صفات الهی در کلام اسلامی: تفاوت میان نسخه‌ها

صفات الهی در کلام اسلامی (نمایش مبدأ)

نسخهٔ ‏۲۹ ژوئیهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۸:۳۳

۱۱٬۷۰۰ بایت اضافه‌شده ، ‏۲۹ ژوئیهٔ ۲۰۲۵

←‏منابع

دیداریویکی‌متن

Jaafari

مدیران

۸۱٬۹۱۳

ویرایش

@@ خط ۳۹: / خط ۳۹: @@
 # '''صفات ذاتیه و فعلیه:''' صفاتی را ذاتیه گویند که از کمال ذات الهی انتزاع می‌یابند؛ همانند حیات، [[علم]] و [[قدرت]]. صفات فعلیه آن‌اند که بر اثر رابطه [[خدای متعال]] با [[آفریدگان]] پدید می‌آیند؛ مانند خالقیت و رزاقیت. این‌گونه صفات، از [[افعال خداوند]] انتزاع می‌یابند<ref>آموزش عقاید، ۷۴.</ref>.
 # '''صفات نفسیه و اضافیه:''' صفات نفسیه آن‌اند که ذات باری تعالی، بی‌انتساب و اضافه به امر خارجی بدانها متصف است؛ مانند حیات. صفات اضافیه آن‌اند که با لحاظ اضافه ذات خداوند به غیر ذات انتزاع می‌یابند؛ مانند [[علم]] به معلوم یا [[قدرت]] بر مقدور<ref>محاضرات فی الالهیات‌، ۱۱۴ و ۱۱۵.</ref>.<ref>[[فرهنگ شیعه (کتاب)|فرهنگ شیعه]]، ص۳۲۲.</ref>
+==اقسام [[صفات الهی]]==
+صفات الهی را از جهات گوناگون به چند قسم تقسیم کرده‌اند:
+#'''[[صفات جمال]] (ثبوتی) و جلال (سلبی)''': «صفات جمال» یا «[[صفات ثبوتی]]» صفاتی هستند که بر وجود کمالی در [[خداوند]] دلالت می‌کنند و از ثبوت واقعیتی در [[ذات الهی]] حکایت می‌کنند؛ مانند [[علم]]، [[قدرت]]، [[خلق]]، [[رزق]] و...؛ «[[صفات جلال]]» یا «[[صفات سلبی]]» صفاتی هستند که چون بر نقصان و فقدان کمال دلالت می‌کنند؛ از خداوند سلب می‌شوند؛ مانند ترکیب، جسمانیت، مکان‌دار بودن، جهت‌دار بودن، [[ظلم]]، [[عبث]] و غیره<ref>ربانی گلپایگانی، علی، عقاید استدلالی، نصایح، ج۱، ص۱۲۷-۱۲۸.</ref>. [[حقیقت]] صفت سلبی، عبارت است از «سلب نوعی [[نقص]]» و سلب سلب، کمال است و چون [[نفی]] نفی، نوعی [[اثبات]] است، صفات سلبی نیز در نهایت از کمال [[ذات خداوند]] پرده برمی‌دارند؛ مانند متحرک بودن خداوند. متحرک بودن یک موجود حاکی از نقص آن است؛ زیرا [[حرکت]] بدین معناست که شیء متحرک ابتدا فاقد کمال خاصی است و پس از حرکت به آن کمال می‌رسد. بدیهی است که چنین معنایی با [[وجوب وجود]] و [[کمال مطلق]] بودن خداوند ناسازگار است ازاین‌رو باید آن را از ذات الهی سلب کرد، لیکن این سلب؛ یعنی، نفی حرکت، در نهایت به اثبات نوعی کمال برای خداوند بازمی‌گردد؛ زیرا نفی نقص چیزی جز اثبات کمال نیست<ref>سعیدی مهر، محمد، آموزش کلام اسلامی، ج۱، ص۱۹۷-۱۹۸.</ref>. به بیان دیگر می‌توان گفت، خداوند فقط یک صفت ثبوتی دارد و آن دارا بودن هر نوع کمال است و یک وصف سلبی دارد که آن پیراسته بودن از هر [[عیب]] و نقصی است؛ زیرا هر نوع کمالی که تصور شود، برای [[ذات]] او ثابت است و آنچه به عنوان صفات در [[کتاب‌های کلامی]] نام می‌برند (مانند علم، قدرت و [[حیات]]، [[اراده]] و [[ادراک]] قدیم و [[ازلی]] و...) برای نشان دادن اصول [[صفات کمال]] است که [[کمالات]] دیگر را در مقایسه با آنها بر [[ذات خدا]] ثابت بدانیم و الا صفات ثبوتی خداوند بیش از این صفات مذکور هشتگانه است؛ مانند [[حکیم]]، [[غنی]]، عظیم، رفیع، [[حق]]، عزیز و... و هرکدام از اینها نیز مایه کمال و موجب [[جمال]] است. عین این بیان درباره [[صفات سلبی]] نیز جریان دارد<ref>سبحانی، جعفر، شناخت صفات خدا، ص۱۴-۱۵.