بحرین در تاریخ اسلامی: تفاوت میان نسخه‌ها

[[سرزمین بحرین]] از سه قسمت اصلی: دشت‌های ساحلی و شوره زارها، دشت‌های میانه و تپه‌های شن و صحراها تشکیل یافته که از بزرگترین عوارض طبیعی منطقه به شمار می‌رود. از شنزارها و صحراهای معروف آن می‌‌توان از نبوک<ref> یاقوت معجم البدان، ج ۴: ۷۴۰ در همدانی صفة جزیرة العرب ۷۶ آمده درمی بادیه بحرین است و منابع اسم دیگری برای آن ذکر کرده‌اند و ممکن است نام «درمی» اشتباه ناسخان باشد.</ref> و [[بینونه]] -واقع میان عمان و [[بحرین]]-<ref> الأزهری تهذیب اللغة، انتشارات سجل العرب قاهره ۱۹۶۷، ج ۱۵ ۵۰۰ و نیز بنگرید الزمخشری الجبان والأمکنه و المیاه: ۳۱؛ یاقوت معجم البلدان، ج ۸۰۲:۱.</ref> نام برد و از ارتفاعات معروف آن -که در گذشته از آن به عنوان "[[کوه]]" یاد شده است - می‌‌توان به [[قاره]]،<ref> این موضع که یاقوت حموی (معجم البلدان، ج ۴: ۱۳ به نقل از الحفصی) و ابن عبدالحق (مراصد الإطلاع، ج ۳۷۸-۳۷۷: ۲) از آن نام برده‌اند، امروزه از کوههای احساء (ابن بلیهد، صحیح الأخبار عما فی بلاد العرب من الآثار، ج ۴، ۱۶۴) در جنوب بندر «عقیر» است.</ref> رمانتان،<ref> یاقوت حموی (معجم البلدان، ج ۲: ۸۱۴) آن را دو تپه در جنوب هجر دانسته است. امروزه رمانتان، دو کوه در وسط احساء هستند.(الإحسائی، تحفة المستفید، ج ۱: ۱۵)</ref> شبعان،<ref> کوهی در میانه هجر که عیاش بن سعید مطربی در آن خانه داشته است. (این مقرب، دیوان: ۶۲۹ (پاورقی شماره ۱۰)؛ شرح دیوان ابن مقرب العیونی، به نقل از الإحسانی، تحفة المستفید، ج ۱: ۲۵۶)</ref> عطاله،<ref> نقائض جریر و الفرزدق، ج ۱: ۸۱، ابن عبد الحق مراصد الإطلاع، ج ۲: ۲۶۲</ref> أواره<ref> یاقوت در کتاب خود از آن نام برده است. (یاقوت معجم البلدان، ج ۱ ۳۹۴) در همین مکان بوده که عمرو بن هند، قبیله بنی دارم را به آتش کشیده است.(نقایض جریر و الفرزدق، ج ۲: ۱۰۸۵) امروزه این مکان،«واره» نام دارد (ابن بلیهد، صحیح الأخبار عما فی بلاد العرب من لا آثار، ج ۱۱۸۱۲) و در جنوب الکویت با فاصله ی تقریبا ۴۰ کیلومتری آن قرار گرفته است. (الدباغ، جزیرة العرب، ج ۲ ۱۲۵۵) </ref> و وریعَه<ref> کوهی است در شمال شرق شیطین (لغدة، بلاد العرب: ۲۷۹ ۲۱۶؛ و نیز بنگرید البکری معجم ما استعجم، ج: ۴ ۱۳۷۸) که هنوز هم به همین نام معروف بوده و از سمت شرق «شیط شرقی»، از غرب به شرق تا «شیط عطشان» به سمت نقیره کشیده شده است. (لغدة، بلاد العرب: ۲۹۷ (پاورقی))</ref> و از دره‌های مشهور آن نیز می‌‌توان به [[وادی]] الستار که به ستار [[البحرین]]<ref> الهمدانی صفة جزیرة العرب: ۱۳۶</ref> نیز شناخته می‌شود، اشاره کرد. این دره در شمال "بطن غرو" واقع شده و بیش از یکصد روستا دارد.<ref> لغدة بلاد العرب: ۳۴۵ و نیز بنگرید الهمذانی صفة جزیرة العرب ۱۳۶ یاقوت معجم البلدان، ج ۳ ۵۳۸</ref> وادی الستار از دو وادی (دره) "ستار أغبر" و "ستار جابری" تشکیل شده، و با هم "[[سوده]]" خوانده می‌‌شوند.<ref> الأزهری، تهذیب اللغة، ج ۱۲: ۳۸۲</ref> این دره طولانی، که امروزه در غرب [[احساء]] قرار دارد و "وادی المیاه" نامیده می‌شود،<ref> لغدة، بلاد العرب: ۳۸۶ (پانوشت) و در پانوشت صفحه ۳۴۵: آمده در غرب الجبیل واقع شده است</ref> از [[تل]] النعیریة در نزدیکی [[مرز]] شمالی [[کویت]] آغاز و تا حدود یکصد مایل به سمت جنوب کشیده شده است.<ref>۳۰۹. Hand Book of Arabia Vol I. p، ابو العلا می‌گوید وادی المیاه از جاده درب الکنهری میان بندر الجبیل و المعقلاء در حاشیه الدهناء در شمال شرق تا خط تابلاین در جنوب قرار گرفته است جغرافیه جزیرة العرب، ج ١: ۹۶</ref> وادی الفروق،<ref> این دره در شمال غرب هجر با فاصله یک نیم روز قرار گرفته (ابوعبیده نقائض جریر و الفرزدق ج ۱ ۴۲۱ ابوطالب الفاخر: ۲۲۹) و در آنجا روستایی نیز وجود دارد. (البکری، معجم ما استعجم ۱۰۲۴ و یاقوت معجم البلدان، ج ۲: ۸۸۷) یکی از جنگ‌های عرب، میان بنی عیسی با سعد بن زید مناة بنی تمیم، در این مکان رخ داده است. (ابو عبیده نقائض جریر و الفرزدق ج ۱: ۴۲۱ ابوطالب الفاخر: ۲۲۹) این وادی اکنون مهمترین دره در احساء است که در سی مایلی جنوب غرب واحة إحساء و شرق صان قرار دارد.(۳۱۰ & land book of Arabia، vol ۱: p۲۹۸ و بنگرید و هبة جزیرة العرب فی القرن العشرین: ۶۸ کحالة جغرافیة جزیرة العرب: ۲۶۸)</ref> شیطین<ref>دو وادی در شمال طویلع (لغدة، بلاد العرب: ۳۹۷ و ۳۱۵) که چراگاه اهالی طویلع بوده (لغدة بلاد العرب: ۲۹۷) در آن مناطق، آبی نیز وجود دارد. (دیوان الحطیئة: و یاقوت معجم البلدان، ج ۳: ۳۵۶) در این مکان، یکی از جنگ‌های عرب میان بکر و تمیم رخ داده است.(ابو عبیده النقائض، ج ۲: ۱۰۲۳ - ۱۰۲۰؛ لغدة بلاد العرب ۲۹۷ یاقوت معجم البلدان، ج ۳ ۳۵۶)</ref> و سیدان<ref> سیدان در شمال دَوّ (لغدة بلاد العرب ۲۹۸ و ۳۱۷) و نزدیکی کاظمه بودند. (ابوعبیده نقائض ج ۱: ۴۸۲) امروزه "ساده" نام دارند و جزئی از کویت به شمار می‌‌روند.(راشد الفرحان مختصر تاریخ الکویت ۲۵)</ref> هم، از دیگر دره‌های [[بحرین]] برشمرده شده‌اند. ضمن این که از چشمه عین محلم،<ref> الطوسی شرح دیوان لبید بن ربیعة: ۵٠ الهمدانی صفة جزیرة العرب ۱۶۰ </ref> چشمه هجر،<ref> ابن درید جمهرة اللغة، ج ۳ ۲۲۷ حمد الجاسر، ابو علی الهجری و ابحاثه فی تحدید المواضع ۲۰۶ </ref> چشمه خدد<ref>یاقوت، معجم البلدان، ج ۴۰۶:۲ و بنگرید فیروزآبادی القاموس المحیط، انتشارات المکتبه التجاریة الکبری، چاپ مصطفی الباب، الحلبی بدون تاریخ، ج ۱ ۲۹۱. </ref> و چشمه جواثا<ref> الجاحظ، فخر سودان علی البیضان، ج: ۱/۴: ۱۸۴-۱۸۳ و ۱۸۷</ref> نیز می‌‌توان از آب‌های بحرین نام برد.  

