برزخ در قرآن

این مدخل زیرشاخهٔ بحث برزخ است. برزخ از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: برزخ در قرآن - برزخ در کلام اسلامی - برزخ در معارف دعا و زیارات - برزخ در معارف و سیره سجادی - برزخ در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی - پرسش مرتبط ندارد

واژه‌شناسی

برزخ واژه‌اى عربى از ریشه ( ب - ر - ز ) و در لغت به معناى حایل بین دو چیز است؛ گویا این واژه در اصل به معناى پاره زمینى بوده که بین دو چیز خودنمایى و بروز داشته؛ ولى بعدها این معنا توسعه یافته و بر هر امر حایل بین دو چیز، برزخ اطلاق گشته است .(1) برخى معناى اصلى برزخ را حالت ثانوى و جدیدى دانسته‌اند که بر شى‌ء عارض شده و با حالت پیشین فرق مى‌کند ،(2) به هر حال در صورت عربى بودن « برزخ » حرف « خ » در آن زاید بوده، بر مبالغه دلالت دارد ؛(3) ولى در صورتى که آن را معرّب « بَرْزَهْ » بدانیم (4) که آن نیز به معناى حاجز و حایل است، حرف مزبور جزو حروف اصلى کلمه خواهد بود.

واژه برزخ در اصطلاح علماى جغرافیا بر قطعه زمینى که بین دو نهر یا دو دریا واقع شده یا شبه جزیره، و در اصطلاح حکمت اشراق بر جسم (5) و در اصطلاح اهل معرفت بر عالمى که از نظر مرتبه بین عالم ماده و عالم عقل قرار گرفته و از آن به عالم مثال تعبیر مى‌کنند اطلاق مى‌گردد. اهل معرفت برزخ را به نزولى و صعودى تقسیم کرده، برزخ نزولى را پیش از دنیا و برزخ صعودى را بعد از آن دانسته‌اند و نیز صور برزخ صعودى را بر خلاف صور برزخ نزولى نتیجه افعالى مى‌دانند که در نشئه دنیا گذشته است .(6) برزخ در اصطلاح قرآن، روایات و مجموعه تعالیم اسلامى به معناى عالم پس از مرگ و حد فاصل بین دنیا و آخرت * است. شاید بتوان ادعا کرد که برزخ بدین معنا نخستین بار، در تعالیم اسلامى و در قرآن استعمال گردیده است. واژه برزخ به معناى مذکور تنها یک بار در قرآن آمده و در آن، حالِ انسانهاى تبهکار و مجرم، هنگام فرا رسیدن مرگ و درخواست غیر قابل قبول آنان مبنى بر بازگشت به دنیا و پاسخ آنان به اینکه فرا روى ایشان برزخى است تا روزى که برانگیخته شوند گزارش شده است: « حَتّى اِذا جاءَ اَحَدَهُمُ المَوتُ قالَ رَبِّ ارجِعون * لَعَلّى اَعمَلُ صــلِحـًا فیما تَرَکتُ کَلاّ اِنَّها کَلِمَةٌ هُوَ قالُها و مِن وراهِم بَرزَخٌ اِلى یَومِ یُبعَثون ». ( مؤمنون / 23، 99 ـ 100 ) افزون بر آیه مزبور که به صراحت از برزخ سخن به میان آورده است آیات دیگرى را مى‌توان یافت که به نوعى بر حقایق برزخى دلالت داشته و براى اثبات عالم پس از مرگ * ( قبل از قیامت ) قابل بهره‌بردارى است.

در این آیات به موضوعات ذیل پرداخته شده است: ادامه حیات شهیدان پس از مرگ ( آل‌عمران / 3، 169، 170؛ بقره / 2، 154؛ یس / 36، 26ـ27 )،(7) احوال ارواح انسانها هنگام انتقال از زندگى دنیوى به سراى دیگر ( نحل / 16، 32؛ نساء / 4، 97؛ انفال / 8، 50؛ انعام / 6، 93؛ نوح / 71، 25؛ واقعه / 56، 88ـ89؛ فجر / 89، 27 - 30 )، سرگذشت انسانها پس از مرگ. به همراه برخى خصوصیات و نحوه حیات آنها ( مؤمن / 40، 46؛ مریم / 19، 15 )، تعدد حیات و مرگ. ( بقره / 2، 28؛ مؤمن / 40، 11 و نیز روم / 30، 55، 56 ) آیات دیگرى نیز مرتبط با بحث است که دلالت آنها بر برزخ به وضوح آیات سابق نیست؛ مانند: سجده / 32، 21؛ طارق / 86، 9 ؛(8) آل‌عمران / 3، 185 ؛(9) مریم / 19، 62؛ هود11 / 106؛ تکاثر / 102، 3ـ4 و نیز فرقان / 25، 22 ـ 24 البته با توجه به آیات 97 نساء / 4 و 93 انعام / 6.