</ref>. در اینجا شاید این [[پرسش]] ایجاد شود که اگر مفاد [[صفات سلبی]] سرانجام به [[اثبات]] نوعی کمال بازمی‌گردد، چرا کمال مزبور را مستقیما و در قالب یک صفت ثبوتی اظهار نمی‌کنیم و با در میان آوردن یک مفهوم حاکی از [[نقص]] و سپس سلب آن مفهوم، مسیر کوتاه خود را طولانی و مطلب ساده‌ای را پیچیده می‌کنیم؟ در پاسخ به این پرسش می‌توان گفت: درست است که همواره هر صفت سلبی، ملازم با یک صفت ثبوتی است ولی گاه مفهوم سلبی به گونه‌ای است که در مقایسه با مفهوم ثبوتی ملازم با آن برای اذهان عموم [[مردم]] مأنوس‌تر و در کاربردهای عمومی زبان، رواج بیشتری دارد، برای مثال، سلب جسمانیت یا [[مادیت]]، ملازم با وصف تجرد ولی آشنایی اذهان عمومی با مفهوم «[[جسمانی]] بودن» یا «مادی بودن» بسیار بیش از آشنایی با مفهوم «تجرد» است<ref>سعیدی مهر، محمد، آموزش کلام اسلامی، ج۱، ص۱۹۸.</ref>.
+#'''[[صفات ذاتی و صفات فعلی]]''': «[[صفات ذات]]»، صفاتی است که از [[ذات خدا]] انتزاع می‌شود و پیوشته [[ذات خداوند]] با آنها همراه است و سلب آنها از ذات خداوند ممکن نیست و هرگاه از همه چیز چشم بپوشیم و تنها به [[ذات]] او توجه پیدا کنیم، باز او را با این صفات همراه خواهیم دید؛ مانند صفت «[[حیات]]». [[صفات فعل]]، آن صفاتی است که در [[حقیقت]] فعل و کار [[خداوند]] محسوب و [[ذهن]] ما با دیدن [[افعال]] وی به وجود این اوصاف منتقل می‌شود، تا آنجاکه اگر او به چنین کاری دست نمی‌زد، هرگز نمی‌توانستیم او را به این اوصاف توصیف کنیم؛ مانند [[خالق]] و [[رازق]]، که با [[آفریدن]] [[خلق]] که فعل اوست، می‌گوئیم او خالق است و با فراهم ساختن وسایل [[زندگی]] مردم می‌گوییم، او رازق است. پس، اگر او مبدأ این دو کار نبود و فعلی را انجام نمی‌داد و ما تنها به ذات او توجه می‌کردیم، هرگز به وجود چنین اوصافی پی نمی‌بردیم<ref>سبحانی، جعفر، الالهیات علی هدی الکتاب والسنة والعقل، ج۱، ص۸۵.</ref>. به عبارت دیگر، منشأ، انتزاع [[صفات ذاتی]]، نفس [[ذات خداوند]] است، لیکن، صفات فعلی از [[مقام]] [[فعل خداوند]] انتزاع می‌شوند؛ بدین معنا که [[ذات]] با ملاحظه فعل خود به این صفات متصف می‌شود. برخی از اوصاف مانند [[علم]] و [[اراده]] را می‌توان از یک جهت صفت ذاتی و از جهت دیگر، صفت فعلی دانست<ref>سعیدی مهر، محمد، آموزش کلام اسلامی، ج۱، ص۱۹۹-۲۰۰.</ref>.
+#'''صفات نفسی و اضافی''': صفات نفسی آن دسته از اوصاف‌اند که مفاهیم آنها مشتمل بر اضافه و نسبت به غیر نیست؛ مانند «[[حیات]]»، اما صفت اضافی به لحاظ مفهومی مشتمل بر نوعی اضافه به غیر است؛ مانند «[[علم]]»، «[[قدرت]]» و «[[اراده]]»؛ زیرا مفهوم علم مشتمل بر اضافه به چیز دیگر، یعنی «معلوم» و مفهوم «قدرت» و «اراده» اضافه به «مقدور» و «مراد» است<ref>سعیدی مهر، محمد، [[آموزش]] [[کلام اسلامی]]، ج۱، ص۱۹۹-۲۰۰.</ref>.