 

 

به [[اعتقاد]] [[نسب‌شناسان]]، عبدالقیس از تهامه به بحرین آمده بودند.<ref> الجاحظ، البیان والتبیین ج ۱ ۹۷-۹۶؛ ابن حزم جهمرة أنساب العرب ۲۹۹.</ref> آنان، پس از [[غلبه]] بر ساکنان پیشین آن از جمله [[ایاد]] و ازد،<ref> البکری، معجم ما استعجم ۸۱-۸۰ و بنگرید، المیدانی مجمع الأمثال، ج ۱: ۴۸۲؛ در روایت دیگری گفته شده که بکر بن وائل و تمیم را در آنجا یافتند و در سرزمینشان وارد شده و سکونتگاههاشان را با هم تقسیم کردند. این خلدون، العبر، ج ۲: ۶۲۲، القلقشندی، صبح الأعشی، ج ۱: ۳۳۷.</ref>[[ایاد]] را از آنجا بیرون راندند.<ref> البکری، معجم ما استعجم ۸۱ یاقوت معجم البلدان، ج ۴: ۵۴۱ </ref> سپس قبایل و [[طوایف]] متعدد عبدالقیس در جای جای این [[سرزمین]] بزرگ به ویژه مناطق ساحلی آن منتشر شدند و در مهمترین شهرهای آن سکونت گزیدند؛ به نحوی که جذیمه بن [[عوف]] –از شاخه‌های [[قبیله عبدالقیس]]- در "خط" و اطراف آن ساکن شدند. شن بن افصی –دیگر شاخه قبیله عبدالقیس- هم، راهشان را ادامه داده، به سمت [[عراق]] رفتند. ضمن این که نکرة بن لکیز بن أقصی بن عبدالقیس در میانه [[قطیف]] و اطراف آن و نیز از [[شفار]] و [[ظهران]] تا رمل و میانة هجر و تا قطر و [[بینونه]] ساکن شدند. [[عامر بن[حارث]] و عمور - یعنی بنی الدیل، [[محارب]] و [[عجل]] که [[فرزندان]] [[عمرو بن ودیعة بن لکیز بن أقصی بن عبدالقیس]]- و همراهان و هم پیمانانشان -یعنی [[عمیرة بن أسد بن ربیعه]]- در جوف [[عیون]] إحساء و حذاء به سمت [[دهناء]] ساکن شدند و [[شریک]] [[اهل]] هجر در وطنشان شدند.<ref> البکری معجم ما استعجم ۸۲-۸۱ و در دیوان، فرزدق چاپ، دمشق گفته شده تنها عبد القیس در هجر و خط ساکن بوده‌اند و در النووی، صحیح مسلم با شرح النووی، ج ۱: ۱۸۱ آمده: «صاحب التحریر گفته است: عبدالقیس گروهی را ارسال کردند. آنها ساکن بحرین خط و اعتاب سره قطیف، سفار، ظهران تا رمل و تا الأجرع، مابین هجر تا قطر و بینونه سپس، جوف عیون و احساء تا مرزهای دهناء و سایر سرزمینها ساکن بوده‌اند.) </ref> عبدالقیس تا [[ظهور اسلام]] در همین مکانها و نیز مناطق دیگری -که نامی از طوایفی که در آن سکنی گزیده بودند، برده نشده است - از جمله مشقر، [[صفا]]،<ref> یاقوت، معجم البلدان، ج ۴ ۵۴۱ مراصد الإطلاع، ج ۳: ۱۰۵</ref> جواثا،<ref> الزمخشری الجبال والأمکنة والمیاه ۳۶ یاقوت، معجم البلدان، ج ۲: ۱۳۶</ref> سماهیج،<ref> البکری معجم ما استعجم ۱۲۸۲</ref> محلم،<ref> یاقوت، معجم البلدان، ج ۴ ۴۲۸. </ref> [[قبه]]<ref> همان، ج ۴: ۳۳</ref> و تعدادی دیگر از [[روستاها]]،<ref> بنگرید به فصل دوم کتاب بحرین در صدر اسلام«شهرها و روستاها»</ref> ساکن شدند.<ref> البکری، معجم ما استعجم: ۸۹</ref> فراوانی [[شهرها]] و روستاهای عبدالقیس که در منابع بدان اشاره شده است، به وضوح، بیان از انتشار این [[قوم]] در [[مساکن]] و منازل [[بحرین]] دارد. گستره این حضور بر بیشتر مناطق بحرین به حدی بود که برخی بحرین را "[[سرزمین]] عبدالقیس" نامیده‌اند.<ref> ابن الفقیه مختصر کتاب البلدان ۲۸.</ref>