برزخ در حقیقت ادامه وجود عالم دنیا و استمرار حیات انسان پس از مرگ تا برپایى قیامت * است .(10) در روایتى از امام صادق آمده که روح پس از مرگ به بدنى مانند بدن دنیوى منتقل مى‌شود ... .(11) روایات دیگرى با همین مضمون را نیز مى‌توان یافت و تلاشهایى نیز براى تطبیق آنها با بدن مثالى صورت گرفته است .(12) به اعتقاد برخى، بر پایه روایات خاصه و عامه روح پس از مفارقت بدن به اجسامى که در نهایت لطافت‌اند تعلق مى‌گیرد. این اجسام شبیه جسم جنّ و شبیه بدن عنصرى هستند، به نحوى که اگر کسى آن را ببیند مى‌گوید: این همان شخصى است که در دنیا او را مى‌دیدیم .(13) یکى از مباحث مربوط به برزخ، عمومیت آن و مقدار مکث انسان در برزخ است. عالم برزخ مرحله‌اى قهرى از مراتب وجود است و عبور از آن براى همه ضرورى است؛ ولى کسانى که در دنیا در سعادت یا شقاوت * کامل شده و کمالات عقلانى و فضایل یا رذایل کسب کرده‌اند برزخشان کوتاه بوده و زودتر از افراد متوسط وارد بهشت یا جهنم اخروى مى‌شوند ،(14) ازاین‌رو براساس برخى روایات، برزخ اولیاى الهى بیش از سه روز نیست که آن هم به سبب علاقه طبیعى و تعلّق جبلّى آنان است .(15) برخى نیز از روایاتى استفاده کرده‌اند که نفوس کامله مانند پیامبر و ائمه علیهم‌السلام برزخ نداشته، بدون مکث در عالم برزخ، وارد آخرت مى‌شوند ؛(16) ولى براساس روایات دیگرى در برزخ تنها از محض ایمان و محض کفر پرسش مى‌شود و انسانهاى متوسط رها مى‌شوند .(17) در توضیح این روایات ـ به گونه‌اى که با آنچه گذشت منافات نداشته باشد ـ شاید بتوان گفت مقصود آن است که از انسانهاى کامل در ایمان یا کفر، پرسش مى‌شود تا به سرعت آنان را از برزخ عبور داده، وارد آخرت کنند و انسانهاى متوسط در برزخ رها مى‌شوند. برخى گفته‌اند: در عالم برزخ فقط از مسائلى که انسان باید به آنها اعتقاد و ایمان داشته باشد سؤال مى‌شود و رسیدگى به سایر مسائل، به قیامت موکول مى‌گردد .(18) از دیگر مباحث مربوط به برزخ، تکامل برزخى است. تکامل برزخى از منظر روایات امرى مسلم است؛ مانند ثواب بردن شخصى که از دنیا رفته از صدقات جاریه‌اى که پس از مرگ وى نیز براى دیگران سودمند است؛ نظیر ساختن مسجد و باقى گذاردن علم مفید یا سود بردن از کارهاى نیکى که دیگران انجام داده و ثوابش را به او هدیه مى‌کنند ،(19) ازاین‌رو تکامل برزخى باید به گونه‌اى تبیین شود که با مبانى عقلى نیز ناسازگارى نداشته باشد. 1. مقاييس اللغه، ج 1، ص 333، «برزخ». 2. التحقيق، ج 1، ص 252، «برزخ». 3. التحقيق، ج 1، ص 252، «برزخ». 4. مفردات، ص 118، «برزخ». 5. لغت‌نامه، ج 3، ص 3958؛ شرح المنظومه، ج 3، ص 662 ؛ مجموعه مصنفات، ج 2، ص 177، «حكمة الاشراق». 6. شرح فصوص الحكم، ص 97 ـ 102. 7. مجمع البيان، ج 8 ، ص 658 ـ 659 ؛ الميزان، ج 17، ص 79. 8. تفسير صدر المتالهين، ج 7، ص 344. 9. الميزان، ج 4، ص 83 . 10. همان، ج 1، ص 349؛ ج 15، ص 68 . 11. الكافى، ج 3، ص 244. 12. معاد، ج 2، ص 266 ـ 267. 13. بحارالانوار، ج 6 ، ص 271؛ حق اليقين، ج 2، ص 64 . 14. معاد از ديدگاه امام خمينى، ص 372. 15. همان، ص 175؛ چهل حديث، ص 124. 16. دررالفوائد، ج 2، ص 419؛ البرهان، ج 4، ص 36. 17. الكافى، ج 3، ص 235 ـ 236. 18. مجموعه آثار، ج 2، ص 518 ، «زندگى جاويد يا حيات اخروى». 19. المعتبر، ج 1، ص 341؛ الخصال، ص 151، 323. اثبات برزخ برخى گفته‌اند: اصولاً مسئلؤ برزخ ماهیت نقلى دارد و عقل را به آن راهى نیست (1) و بعضى بر این عقیده‌اند که افزون بر ادله نقلى، دلایل عقلى نیز مى‌تواند پاداش و کیفر برزخى را ثابت کند .