+#'''[[صفات ذاتی]] و خبری''': این تقسیم از [[اهل حدیث]] نقل شده است. صفات ذاتی صفاتی است که بر [[کمالات]] [[خداوند]] دلالت دارد<ref>سعیدی مهر، محمد، آموزش کلام اسلامی، ج۱، ص۱۹۹-۲۰۰.</ref> و [[صفات خبری]] صفاتی‌اند که در خبر آسمانی ([[کتاب و سنت]]) آمده است و اگر در خبر آسمانی نیامده بود، به مقتضای [[عقل]] برای خداوند [[اثبات]] نمی‌شدند. از سویی، اگر به مفاد ظاهری آنها قائل شویم، «[[تشبیه]]» و «[[تجسیم]]» لازم خواهد آمد. به عبارت دیگر، این دسته از صفات در [[آیات]] و [[روایات متشابه]] در باب [[صفات الهی]] آمده است؛ مانند وجه، ید، استوا، مجی که بر حسب ظاهر، خداوند را دارای اعضا و جوارح مانند چهره، دست و پا و چشم معرفی می‌کنند<ref>{{متن قرآن|يَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ}} «دست خداوند بالای دست‌های آنان است» سوره فتح، آیه ۱۰؛ {{متن قرآن|الرَّحْمَنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوَى}} «(خداوند) بخشنده بر اورنگ (فرمانفرمایی جهان) استیلا دارد» سوره طه، آیه ۵؛ {{متن قرآن|وَجَاءَ رَبُّكَ وَالْمَلَكُ صَفًّا صَفًّا}} «و (امر) پروردگارت برسد و فرشتگان صف در صف فرا رسند» سوره فجر، آیه ۲۲؛ و....</ref>.<ref>ربانی گلپایگانی، علی، عقاید استدلالی، نصایح، ج۱، ص۱۳۰-۱۳۱؛ سعیدی مهر، محمد، آموزش کلام اسلامی، ج۱، ص۱۹۹-۲۰۰.</ref> اما چنان‌که گفته شد چون به مقتضای عقل اثبات آنها به معنای ظاهری‌شان بر خداوند محال است، [[مفسران]] و [[متکلمان]] این صفات را به معنایی که اطلاق آن بر خداوند صحیح باشد [[تأویل]] کرده‌اند. اما [[ظاهرگرایان]] و اهل حدیث آنها را به همان معنای ظاهری‌شان گرفته‌اند.
+#'''صفات [[حقیقی]] و اضافی''': «صفات حقیقی»، خواه از [[صفات ذات]]، مانند [[حیات]] و خواه از [[صفات فعل]] مانند [[اراده]]، اموری [[واقعی]] و بر دو دسته‌اند:
+## صفات [[حقیقی]] محض؛ مانند حیّ؛
+## صفات [[حقیقی]] دارای اضافه؛ مانند عالم و [[قادر]] که در مفهوم آن، اضافه به غیر اخذ شده و تصورش متوقف بر تصور غیر است مانند [[علم خدا]] به [[مخلوقات]] و [[قدرت خدا]] بر هر چیز. و اگر [[صفات ذاتی]] باشد مانند عالم، در [[مقام]] تحقق، وابسته به غیر نخواهد بود اما اگر صفت فعلی باشد، در ثبوت و تحققش نیز متوقف بر غیر است مانند [[خالق]] و [[رازق]]. اما «صفات اضافی» اموری اعتباری هستند که از اضافه و نسبت میان وجودهای وابسته و [[واجب]] اعتبار می‌شوند؛ مانند عالمیت و قادریت و [[خالقیت]] و رازقیت<ref>ر.ک: طباطبایی، [[سید]] محمدحسین، بدایة الحکمه، [[ترجمه]] [[علی شیروانی]]، ج۴، ص۹۸-۹۹.</ref>.<ref>[[جابر توحیدی اقدم|توحیدی اقدم، جابر]]، [[اقسام صفات الهی (مقاله)|مقاله «اقسام صفات الهی»]]، [[فرهنگنامه کلام اسلامی (کتاب)|فرهنگنامه کلام اسلامی]]، ص ۷۶.</ref>
 == منابع ==
 {{منابع}}
 # [[پرونده:1414.jpg|22px]] [[فرهنگ شیعه (کتاب)|'''فرهنگ شیعه''']]
+# [[پرونده:IM010873.jpg|22px]] [[جابر توحیدی اقدم|توحیدی اقدم، جابر]]، [[اقسام صفات الهی (مقاله)|مقاله «اقسام صفات الهی»]]، [[فرهنگنامه کلام اسلامی (کتاب)|'''فرهنگنامه کلام اسلامی''']]
 {{پایان منابع}}