قبیلة [[بکر بن وائل]] اندکی پیش از [[اسلام]] و مشخصاً پس از "[[جنگ]] قضه" که آخرین جنگ از جنگ‌های بسوس بوده، در بحرین ساکن شدند. مساکن بکر تا یمامه و مرزهای [[غربی]] [[عراق]] هم کشیده شده بود.<ref> البکری معجم ما استعجم: ۸۶-۸۵ و همدانی گفته است دیار بکر از یمامه ا بحرین، سیف کاظمهتا دریا و روستاهای حاشیه عراق است. صفة جزیرة العرب ۱۶۹ قضه گردنهای در عارض الیمامه است؛ البکری، معجم ما استعجم ۸۵ و در مورد جنگ بسوس بنگرید ابن الأثیر، الکامل، ج ۱: ۵۲۳ و ما بعد </ref> [[بنی قیس بن ثعلبة بن عصابه]] از جمله [[طوایف]] بکری ساکن [[بحرین]] بودند<ref> البلاذری، فتوح البدان ۸۳ الطبری، تاریخ الرسل والملوک، ۱ لی ۴، ۱۹۶۱</ref> که به نقل منابع در مناطقی چون هجر،<ref> دیوان طرفة بن العبد ۱۵(نشر علی الجندی) </ref> سیدان،<ref> ابوعبیده نقائض جریر والفرزدق، ج ۱: ۴۸۲</ref> شیطین،<ref> همان، ج ۲: ۱۰۲۰-۱۰۲۳، صفة جزیرة العرب ۱۲۳؛ البکری، معجم ما استعجم: ۱۱۵۶</ref> ثاج<ref> ابو عبیده النقائض ج ۱ ۱۳۰ و بنگرید یاقوت معجم البلدان، ج ۸۱۱: ۲</ref> و عباعب<ref> البکری، معجم ما استعجم ۱۹۱۶ و، بنگرید یاقوت معجم البلدان، ج ۶۰۱: ۳ </ref>[[منزل]] داشتند. البته اینان تنها ساکنان این اماکن نبودند، بلکه جا به جایی‌های زیادی در مسکن‌های [[قیس بن ثعبله]] پس از [[اسلام]] رخ داده است چندان که به عنوان نمونه [[قیس بن ثعلبه]] بر ثاج –که در گذشته از منازل بنی صعد بن زید بن [[مناة]] بن [[تمیم]] به شمار می‌‌رفت - مسلط شدند و آن را به [[مساکن]] خود افزودند.<ref> یاقوت، معجم البلدان، ج ۲: ۸۱۱</ref> از آنجا که عشیره‌های بکری که در بحرین ساکن بوده‌اند در [[تجارت]] و [[صنعت]] دست نداشته‌اند، چنین به نظر می‌رسد که آنان قومی صحراگرد بوده‌اند.  

بکری‌ها در [[زمان]] [[حیات]] [[حضرت رسول]]{{صل}} به اسلام نپیوستند و هیأتی را نیز [[خدمت]] ایشان ارسال نکردند. شریج بن [[ضبیعه]] ملقب به "حطم" سعی کرد بر این [[قبایل]] [[سیطره]] [[سیاسی]] بیابد و به همین دلیل مجبور شد با عشیره‌هایی که به اسلام گرویده بودند بجنگد و به همین علت، علیه اسلام موضع گرفت و در سلک [[مرتدان]] به شمار آمد.<ref> البلاذری، فتوح البلدان ۸۳ الطبری، تاریخ الرسل والملوک، ۱ ق ۴ ۱۹۶۱ وی به دلیل اینکه گفته است «قد لفه اللیل بسواق حطم» فتوح ۸۳ </ref>