(2) البته تجزیه و تحلیل ادله یاد شده نشان مى‌دهد که این ادله بیش از آنکه ضرورت برزخ را ثابت کند امکان آن را ثابت مى‌کند، در هر حال این نکته درخور توجه است که اولین گام براى اثبات برزخ، اثبات حقیقت روح و تجرد نفس و بقاى آن است، ازاین‌رو کسانى که به سبب جهانبینى مادى خود، همه حقایق موجودات عالم را در مادیات منحصر مى‌دانند، به طور کلى منکر عالم پس از مرگ هستند ،(3) افزون بر این براى اثبات برزخ ممکن است به ادله تجربى و حسّى با استفاده از روشهایى که مى‌توان با ارواح گذشتگان ارتباط برقرار کرد نیز بهره گرفت. این روشها که در علمى به نام فرا روانشناسى ( Parapsychology ) طرح مى‌گردد ثابت مى‌کند که براى مردگان، نوعى حیات و ادامه زندگى تحقق دارد که آن همان برزخ است. توجه به این نکته نیز لازم است که خواه دلیل عقلى را نیز دلیلى مستقل براى اثبات حیات برزخى بپذیریم یا آن را تمام ندانیم، در هر صورت، اصل این مسئله در مجموعه معارف اسلامى امرى روشن است و از همین روى برخى از صاحب نظران احتمال ضرورى بودن آن را بعید ندانسته‌اند ،(4) گرچه به گفته برخى از محققان مسئله حیات برزخى در اواسط عهد رسول خدا از ضروریات قرآنى نبوده است و حتى امروزه نیز برخى از مسلمین که نفس انسان را مجرد نمى‌دانند به نوعى این حقیقت را نمى‌پذیرند ،(5) به هرحال مهم‌ترین ادلّه حیات برزخى آیات و روایات است که آیات در این زمینه به شرح ذیل است: 1. آیه 100 مؤمنون / 23 برزخ را پیشاپیش ظالمان و محیط بر آنان دانسته است :(6) « ومِن وراهِم بَرزَخٌ اِلى یَومِ یُبعَثون ». برخى « وراء » را به معناى پشت و برزخ را به منزله مانعى از بازگشت به دنیا دانسته‌اند ؛(7) ولى قید « اِلى یَومِ یُبعَثون » به روشنى دلالت بر این نکته دارد که کلمه « وراء » به معناى جلو است، زیرا اگر آن را به معناى پشت بدانیم دیگر قید مذکور لغو خواهد بود .(8) 2. در برخى آیات درباره شهیدان چنین آمده است: « کسانى را که در راه خدا کشته شدند مرده مپندارید. ایشان زندگان‌اند و نزد خدا روزى داده مى‌شوند. به آنچه خدا از فضل خود به آنان داده است شادمان‌اند و براى کسانى که از پى ایشان‌اند و هنوز به آنان نپیوسته‌اند شادى مى‌کنند که نه بیمى برایشان است و نه اندوهگین مى‌شوند » ( آل‌عمران / 3، 169 ـ 170 ) و نیز بقره / 2، 154 )؛ همچنین در آیات 26 - 27 یس / 36 از شهیدى چنین نقل مى‌کند: « هنگامى که به وى گفته شد: به بهشت درآى گفت: اى کاش قوم من از این همه رحمت الهى که مرا در بر گرفته با خبر مى‌شدند ». براساس آیات مزبور شهیدان لذتها را درک مى‌کنند و اگر آنان مرده و فاقد حیات باشند دیگر درکى ندارند تا لذت برده و متنعم باشند .(9) گفته شده: آیه 170 آل‌عمران / 3 به روشنى دلالت دارد که حیات برزخى شهدا مقارن با حیات دنیوى کسانى است که به آنان ملحق نگشته‌اند .(10) برخى از متکلمان خواسته‌اند دلالت عام آیات یاد شده بر حیات برزخ براى همه انسانها را انکار و آن را محدود به حیات شهیدان بدانند (11) که دلیلى بر اختصاص در دست نیست، بلکه سیاق آیات 169 - 171 آل‌عمران / 3 مفید اشتراک دیگر مؤمنان با شهدا در حیات برزخى است .(12) 3. برخى آیات با حرف عطف « فاى تعقیب » که بر پشت سر هم بودن دو امر دلالت دارد حالاتى از حیات را براى انتقال یافتگان از دنیا ترسیم مى‌کند که از این آیات نیز براى اثبات برزخ استفاده شده است؛ مانند وارد شدن قوم نوح علیه‌السلام به آتش در پى غرق شدن آنان: « مِمّا خَطیـ ٔ تِهِم اُغرِقوا فَاُدخِلوا نارًا ...». ( نوح / 71، 25 )(13) برخى آیاتِ « یـاَیَّتُهَا النَّفسُ المُطمَنَّه * اِرجِعى اِلى رَبِّکِ راضِیَةً مَرضیَّه * فَادخُلى فى عِبـدى * وادخُلى جَنَّتى » ( فجر / 89، 27 ـ 30 ) را نیز به جهت وجود فاى تعقیب ( فَادخُلى ) دلیل بر حیات برزخى دانسته‌اند ؛(14) همچنین در آیاتِ « فَاَمّا اِن کانَ مِنَ المُقَرَّبین * فَرَوحٌ و رَیحانٌ و جَنَّتُ نَعیم » ( واقعه / 56، 88 ـ 89 ) گفته شده: فاى تعقیب دلالت بر این دارد که روح و ریحان و جنّت، پس از مرگ و در برزخ حاصل مى‌شود .(15) البته در روایتى از امام صادق علیه‌السلام، روح * و ریحان در قبر و جنّت نعیم در آخرت دانسته شده است .(16) برخى، آیات 88 - 89 واقعه / 56 را مربوط به آخرت دانسته‌اند .(17) گفتنى است که نمى‌توان به صرف دلالت آیات مزبور بر فاصله نبودن میان مرگ و دخول در آتش یا متنعم شدن استناد کرد و از آنها در اثبات برزخ بهره جست، زیرا ممکن است انتقال‌یافتگان از دنیا در آیات یاد شده از جمله کسانى باشند که بدون توقف در برزخ به جهنم * یا بهشت اخروى داخل مى‌شوند.

