائمه{{عم}} به آن توجه ویژه‌ای شده است. [[حقوق فرزند]] هنگام تولد، شامل شیر دادن به او، [[انتخاب نام نیکو]] و رعایت سنت‌های وارده در [[روز]] هفتم تولد است.
+در سیره ائمه{{عم}} مراحل [[رشد]] [[انسان]] پس از تولد، به سه دوره متوالی تقسیم می‌شود: دوره اول از بدو تولد تا هفت سالگی است. در این دوران، [[کودک]] [[تکلیف]] و مسئولیتی ندارد و اگر والدین از او درخواست کردند که کاری را انجام دهد و کودک [[سرپیچی]] کرد، نباید بازخواست شود. از [[وظایف والدین]] در این برهه از زندگی فرزند، توجه به [[بازی]] [[کودکان]] و شرایط آن، [[محبت به فرزند]] و اظهار کردن آن، [[رعایت عدالت]] بین فرزندان و [[وفای به عهد]] و [[پیمان]] است.
+دوره دوم، مرحله‌ای تعیین کننده و حساس در [[سرنوشت]] فرزند است. به همین دلیل در سیره ائمه{{عم}} توجه و [[عنایت]] خاصی به آن شده است. [[وظیفه]] والدین است که در هفت سال دوم زندگی فرزند، مقدمات [[آموزش]] و [[یادگیری]] وی را فراهم کنند و [[قوانین]]، [[مقررات]] و مهارت‌های لازم را به او آموزش دهند.
+در این مرحله، [[تربیت فرزند]] در ابعاد مختلف [[دینی]] و [[معنوی]]، [[عاطفی]]، [[اجتماعی]]، جنسی و [[اقتصادی]] صورت می‌گیرد.
+از حساس‌ترین مراحل زندگی [[آدمی]]، [[دوره جوانی]] است. از جمله ویژگی‌های این دوره، [[آگاهی]] یافتن به [[حلال و حرام]] [[الهی]] است. از [[وظایف والدین]] در این دوره می‌توان به [[مشورت]] کردن با فرزند، [[تزویج]] فرزند و [[آینده‌نگری]] درباره [[فرزندان]] اشاره کرد.<ref>[[ابوالفضل سلمانی گواری|سلمانی گواری، ابوالفضل]]، [[سیره خانوادگی ائمه معصوم (کتاب)|سیره خانوادگی ائمه معصوم]]، ص ۱۶۷.</ref>.
 == منابع ==