از دیگر [[طوایف]] [[تمیم]] در [[بحرین]] می‌‌توان به [[بنی دارم بن مالک بن حنظلة بن مالک بن زید مناه]] اشاره کرد که از جمله سکونتگاه‌های آنان "[[صمان]]" [[مسکن]] عبدالله و "[[نهشل]]" مسکن بنی دارم بود که همراه با [[ضبه]] و کعب بن عنبر در آن ساکن بوده‌اند.<ref> لغدة بلاد العرب: ۲۹۶</ref> همچنین بنی عبدالله بن دارم، چشمه خمه<ref> همان یاقوت معجم البلدان، ج ۲: ۴۷۲</ref> و [[قرعاء]]<ref> لغدة بلاد العرب: ۳۵۱</ref> را در [[اختیار]] داشته‌اند و بنی مناف بن دارم نیز با مشارکت [[بنی فقیم بن جریر بن دارم]]<ref> أبو عبیدة النقائض، ج ۱: ۲۱۴، ج ۲: ۷۸۰؛ لغدة، بلاد العرب: ۲۵۱؛ و بنگرید یاقوت، معجم البلدان، ج ۲: ۸۱۳</ref> در چشمه قنوز،<ref> لغدة بلاد العرب: ۳۵۴</ref> ثبره<ref> همان؛ و بنگرید البکری معجم ما استعجم: ۳۳۵ - ۳۳۴؛ یاقوت، معجم البلدان، ج ۱: ۹۱۷</ref>و مردابی در طویلع [[منزل]] داشته‌اند. <ref> لغدة بلاد العرب: ۲۹۷</ref> بنی فقیم بن جریر بن دارم، نیمی از آب طویلع<ref>أبو عبیدة، النقائض، ج ۱ ۲۱۴؛ لغدة بلاد العرب ۲۹۶؛ و البکری در معجم ما استعجم: ۳۲۶، ۷۹۹-۷۷۵، طویل را از آن بنی اسید بن عمرو بن تمیم دانسته اما یاقوت، معجم البلدان، ج ۳۳ ۵۶۳ طولیع را از آن بنی یربوع از قبیله بنی تمیم دانسته است</ref> و [[جرباء]]<ref> لغدة، بلاد العرب ۱۳۵۴ و در یاقوت معجم البلدان ج ۲ ۴۶ الجرباء را از آن بنی سعد بن زید مناه دانسته‌اند</ref> را هم در اختیار داشته‌اند. [[بنی ربیعة بن مالک بن دارم]]، دو [[چاه]] در طویلع<ref> لغدة، بلاد العرب: ۳۹۷</ref> و لهابة،<ref>أبو عبیدة، النقائض، ج ۱: ۲۱۴؛ و در لغدة بلاد العرب: ۲۵۲؛ گفته شده از آن کعب بن عنبر است و در البکری البکری، معجم ما استعجم: ۱۱۶۳؛ از آن عبد شمس بن تمیم دانسته شده که بنی کعب بن عنبر آنان را از آنجا بیرون رانده‌اند</ref> نهشل بن دارم، لصاف،<ref> أبو عبیدة، النقائض، ج ۱: ۲۱۴؛ لغدة بلاد العرب: ۳۵۵؛ دیوان الفرزدق ج ۱ ۹۶ ۷۲ چاپ دمشق؛ و البکری در در معجم ما استعجم ۱۱۶۳ و نیز یاقوت در معجم البلدان، ج ۴ ۳۵۶ را از آن بنی یربوع دانسته‌اند.</ref> [[بنی العنبر بن عمرو بن تمیم]]، [[وادی]] خداده را در [[صمان]]<ref> دیوان الفرزدق، ج ۱: ۱۲۸ چاپ دمشق</ref> و [[بنی الحرماز بن مالک]]، ثمد [[فارسی]] را در [[مالکیت]] خود داشته‌اند. <ref> الحرماز: حارث بن مالک بن عمرو بن تمیم است، النویری، نهایة الإرب، ج ۲: ۳۴۵</ref> همچنین منابع [[بیضه]] را مختص به بنی دارم <ref> لغدة بلاد العرب ۳۱۹</ref>و [[أخاشب]] صمان را مختص به [[بنی تمیم]]<ref> أبو عبیدة، النقائض، ج ۱: ۱۶۸</ref> دانسته‌اند.  

در دست نبودن خبری که نشان از دست داشتن عشیره‌های تمیمی ساکن [[بحرین]] در [[تجارت]] یا [[صنعت]] و یا در [[کارها]] و [[اعمال]] [[شهرنشینی]] باشد، این احتمال را که آنها [[بدوی]] بوده‌اند، قوت می‌‌بخشد. مضاف بر آن، از گفته‌های منابع هم پیداست که آنان شهری از آن خود نداشته و غالباً در [[بادیه]] ساکن بوده‌اند. بنی تمیم برای گذران [[زندگی]] در فصلهای به خصوصی برای گردآوری [[توشه]] و دانه‌های مختلف در هجر می‌‌گشته‌اند<ref> الطبری، ۱ ق: ۲ ۹۸۵ و، بنگرید ابن الأثیر الکامل، ج ۱ ۴۶۸-۴۶۹؛ الاصفهانی، الأغانی، ۷۶-۷۷: ۱۶؛ القزوینی، آثار البلاد ۱۱۱-۱۱۰</ref> و تابع سلطۀ [[ایرانیان]] در [[بحرین]] نبوده‌اند و حتی گاه قافله‌های [[پادشاهان ایران]] را که از [[سرزمین]] آنها می‌‌گذشته، [[غارت]] می‌‌کرده‌اند که همین سبب شد تا ایرانیان از آنان [[انتقام]] گرفته و در [[جنگ]] معروف "مشقر" آنان را [[سرکوب]] کنند.<ref> در مورد جنگ مشقر بنگرید به فصل سوم از کتاب «بحرین در صدر اسلام».</ref>