4. طبق مضمون برخى آیات، فرشتگان هنگام مرگ از ستمگران بازخواست مى‌کنند: « اِنَّ الَّذینَ تَوَفّهُمُ المَلکَةُ ظالِمى اَنفُسِهِم قالوا فیمَ کُنتُم ...» ( نساء / 4، 97 ) و به آنها مى‌گویند: جانهاى خود را بر آرید: « ولَو تَرَى اِذِ الظّــلِمونَ فى غَمَرتِ المَوتِ والمَلکَةُ باسِطوا اَیدیهِم اَخرِجوا اَنفُسَکُمُ الیَومَ تُجزَونَ عَذابَ الهونِ بِما کُنتُم تَقولونَ عَلَى اللّهِ غَیرَ الحَقِّ و کُنتُم عَن ءایـتِهِ تَستَکبِرون ». ( انعام / 6، 93 ) آیات مزبور نیز مرتبط با سؤال قبر *(18) و عذاب برزخى (19) است و در برخى آثار به این آیات و همچنین آیات 32 نحل / 16 و 50 انفال / 8 براى اثبات برزخ استدلال شده است .(20) 5. اثبات برخى ویژگیها براى حیات پس از مرگ در برخى آیات از جمله وجود شب و روز: « اَلنّارُ یُعرَضونَ عَلَیها غُدُوًّا و عَشیـًّا ...» ( غافر / 40، 46 ) دلیل بر وجود حیات برزخى دانسته شده است، زیرا براساس روایات اهل‌بیت علیهم‌السلام که متکلمان نیز از آنها استفاده کرده‌اند (21) در قیامت شب و روزى وجود ندارد، ازاین‌رو باید گفت عذاب مذکور در آیه، مربوط به حیات برزخى است .(22) البته برخى گفته‌اند: این بدان معنا نیست که در برزخ لزوما شب و روز وجود داشته باشد، بلکه مى‌توان گفت عذاب فرعون و پیروان او پس از مرگ مقارن با شب و روز دنیوى است و عذاب آنها با ظرف زمانى دنیا سنجیده شده است .(23) برخى نیز از عطف جمله « و یَومَ تَقومُ السّاعَةُ اَدخِلوا ءالَ فِرعَونَ اَشَدَّ العَذاب » بر ماقبل آن در آیه یاد شده استفاده کرده‌اند که عذابى که در جمله قبل، از آن سخن به میان آمده و شب و روز در آن مطرح گردیده عذابى است که قبل از قیامت بر مجرمان وارد مى‌شود و عذابى که در این جمله وجود دارد و همراه با « أشدّ » است عذاب آخرت است .(24) برخى از محققان آیه « و لَهُم رِزقُهُم فِیها بُکرَةً و عَشیـّا » ( مریم / 19، 62 ) را نیز به دلیل مطرح کردن صبح و شام مربوط به حیات برزخى دانسته‌اند :(25) برخى نیز شب و روز را در آیات یاد شده کنایه از دوام عذاب و پاداش دانسته‌اند .(26) 6. سخن از تعدد حیات و موت و بیان شمار آنها در برخى آیات نیز از دیگر دلایل اثبات برزخ شمرده شده است: « کَیفَ تَکفُرونَ بِاللّهِ وکُنتُم اَموتـًا فَاَحیـکُم ثُمَّ یُمیتُکُم ثُمَّ یُحییکُم ثُمَّ اِلَیهِ تُرجَعون ». ( بقره / 2، 28 ) در این آیه از عبارتِ « ثُمَّ اِلَیهِ تُرجَعون » که به روشنى بر بعث اخروى دلالت دارد مى‌توان برداشت کرد که عبارتِ « ثُمَّ یُمیتُکُم ثُمَّ یُحییکُم » مربوط به حیات برزخى است .(27) برخى به دلیل آن نیز تصریح کرده‌اند ؛(28) یعنى عطف با « ثمّ » که فاصله و تراخى را مى‌رساند. براى این تفسیر در جوامع روایى نیز مى‌توان شواهدى یافت .(29) نظیر استدلال یاد شده، استدلال به آیه 11 غافر / 40 است: « قالواْ رَبَّنا اَمَتَّنا اثنَتَینِ واَحیَیتَنا اثنَتَینِ فَاعتَرَفنا بِذُنوبِنا فَهَل اِلى خُروجٍ مِن سَبیل » که البته فرق بین دو آیه کاملاً مشهود است، و آن اینکه در آیه نخست از مرگ اول به « کُنتُم اَمواتا » تعبیر شده که به راحتى یا با اندکى تأمّل مى‌تواند بر دوره پیش از تعلق روح منطبق شود؛ اما در آیه دوم موت در قالب لفظ « اماته » طرح گردیده که به معناى میراندن است و تطبیق آن بر دوره پیش از حیات دنیوى دشوار است و ازاین‌رو بهتر آن مى‌نماید که میراندن نخست به مرگ پس از حیات دنیوى و میراندن دوم به مرگ پس از حیات برزخى برگردد. به گفته برخى، بیشتر علما بر همین اساس به این آیه براى اثبات برزخ استدلال کرده‌اند .