به نظر می‌رسد سبابجه [[نیروی نظامی]] ای بوده‌اند که در نیروی دریایی [[ساسانی]] در سواحل خلیج فارس [[خدمت]] می‌‌کرده‌اند. برخی از آنان به [[هنگام ظهور اسلام]] در "خط" حضور داشتند و پس از [[رحلت نبی اکرم]]{{صل}} به مرتدین [[بحرین]] پیوستند؛<ref> الطبری، تاریخ الرسل والملوک ۱ ق ۴ ۱۹۶۱، الاصفهانی، الأغانی، ج ۴ ۴۵ و بنگرید دایرةالمعارف الإسلامیة الإسلامیه، ج ۱۲ ۱۴۰ ترجمه عربی مجله ثقافة الهند، ۴۳/۳/۱۶</ref> پس از جریان رده، دیگر، نامی از سبابجه در حوادث بحرین به میان نمی‌آید و این شاید به علت خروج آنان از آنجا باشد. نقل است [[ابوموسی اشعری]]، آنان را در [[بصره]] سکونت داده<ref> البلاذری، فتوح البلدان ۳۷۵</ref> و عهده دار حفاظت از [[بیت المال]] [[مسجد جامع]]، [[دار الاماره]] و [[زندان]] کرده است. بدین ترتیب آنان عهده دار نقش پلیس در آن [[شهر]] شدند. آنها در [[فتوحات اسلامی]] [[فرصت]] شرکت نیافتند؛ اما بعدها به خدمت در ناوگان [[اسلام]] در خلیج فارس پرداختند.<ref> العلی التنظیمات الإجتماعیة والإقتصادیة فی القرن الأول الهجری: ۷۱-۷۰ (چاپ اول)</ref>

در مورد اصالت آنان [[اختلاف]] نظر هست؛ در نقائض آمده که قومی از سند هستند؛<ref> ابو عبیدة النقائض، ج ۱: ۱۱۵ </ref> مدائنی [[روایت]] می‌کند که در سواحل به دنبال چراگاه نقل مکان می‌‌کرده‌اند<ref> البلاذری، فتوح البلدان ۳۷۳</ref> و عوانه می‌گوید از [[سپاهیان]] [[ایران]] و از جمله کسانی بودند که به [[بردگی]] گرفته شدند و مبالغی بر آنان [[تحمیل]] شد.<ref> همان: ۳۷۵.</ref> لیث آنان را گروهی [[هندی]] می‌داند.<ref> الأزهری، تهذیب اللغة، ج ۱۳ ۱۵۹ و بنگرید این منظور، لسان العرب، ج ۷ ۱۳۰۸ الزبیدی تاج العروس، ج ۵. ۱۴۶</ref> به هر روی، آنان دسته ای دیگر از نیروهای [[ایران]] هستند که در "خط" [[بحرین]] ساکن بوده‌اند. <ref> الطبری، تاریخ الرسل والملوک، ۱ ق ۴ ۱۹۶۱، ابن الأثیر، الکامل، ج ۲: ۱۳۶۸ و در الاصفهانی الاغانی، ج ۱۴ ۴۵ از ابن جریر نقل شده که در قطیف و هجر بوده‌اند؛ بنگرید مجله ثقافة الهند ۱۰۵/۱/۱۶-۱۰۲ سال ۱۹۶۵.</ref> از منابع پیداست که [[زطها]] سلاله‌ای هندی الأصل هستند، آنها از ساکنان بلوچستان، ملتان، دیبل سند و سرزمین‌های مجاور بودند<ref> ثقافة الهند، ۱۰۱/۱/۱۶</ref> که از [[هند]] به ایران [[مهاجرت]] کرده غالباً از دوره قباد به [[سپاه]] ایران پیوسته‌اند.<ref> همان</ref> [[حقوق]] و [[منزلت]] آنان از [[سپاهیان]] [[ایرانی]] الاصل کمتر بوده <ref> همان ۱۰۴</ref>و به نظر می‌رسد پیش از [[اسلام]] در خلیج فارس به گشت زنی مشغول بوده‌اند. <ref> البلاذری، فتوح البلدان ۳۷۳؛ و بنگرید ثقافة الهند ۱۰۵/۱/۱۶-۱۰۴</ref> همچنین به نظر می‌رسد که آنان [[نیروهای نظامی]] سواحل [[ساسانی]] بوده‌اند که با مرکزشان در خط بحرین رفت و آمد داشته‌اند. آنان در سال ۱۱هجری به رده پیوستند<ref> الطبری، تاریخ الرسل و الملوک ۱ ق ۴ ۱۹۶۱؛ ابن الأثیر، الکامل، ج ۲۰ ۳۶۸ الاصفهانی، الاغانی، ج ۱۴: ۴۵</ref> و بعد از فتح بحرین، از آنجا خارج شده‌اند. زطها به هنگام [[لشکرکشی]] [[مسلمانان]] به ایران، به صفوف مسلمانان پیوستند و [[ابوموسی اشعری]] آنان را در [[بصره]] سکنی داد.<ref> البلاذری، فتوح البلدان: ۳۷۵</ref> او [[حفاظت]] از دار الإماره و [[مسجد جامع]] را مشترک با [[سیابجه]] به زطها سپرد.<ref> العلی التنظیمات الاجتماعیة والإقتصادیة فی القرن الأول الهجری: ۷۱ (چاپ اول)</ref> تعدادی از [[زط‌ها]] نیز به هند بازگشتند.<ref> ثقافة الهند: ۱۰۵/۱/۱۶؛ العانی، بحرین در صدر اسلام، ص۵۸-۶۲.</ref>

مسیحیان در قطر، کلیسای سراسقفی داشتند که به زبان آرامی آن را "[[بیت]] قطرایا" می‌نامیده‌اند و حوزه نفوذشان از قطر فعلی گسترده‌تر بوده است این مسیحیان چندین کلسیای اعظم و مرکز [[اسقف]] داشته‌اند که پیرو و در [[اختیار]] سراسقفهای [[ایران]] بوده‌اند به نحوی که بحران‌های رخ داده در ایران در بیت قطرایا نیز منعکس میشده است. <ref> البکری معجم ما استعجم: ۱۲ (نقل از خلیل)؛ برای مطالعه نمونه‌هایی از این بحران‌ها و حوادث و نیز تاریخ آن ر. ک. ص۶۴-۶۶.</ref>  

این دین مجهول از نام اسبذی از واژه [[فارسی]] "اسب" مشتق شده و همین نشان می‌دهد که دیانتی [[ایرانی]] است.<ref> البلاذری، فتوح ۷۸ الزمخشری، ابوالقاسم جارالله محمود بن عمر (۱۳۶۴ ه ق وما بعد) الفائق فی غریب الحدیث تحقیق محمد البجاوی و محمد ابو الفضل، ابراهیم چاپ ۱ انتشارات دار احیاء الکتب العربیة عیسمی البابی الحلیی و شرکاه، ج ۱: ۳۱ الجوالیقی، المعرب ۲۹</ref> [[طایفه]] [[بنی عبدالله بن دارم]] از [[قبیله تمیم]] -که از جمله افراد سرشناس آن می‌‌توان به نام [[منذر بن ساوی]] اشاره کرد- بر این دین بوده‌اند و یا به آن نسبت داده شده‌اند. بر اساس [[نقلی]] دیگر، ملقب شدن طایفه بنی عبدالله بن دارم به اسبذی نه به جهت [[دینی]] خاص، بلکه به دلیل منسوب بودن به روستای اسبذ بوده است. <ref> ابو عبید الأموال ۱۳۱ البلاذری، فتوح البلدان ۷۸ یاقوت معجم البلدان ج ۱ ۲۳۷ از ابن کلبی و هیثم بن عدی روایت شده که به آنها اسبذییون به معنای جماع گفته‌اند.</ref>  

اسابذه از دیدگاه "ابو عمو" گروهی ایرانی در [[مسلمة]] المشقر بودند که منذر بن ساوی از جمله آنان بودند.<ref> البلاذری، فتوح البلدان ۷۸؛ ابن حزم جمهرة انساب العرب ۲۳۲، یاقوت، معجم البلدان، ج ۱: ۲۳۷</ref> [[ابو عبیده]] هم اسبذ را از [[فرماندهان]] ایرانی [[سپاه]] [[خسرو پرویز]] در بحرین دانسته.

بحرین مقارن با [[ظهور اسلام]]، تابع [[حکومت ساسانیان]] بوده<ref> بل: ۱۷۸ و نیز بنگرید ابن الأثیر، الکامل، ج ۲: ۲۱۵؛ ابن خلدون العبر، ج ۲: ۶۲۲ یاقوت، معجم البلدان، ج ۱:۵۰۸</ref> و بر اساس [[نظام حکومتی]] [[ایرانیان]] -که [[حکمرانی]] مناطق مرزی با مرزبانها بوده است - توسط مرزبانان اداره می‌‌شده است. اما شرایط ویژه بحرین و عدم [[تهدید]] [[حکومت]] [[ساسانی]] از سوی [[دشمن]] [[مقتدر]]، باعث شده بود، [[نیروهای نظامی]] تحت امر [[مرزبان]] آنجا، [[ضعیف]] و کم تعداد بوده و تنها بر اقلیتهای [[ایرانی]] ساکن بحرین [[سیطره]] داشته باشند. مرزبان بحرین، [[حافظ]] [[منافع]] حکومت [[ایران]] و عهده دار امور مربوط به آن بود و سیطره این مرزبان بر [[عربها]] ضعیف و محدود بوده است. [[منابع اسلامی]] می‌گویند که مرزبان بحرین در ایام ظهور اسلام "[[سیبخت]]" نام داشت.<ref> در این سعد ۱ ق ۷/۲ اسیبختو در، العسقلانی، الإصابة فی معرفة الصحابة، ج ۲: ۱۱۵ اسیحب مرزبان بحرین آمده است.</ref> پایگاه سیبخت در هجر بود؛ به همین جهت [[پیامبر اکرم]]{{صل}}، همزمان با [[نامه نگاری]] به [[منذر بن ساوی]] نامه‌ای هم به سیبخت مبنی بر [[قبول اسلام]] و یا پرداخت [[جزیه]] برای او نگاشتند. <ref> البلانری فتوح البلدان ۱۷۸ و نیز بنگرید یاقوت معجم البلدان، ج ۱: ۵۰۸ العسقلانی، الإصابة فی معرفة المحلیة. ج ۲: ۱۱۵؛ و ابن سعد نامه را نقل می‌کند که از متن آن پیداست که نامۀ نخست نیست؛ الطبقات ۱ ق ۲۷/۲</ref> منابع، از شخص دیگری به نام [[معکبر فیروز بن جشیش]] - که [[فرمانده]] نظامی ساسانی در بحرین بوده است- نیز به عنوان مرزبان بحرین یاد می‌کنند. از آنجا که سخت است بگوییم همزمان دو مرزبان برای بحرین تعیین شده بود، به نظر می‌رسد به احتمال فراوان فیروز پس از [[عزل]] سیبخت، مرزبان بحرین شده و شاید عزل او هم، به دلیل موضع‌گیری [[نرمش]] در قبال [[اسلام]] بوده باشد. فیروز، مرکز حکمرانی خود را [[شهر]] [[زاره]] قرار داد.<ref> ابو عبید الأموال: ۳۱۰ الخطیب البغدادی تاریخ بغداد ج: ۱۱ ۴۳۵؛ الحربی، المناسک: ۶۲۱؛ </ref> شاید این [[انتخاب]] به این علت بوده که زاره در ساحلی که ناوگان [[ساسانی]] و نیروهای آنان لنگر میانداخته‌اند، قرار داشت؛ به علاوه آن که، هجر تحت سیطرة [[مسلمانان]] قرار گرفته بود و دیگر پایگاه امنی برای [[ساسانیان]] به شمار نمی‌رفت. گذشته از آن موقعیت هجر در میانه [[بحرین]] بوده و نیروهای ساسانی را در معرض خطر محاصره قرار می‌داد. وی همچنان با [[حکومت]] ساسانی ارتباط داشت<ref> الجاحظ، کتاب البغال رسائل الجاحظ، ۲۹۲/۲/۱۶-۲۹۱</ref> و در برابر [[اسلام]] [[مقاومت]] کرد تا این که در سال ۱۳ هجری کشته شد. <ref> بنگرید "زاره" در فصل سوم کتاب «بحرین در صدر اسلام».</ref>

البته تعدادی از [[خوارج]] همراه وی -از جمله [[نجدة بن عامر حنفی]] و یارانش- که به آنها "[[اهل]] وقوف" گفته می‌شد،<ref> به این افراد "اهل وقوف" گفته می‌‌شد چون به هنگام بروز شبهه، توقف کردند و دست نگاه داشتند. (ر. ک. البلاذری، انساب الأشراف، ج ۶ ۱۵ ب؛ ابن الأثیر، الکامل، ج ۴ ۱۶۷؛ الشهرستانی الملل و النحل، ج ۱، ص۹۳.)</ref> این نظرات را نپذیرفتند و از وی جدا شدند.  