(30) در این میان منکران دلالت دو آیه و نیز منکران عذاب قبر گفته‌اند که در این دو آیه سخن از دو مرگ و دو حیات رفته است؛ نه سه مرگ و سه حیات (31) که مرگ اول حالت پیشین ابدان، قبل از تعلق روح است که مرده بودند و مرگ دوم انتقال از نشئه دنیا به آخرت است و حیات اول زندگى دنیا و حیات دوم زندگى آخرت است و اگر حیات و مرگ برزخى وجود داشت و مورد نظر بود باید در این آیات از سه مرگ و سه حیات سخن به میان مى‌آمد. ابن‌مسعود، ابن‌عباس، قتاده و ضحاک بر این عقیده‌اند که آیات یاد شده تنها به حیات دنیوى و اخروى اشاره دارد و در میان متقدمان تنها سدّى دلالت آنها را بر حیات * برزخى تمام مى‌داند .(32) اینان براى حل مشکل لفظ « اماته » در آیه دوم که با بى‌جان بودن در دوره قبل از تعلق روح سازگار نیست به مجاز و کنایه روى آورده‌اند. ایشان بر این عقیده‌اند که همان‌طور که در مثال گفته مى‌شود: « ضیّق فم الرکیة » و با آنکه دهانه چاه وسیع نیست به چاه کَن گفته مى‌شود که دهانه آن را تنگ کن همین‌طور هم با آنکه شخص قبل از آمدن به دنیا چیزى نبوده لفظ اماته بر او صادق است .(33) برخى از محققان این توجیهات را نوعى تکلف دانسته و گفته‌اند: این آیه در خصوص حیات برزخى و اخروى است و ارتباطى با حیات دنیوى ندارد. وى با توجه به قرینه کلامى در آیه مورد بحث مى‌گوید: این آیه سخن کافران در دوزخ اخروى است و آنها براى آنکه از انکار خود در طول زندگى دنیوى پشیمان شده‌اند حال در قیامت آنچه را که منکر شده‌اند با زبان عجز اقرار مى‌کنند و روشن است که آنها در عالم دنیا حیات دنیوى خویش را منکر نبوده‌اند، بلکه حیات برزخى و اخروى را منکر شده‌اند .(34) این تفسیر از سوى برخى چنین نقد شده که کافران در حیات دنیوى نیز احیا و خلق خویش را از هیچ و عدم به دست خداوند منکر بوده‌اند و اقرار مذکور در قیامت مى‌تواند به همین نکته باز گردد .(35) 7. افزون بر آیات گذشته، آیات دیگرى نیز به برزخ مربوط دانسته شده که دلالت آنها بر حیات برزخى به وضوح دلالت آیات پیشین نیست، چنان که در آیه « ولَنُذیقَنَّهُم مِنَ العَذابِ الاَدنى دونَ العَذابِ الاَکبَر » ( سجده / 32، 21 ) گفته شده: عذاب ادنى مربوط به عذاب قبر و دنیاست و برخى آن را فقط عذاب دنیوى دانسته‌اند ،(36) چنان که برخى مقصود از « مَعِیشَةً ضَنْکا » را در آیه 124 طه / 20 عذاب قبر دانسته‌اند .(37) آیات « یَومَ تُبلَى السَّرار » ( طارق / 86، 9 )، « ولَهُم رِزقُهُم بُکرَةً و عَشیـّا » ( مریم / 19، 62 )، « فَاَمَّا الَّذینَ شَقوا فَفِىالنّار » ( هود / 11، 106 ) و « اَلهـکُمُ التَّکاثُر * حَتّى زُرتُمُ المَقابِر »( تکاثر / 102، 1 - 2 ) نیز در مورد برزخ دانسته شده است .(38) در این میان برخى آیات نیز با قرینه آیات دیگر بر حالات برزخ دلالت دارد؛ همچون: « قالَ الَّذینَ لا یَرجونَ لِقاءَنا لَولاَ اُنزِلَ عَلَینَا المَلـکَةُ اَو نَرى رَبَّنا * یَومَ یَرَونَ المَلـکَةَ لا بُشرى یَومَذٍ لِلمُجرِمینَ ویَقولونَ حِجرًا مَحجورا ». ( فرقان / 25، 21 ـ 22 ) این آیه درباره کسانى است که به پیامبر اعتراض مى‌کردند و به عنوان بهانه کفر خویش مى‌گفتند: چرا ملائکه بر ما نازل نمى‌شود. خداوند در پاسخ ایشان مى‌فرماید: روزى که ایشان ملائکه را ببینند روز خوشى براى آنها نخواهد بود. این آیه با توجه به آیات 97 نساء / 4 و 93 انعام / 6 که برخورد شدید ملائکه را با مجرمان هنگام مرگ و در حیات برزخى مطرح مى‌کند مى‌تواند در گروه آیات دلالت کننده بر حیات برزخى قرار گیرد .(39) 8. در احادیث نبوى نیز برخى از آیات بر وقایع برزخ تطبیق شده است؛ از رسول خدا صلى‌الله‌علیه‌و‌آله ذیل آیه « یُثَبِّتُ اللّهُ الَّذینَ ءامَنوا بِالقَولِ الثّابِت فِى‌الحَیوةِ الدُنیا وَ فِى‌الآخِرَة » ( ابراهیم / 14، 27 ) نقل شده که این آیه درباره مرده‌اى است که در قبر از او سؤال مى‌شود .(40) با توجه به همین روایت در مورد این آیه گفته شده: در قرآن آخرت گاهى به معناى برزخ مى‌آید .