در پی [[اختلافات]] داخلی، گروهی از خوارج به [[رهبری]] [[نجدة بن عامر حنفی]] از [[نافع بن ازرق]] جدا شدند و به یمامه رفته در أباض ساکن شدند.<ref> البلاذری، انساب الأشراف، ج ۶ ۱۵ ب ابن الأثیر، الکامل، ج ۴ ۲۱۰؛ ابن أبی الحدید شرح نهج البلاغه، ج ۰۱۰۲ آباض روستایی در عرض الیمامة است، یاقوت معجم البلدان ج ۱ ۷۲ و در روایت دیگری آمده که نجده با نافع در اهواز نبود بلکه در یمامه با تعدادی از یارانش بود؛ اما میخواست که برود و به نافع بپیوندد. نافع کسانی را که جهاد نمی‌کردند حتی اگر خارجی هم بودند مشرک نامید و مخالفان را مشرک و قتل زنان و کودکان آنها را مباح می‌دانست که به همین دلیل افرادی که عبارت بودند از ابو قد یک عطیة بن أسود، احتفی راشد الطویل، مقلاص ایوب ازرق و تعدادی از طرفدارانشان از نافع جدا شدند و وقتی تجده عزم اهواز کرد. نزد او رسیدند. این افراد به تجدة بن عامر و طرفدارانش در مورد جریان تافع گفتند؛ آنان را به یمامه بازگردانده با نجده بیعت کردند. کسانی را که نزد آنان هجرت نکنند و نیز کسانی را که امامت و پیشوایی نافع بغدادی را بپذیرد کافر دانستند؛ البغدادیالفرق بین الفرق ۸۷</ref> گویا آنان یمامه را به علت دور افتاده بودنن، [[نارضایتی]] اهالی، [[تمدن]] کهن، [[ثروت]] و [[نزاع]] بین شرق [[جزیرة العرب]] با [[حجاز]]، برگزیده بوداند و همچنین به نظر می‌رسد [[احساسات]] قبیله‌ای و اینکه خودشان از عشایر یمامه بوده‌اند نیز در این [[انتخاب]] تأثیر داشته است. [[نجده]] به [[خوارج]] پیشنهاد کرد بردگانی را که قبلا ابوطالوت پس از [[تسلط]] بر خضارم بینشان تقسیم کرده بود به زمینهای خود بازگردانند تا [[زمین]] را برای آنها بکارند.<ref> البلاذری، أنساب الأشراف، ج ۶ ۱۵ ب؛ و بنگرید مصنف مجهول؛ تاریخ الجزء الحادی عشر: ۱۲۸-۱۲۷؛ ابن الأثیر، الکامل، ج ۴ ۱۶۸، ۲۰۱؛ و در روایتی دیگر آمده که این قافله از بحرین میآمد و به مکه می‌رفت و بنگرید، البلاذری، انساب الأشراف، ج ۶ ۱۵ ب مصنف مجهول، تاریخ، الجزء الحادی عشر: ۱۲۷؛ ابن خلدون، العبر، ج ۳: ۳۱۳</ref> این پیشنهاد مورد استقبال همۀ خوارج قرار گرفت و همه از جمله ابوطالوت در سال ۶۶ هجری<ref> البلاذری، أنساب الأشراف، ج ۶ ۱۵ ب؛ و نیز بنگرید مصنف مجهول؛ تاریخ الجزء الحادی عشر: ۱۲۸-۱۲۷؛ ابن الأثیر الکامل، ج ۴ ۲۰۱؛ المبرد الکامل فی اللغة، ج ۳: ۱۰۳۳-۱۰۳۲.</ref> -در حالی که جوانی۳۰ ساله بود،<ref> أنساب الأشراف، ج ۶ ۱۵ به و بنگرید مصنف مجهول، تاریخ الجزء الحادی عشر: ۱۲۸</ref>- به شرطی که نجده از [[ستم و جور]] آشکار بپرهیزد، با او به عنوان [[خلیفه]] خوارج[[بیعت]] کردند. این دسته از خوارج به جهت انتساب به رئیسی که انتخاب کرده بودند، به "[[نجدات]]" یا "نجدیه" معروف شدند. <ref> البلاذری ۴. در مورد خوارج نجدات بنگرید البغدادی الفرق بین الفرق ۸۷ ابن حزم الفصل فی الملل و الأهواء والنحل. ج ۱۹۰۴؛ فخر الدین الرازی، اعتقادات فرق المسلمین و المشرکین، ۴۷، </ref>