(41) بسیارى از مفسران ذیل همین آیه مباحث گسترده‌اى را درباره احوال قبر و برزخ مطرح کرده‌اند .(42) 1. روح‌المعانى، مج2، ج 2، ص30؛ شرح الاصول الخمسه، ص 494 ـ 495. 2. التفسير الكبير، ج 3، ص 427. 3. گوهر مراد، ص 649 ـ 650 ؛ شرح المقاصد، ج 5 ، ص 117؛ التفسير الكبير، ج 9، ص 93 ـ 94. 4. حق‌اليقين، ج 2، ص 64 . 5. الميزان، ج 1، ص 346. 6. الدرالمنثور، ج 6 ، ص 115؛ الميزان، ج 15، ص 68 . 7. جامع‌البيان، مج10، ج 18، ص 69 ؛ مجمع‌البيان، ج 7، ص 187. 8. الميزان، ج 15، ص 68 . 9. جامع البيان، ج 2، ص 53. 10. مجمع البيان، ج 1، ص 434؛ التفسير الكبير، ج 9، ص 90؛ الابانه، ص 76. 11. التحرير و المرسع، ص 284. 12. الميزان، ج 1، ص 348 ـ 349. 13. شرح الاصول الخمسه، ص 493؛ التفسير الكبير، ج 4، ص 164؛ شرح المقاصد، ج 5 ، ص 111 - 112. 14. التفسير الكبير، ج 9، ص 91. 15. همان، ص 92؛ جامع‌البيان، مج13، ج 27، ص 275 ـ276. 16. تفسير قمى، ج 2، ص 361؛ الامالى، صدوق، ص 365، 561 . 17. جامع البيان، مج 13، ج 27، ص 275. 18. الميزان، ج 5 ، ص 49. 19. الميزان، ج 7، ص 284. 20. صحيح البخارى، ج 2، ص 123؛ الفرقان، ج 14، ص 330؛ ج 10، ص 261. 21. سلسله مؤلفات، ج 7، ص 62 ـ 64 ، «مسار الشيعه». 22. تفسير قمى، ج 2، ص 261؛ مجمع البيان، ج 8 ، ص 818 . 23. التفسير الكبير، ج 27، ص 73. 24. الابانه، ص 75. 25. الفرقان، ج 16، ص 355 ـ 356. 26. التفسير الكبير، ج 27، ص 73. 27. التبيان، ج 1، ص 122 ـ 123؛ روض الجنان، ج 1، ص 185. 28. الميزان، ج 1، ص 111 ـ 112. 29. تفسير منسوب به امام عسكرى عليه ‌السلام ، ص 210. 30. التفسير الكبير، ج 27، ص 39؛ الميزان، ج 17، ص 313 ـ 314. 31. شرح المقاصد، ج 5 ، ص 115. 32. تفسير قرطبى، ج 15، ص 194. 33. الكشاف، ج 4، ص 154. 34. الميزان، ج 17، ص 312 ـ 314. 35. من وحى القرآن، ج 20، ص 22 ـ 23. 36. جامع البيان، مج 10، ج 21، ص 132 ـ 133. 37. همان، مج 9، ج 16، ص 283؛ مجمع البيان، ج 7، ص 55 . 38. جامع البيان، مج 15، ج 30، ص 363؛ تفسير صدر المتالهين، ج 7، ص 344 ـ 345. 39. معاد، ج 1، ص 233 ـ 234. 40. الامالى، طوسى، ص 377. 41. مجمع البيان، ج 6، ص 482. 42. تفسير ابن‌كثير، ج 2، ص 550 - 557 . نفى ادله منکران برزخ به رغم اثبات برزخ با تمسک به آیات یاد شده، برخى با تمسک به ظاهر بعضى از آیات در وجود عالم برزخ تشکیک کرده‌اند؛ از جمله آیه « لا یَذوقونَ فیهَا المَوتَ اِلاَّ المَوتَةَ الاولى » ( دخان / 44، 56 ) که دلالت بر مرگ واحد دارد (1) و ظاهراً مقصود از آن مرگ در دنیاست. در جواب این شبهه گفته شده: « اِلاّ » در آیه استثنا نیست، بلکه به معناى « سِوى » بوده و مجموع « اِلاّ » و ما بعد آن بدل از موت است و آیه در صدد نفى مرگى غیر مرگ دنیا یعنى مرگ برزخ است، زیرا مرگ دنیا قبلاً تحقق یافته و بازگشت به دنیا و چشیدن دوباره مرگ آن امکان ندارد و مفاد آیه این است که در بهشت * آخرت هیچ مرگى وجود ندارد؛ نه مرگ دنیا و نه مرگ برزخ .(2) برخى در پاسخ از شبهه مذکور چنین گفته‌اند: اشتمال آیه بر ذکر مرگ نخستین ( انتقال از دنیا به برزخ ) منافات با وجود مرگ بعدى ( انتقال از برزخ به آخرت ) ندارد، زیرا مؤمنان که در نشئه برزخ از انواع نعمتهاى برزخى بهره‌مند بوده‌اند هنگام انتقال به آخرت و بهره‌مندى بیشتر، تلخى مرگ را ادراک نمى‌کنند؛ نه اینکه اصلاً مرگى در کار نباشد، بر خلاف دیگران که تلخى مرگ را در هر دو انتقال مى‌چشند .(3) آیه دیگرى که منکران برزخ بدان استدلال کرده‌اند آیه « و ما اَنتَ بِمُسمِعٍ مَن فِى‌القُبور » ( فاطر / 35، 22 ) است، زیرا اگر در قبر احیایى در کار بود باید اسماع ( شنواندن ) اهل قبور امکان‌پذیر بود. در پاسخ این استدلال گفته شده: در آیه مزبور حال کافران به حال مردگان تشبیه شده و تردیدى نیست که مرده قابل اسماع نیست .(4) برخى از معتزله نیز به آیه « اِنَّما تُوَفَّونَ اُجُورَکُم یَومَ القِیـمَةِ » ( آل‌عمران / 3، 185 ) استدلال کرده و گفته‌اند: جایگاه عذاب و ثواب تنها قیامت است که در پاسخ آنها گفته شده: کلمه « توفیه » به معناى تکمیل است، پس قسمتى از عذاب در برزخ است و تکمیل آن در قیامت صورت مى‌گیرد .(5) آیه دیگرى که ممکن است مورد استدلال منکران قرار گیرد « قَالوا یـوَیلَنا مَن بَعَثَنا مِن مَرقَدِنا » ( یس / 36، 52 ) است که در قیامت شخص به یک باره از قبر برانگیخته مى‌شود، بدون اینکه حیاتى را در قبر تجربه کرده باشد. در پاسخ این شبهه گفته شده: آیه دلالتى بر نفى حیات برزخى ندارد، زیرا ممکن است عذاب قبر متصل به قیامت نباشد یا اینکه در قیامت به جهت عظمت واقعه گفته مى‌شود که گویا از خواب بیدار شده‌ایم .(6) از دیگر آیاتى که ممکن است براى نفى برزخ به آن استدلال شود آیات 15 - 16 مؤمنون است: « ثُمَّ اِنَّکُم بَعدَ ذلِکَ لَمَیِّتون * ثُمَّ اِنَّکُم یَومَ‌القِیـمَةِ تُبعَثون »،(7) زیرا در آن سخنى از برزخ بین مرگ و بعث در قیامت به میان نیامده است. در پاسخ گفته شده: عدم ذکر برزخ در آیه دلیلى بر نفى آن نیست و استعمالهاى عرفى نیز این مطلب را تأیید مى‌کند .(8) 1. شرح المقاصد، ج 5 ، ص 112 ـ 113. 2. الميزان، ج 18، ص 150. 3. انوار درخشان، ج 15، ص 189. 4. شرح المقاصد، ج 5 ، ص 115 ـ 116. 5. الكشاف، ج1، ص448؛ تفسير المنار، ج4، ص271. 6. التبيان، ج 8 ، ص 466 ـ 467. 7. التفسير الكبير، ج 23، ص 87 . 8. التبيان، ج 7، ص 355. ویژگیهاى برزخ 1. شباهت به عالم رویا در برخى آیات، حالت پس از مرگ به حالت خواب رفتن انسانها تشبیه شده است: « اَللّهُ یَتَوَفَّى الاَنفُسَ حینَ مَوتِها والَّتى لَم تَمُت فى مَنامِها فَیُمسِکُ الَّتى قَضى عَلَیهَا المَوتَ ویُرسِلُ الاُخرى اِلى اَجَلٍ مُسَمًّى اِنَّ فى ذلِکَ لَأیـتٍ لِقَومٍ یَتَفَکَّرون ». ( زمر / 39، 42 ) در برخى روایات نیز آمده است که خواب برادر مرگ است. برخى گفته‌اند: بعید نیست روح انسان به هنگام خواب به جسم مثالى باز گردد، زیرا در روایات، برزخ به حالت خواب تشبیه شده است .(1) 1. بحارالانوار، ج 6 ، ص 271. 2. سنخیت با دنیا در قیامت سؤال مى‌شود که به شمار سالها چه مدت در زمین درنگ کردید ؟ در پاسخ گفته مى‌شود: روزى ( یک روز ) یا پاره‌اى از روز: « قـلَ کَم لَبِثتُم فِى الاَرضِ عَدَدَ سِنین * قالوا لَبِثنا یَومـًا اَو بَعضَ یَوم ». ( مؤمنون / 23، 112 ـ 113 ) از این پرسش و پاسخ چنین برداشت شده که مکث در برزخ از نظر قرآن مکث در زمین به شمار آمده است. (1) برخى از محققان براى اثبات این مدعا به آیه « ولَکُم فِى الاَرضِ مُستَقَرٌّ ومَتـعٌ اِلى حین » ( اعراف / 7، 24 ) تمسک کرده و گفته‌اند: چون « حین » در روایات به روز قیامت معنا شده مى‌توان فهمید که مدت بقا در برزخ هم بقاى در زمین دانسته شده است ،(2) چنان که « اَرْض » در آیه « ثُمَّ اِذا دَعاکُم دَعوَةً مِنَ الاَرض » ( روم / 30، 25 ) به قبر تفسیر شده (3) و برخى از جنت برزخى به جنت دنیا تعبیر کرده‌اند .(4) در روایات نیز این مضمون مکرر آمده که برزخ همان قبر است .(5) البته باید توجه داشت که مراد از قبر یاد شده محل دفن بدن انسان نیست، بلکه حقیقت دیگرى است که متفکران اسلامى آن را به شیوه‌هاى گوناگون تبیین کرده‌اند ،(6) با این حال از مضامین روایات به روشنى برمى‌آید که قبر به معناى محل دفن، ارتباط مستقیم و غیر قابل انکارى با عالم قبر به معناى برزخ دارد که گونه‌هایى از این ارتباط را در همین متون مى‌توان یافت ؛(7) همچنین در برخى روایات ارتباط خاصى بین برخى از مکانهاى معین در زمین با جایگاه ارواح پس از مرگ مطرح گردیده است. در این احادیث گفته شده که روح هر مؤمن متوفا در شرق و غرب عالم به وادى السلام مى‌آید و در برخى روایات دیگر نیز جایگاه ارواح کافران وادى برهوت در حضرموت دانسته شده است .