[[نجده]] پس از [[بیعت]]، چند ماه در یمامه ماند و در این مدت بر تعداد طرفدارانش -که غالب این افراد از [[قبایل]] [[بکر بن وائل]] و [[حنیفه]] بودند- افزود. سپس وی سپاهی ۳۰۰ نفره را به [[فرماندهی]] [[نصر بن مالک حنفی]] به [[بحرین]] فرستاد اما این [[سپاه]] با [[مقاومت]] [[سعید بن حارث انصاری]] -عامل بحرین- روبرو شدند و [[شکست]] خوردند. از این رو، نجده هجومی دیگر با ۳۰۰ نفر به فرماندهی [[قدامه بن منذر بن نعمان]] ترتیب داد <ref> البلاذری، انساب الأشراف، ج ۶ ۱۵ به مصنف مجهول تاریخ الجزء الحادی عشر: ۱۲۸</ref> اما با [[حمله]] [[بنی کعب بن ربیعه بن عامر بن صعصعه]] به بازار [[ذی المجاز]] -در نزدیکی [[عرفه]]- و [[غارت]] آن، نجده، از حمله به بحرین منصرف شد و نامه‌ای به قدامه بن منذر و [[ابوسعید عجلی]] و دیگر کسانی که به بحرین گسیل داشته بود، نوشت و قاصر بن [[وائل]] و [[قدامه بن منذر بن نعمان]] را با ۳۰۰ [[رزمنده]] به [[جنگ]] بنی کعب بن ربیعه در ذی المجاز فرستاد. او خود نیز با ۴۰۰ مرد در پی آنها رفت<ref> در مورد خوارج نجدات و نیز بنگرید البغدادی الفرق بین الفرق الله ابن حزم الفصل فی الملل والأهواء والنحل ج ۱۹۰۴ء الإسفرایینی التبصیر فی الدین: ١٣٠ فخر الدین الرازی، اعتقادات فرق المسلمین والمشرکین، ۴۷ القلقشندی، صبح الأعشی ج ۸:۲</ref> و در آنجا به هم پیوستند. نجده، در این جنگ که به [[زعم]] برخی، به جهت [[تعصب]] قبیله‌ای صورت گرفته است،<ref> البلاذری، انساب الأشراف، ج ۶ ۱۵ ب مصنف مجهول تاریخ الجزء الحادی عشر: ۱۲۸</ref> بنی کعب را شکست داد و تعداد زیادی از آنان را کشت. وی پس از این جنگ به یمامه برگشت و در راه بازگشت، افراد بسیاری به او پیوستند به نحوی که تعداد افرادش به سه هزار نفر رسید.<ref> و گفته می‌شود با ۵۰ مرد، بوده، البلاذری، انساب الأشراف، ج ۶ ۱۵ با مصنف مجهول تاریخ، الجزء الحادی عشر: ۱۲۹</ref> [[نجده]]، [[عماره بن سملی]]<ref> البلاذری، أنساب الأشراف، ج ۶ ۱۵ ب؛ و نیز بنگرید مصنف مجهول؛ تاریخ، الجزء الحادی عشر: ۱۳۱؛ ابن الأثیر، الکامل، ج ۴: ۲۰۲ </ref> از [[فرزندان]] [[دول بن حنیفه]] را که به "عمار طویل" معروف بود،<ref> در مصنف مجهول؛ تاریخ الجزء الحادی عشر: ۱۳۱؛ «عماة بن سلم».</ref> به جای خود نشاند و خود در سال ۶۷ هجری به سوی [[بحرین]] رفت و مورد استقبال [[قبیله أزد]] قرار گرفت اما [[قبیله عبدالقیس]] با او از در [[مخاصمه]] در آمدند و تصمیم به [[نبرد]] با وی گرفتند. در [[جنگی]] که در [[قطیف]] در گرفت، [[عبدالقیس]] [[شکست]] خوردند و تعداد بسیاری از آنان کشته شدند و بسیاری از آنان توسط نجده به [[اسارت]] و [[بردگی]] گرفته شدند.<ref> البلاذری، انساب الأشراف، ج ۶ ۱۵ به و نیز بنگرید مصنف مجهول؛ تاریخ الجزء الحادی عشر: ۱۳۱. البلاذری، انساب الأشراف، ج ۶ ۱۵ ب و نیز بنگرید مصنف مجهول تاریخ الجزء الحادی عشر: ۱۳۲-۱۳۱؛ ابن الأثیر الکامل، ج ۴ ۲۰۲ و در، یاقوت معجم البلدان ج ۴: ۱۴۴: «ایو نجده ی حروری پسرش مطرح را به فرماندهی سیاهی کرد که به قطیف رفته و با عبدالقیس مواجه شوند، در این جنگ ابتدا مطرح کشته شد اما در پایان خوارج بر عبدالقیس پیروز شدند و الذهبی می‌گوید نجده بحرین را در سال ۶۶ هجری فتح کرد؛ الذهبی، تاریخ الإسلام، ج ۱: ۳۳ همو العبر فی خبر من غبر، ۱: ۷۴</ref> نجده پس از فتح قطیف، پسرش "مطرح" را برای پیگیری گروه‌های [[شکست]] خورده به سوی عبدالقیس گسیل داشت اما در [[رویارویی]] او با عبدالقیس در تویر،<ref> تویر سنگلاخی سفید از آن بنی ابی بکر بن کلاب در نزدیکی سواج از کوه‌های حمی ضریة یاقوت معجم البلدان، ج ۱: ۹۴۰-۹۳۹</ref> [[خوارج]] [[شکست]] خوردند و مطرح و تعدادی از یارانش کشته شدند.<ref> البلاذری، أنساب الأشراف، ج ۶: ۱۵ به و بنگرید مصنف مجهول تاریخ الجزء الحادی عشر: ۱۲۲؛ ابن الأثیر، الکامل، ج ۴: ۲۰۲</ref> پس از این رخداد [[نجده]] لشکری را به [[فرماندهی]] داوود [[عکلی]]<ref> اسم نسبت به بنی عکل بن عوف بن عبد مناة بن أد بن طابخة بن الیاس بن مضر بن نزار بن معد بن عدنان؛ ابن ابن حزم، جمهرة أنساب العرب: ۴۸۰</ref> به خط فرستاد. وی بر اهالی خط فائق آمد<ref> البلاذری، أنساب الأشراف، ج ۶ ۱۵ ب ابن الأثیر، الکامل، ج ۴ ۴ ۲۰۲؛ ابن خلدون العبر، ج ۳: ۳۱۴</ref> و بدین ترتیب، [[حکومت]] نجده در قسمت اعظم [[بحرین]] و خط گسترش یافت. <ref> العانی، بحرین در صدر اسلام، ص۱۴۵-۱۵۲.</ref>