(8) 1. الميزان، ج 1، ص 139. 2. الميزان، ج 1، ص 139. 3. مجمع البيان، ج 8 ، ص 471. 4. سلسله مؤلفات، ج 7، ص 63 ـ 64 ، «مسار الشيعه». 5. الكافى، ج 3، ص 242. 6. اسفار، ج 9، ص 219. 7. معاد، ص 247 ـ 260. 8. الكافى، ج 3، ص 243، 246 ـ 247. 3. کوتاه بودن برزخ در قیاس با آخرت از منظر آیات قرآن، مجموع حیات دنیوى و برزخى درنگاه کسى که از جایگاهى برتر ( آخرت ) به آن مى‌نگرد بسیار کوتاه است: « قـلَ اِن لَبِثتُم اِلاّ قَلیلاً لَو اَنَّکُم کُنتُم تَعلَمون ». ( مؤمنون / 23، 114 و نیز روم / 30، 55؛ احقاف / 46، 35؛ یونس / 10، 45؛ نازعات / 79، 46 ) نظیر همین مضمون در آیات 103 ـ 104 طه / 20 نیز آمده است. البته برخى توضیح داده‌اند که کوتاه بودن برزخ و دنیا از آن جهت است که آنها متناهى هستند، برخلاف حیات اخروى که این‌گونه نیست .(1) بعضى از مفسران آیه 55 روم / 30 را مربوط به برزخ دانسته‌اند (2) و برخى آیه « و تَظُنّونَ اِن لَبِثتُم اِلاّ قَلیلا » ( اسراء / 17، 52 ) را در مورد بهشتیان دانسته و گفته‌اند: ایشان بر اثر تنعم فراوان در بهشت برزخى توقف در آن را کوتاه گمان مى‌کنند ،(3) به هر حال از دیدگاه قرآن مسلم است که مجموع حیات دنیا و برزخ، بخش بسیار ناچیزى از مجموعه حیات انسان را تشکیل مى‌دهد.

از دیگر ویژگیهاى برزخ بروز و ظهور عقاید و اعمال و خلقیات دنیوى در آن، سؤال قبر ( ابراهیم / 14، 27 )، فشار قبر و نیز ارتباط اهل برزخ با یکدیگر و با عالم دنیاست که روایات فراوانى موارد یاد شده را به تفصیل بیان کرده‌اند .(4) 1. مجمع البيان، ج 7، ص 192. 2. جامع‌البيان، مج 11، ج 21، ص 68 ؛ مجمع‌البيان، ج 8 ، ص 486. 3. مجمع البيان، ج 6 ، ص 649 . 4. اعتقادات، ص 98 ـ 102؛ بحار الانوار، ج 6 ، ص 279، 268.

عالم برزخ

درباره اینکه برزخ از مراحل کدام جهان به شمار می‌آید، سه نظر وجود دارد:

1. برزخ، جزئی از دنیا و تتمه آن است و آخرت پس از پایان برزخ آغاز می‌شود؛
2. برزخ، جزء آخرت است و انسان با مرگ وارد آخرت می‌شود؛
3. برزخ عالمی مستقل بین دنیا و آخرت است که نه کاملاً ویژگی‌های دنیا را دارد و نه کاملاً ویژگی‌های آخرت را، ولی گویا که آخرت، همه مراحل پس از زندگی دنیا از جمله قبر و برزخ را دربرمی‌گیرد. بنابراین، مراحل جهان آخرت با مرگ آغاز شده و انسان در عالم قبر جای می‌گیرد: ﴿ثُمَّ أَمَاتَهُ فَأَقْبَرَهُ﴾ و تا قیامت در برزخ مانده: ﴿لَعَلِّي أَعْمَلُ صَالِحًا فِيمَا تَرَكْتُ كَلَّا إِنَّهَا كَلِمَةٌ هُوَ قَائِلُهَا وَمِنْ وَرَائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ﴾، در بهشت یا جهنّمِ برزخی به سر خواهد برد و در آن، هر صبح و شام متنعّم یا معذّب است: ﴿جَنَّاتِ عَدْنٍ الَّتِي وَعَدَ الرَّحْمَنُ عِبَادَهُ بِالْغَيْبِ إِنَّهُ كَانَ وَعْدُهُ مَأْتِيًّا﴾، ﴿لَا يَسْمَعُونَ فِيهَا لَغْوًا إِلَّا سَلَامًا وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيهَا بُكْرَةً وَعَشِيًّا﴾، ﴿النَّارُ يُعْرَضُونَ عَلَيْهَا غُدُوًّا وَعَشِيًّا وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذَابِ﴾.

با توجّه به آیه ﴿مُتَّكِئِينَ فِيهَا عَلَى الْأَرَائِكِ لَا يَرَوْنَ فِيهَا شَمْسًا وَلَا زَمْهَرِيرًا﴾ در بهشت جاوید، صبح و شام وجود ندارد. دوره برزخ با نفخ صور و فنای همه موجودات به پایان می‌رسد: ﴿وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ﴾، سپس قیامت با نفخ صور دیگری آغاز می‌شود: ﴿ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرَى فَإِذَا هُمْ قِيَامٌ يَنْظُرُونَ﴾.

منابع

1. خراسانی، علی، مقاله «آخرت»، دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