ابان بن عثمان احمر
این مدخل زیرشاخهٔ بحث اصحاب امام صادق است. ابان بن عثمان احمر از چند منظر متفاوت، بررسی میشود: ابان بن عثمان احمر در تراجم و رجال - ابان بن عثمان احمر در تاریخ اسلامی - پرسش مرتبط نداردآشنایی اجمالی
ابوعبدالله ابان بن عثمان بن یحیی بن زکریا احمر اعرج بجلی کوفی تمیمی، مولای بجیله، از اصحاب امام صادق و امام کاظم(ع) به شمار آمده است.[۱] رجالیان و شرححالنگاران از وی به محدث، حافظ، فقیه، مورخ، ادیب، شاعر و عالم به ایام و انساب عرب یاد کردهاند. بر اساس گفته شیخ طوسی، وی صاحب اصل بوده که گروهی از بزرگان امامیه آن را گزارش کردهاند.[۲] بررسی اسناد روایات نشان میدهد که ابان از امام صادق و امام رضا(ع) حدیث نقل کرده، اما روایتی از وی از امام کاظم(ع) یافت نشده است.[۳] ابان از محدثانی همچون ابوبصیر، زراره، فضیل بن یسار، معاویة بن عمار، ابان بن تغلب و دیگران روایت کرده است.[۴] وی دارای شاگردان و راویانی نیز بوده که مشهورترین ایشان محمد بن ابیعمیر، احمد بن محمد بن ابینصر بزنطی، صفوان بن یحیی، حسن بن محبوب و فضالة بن ایوب میباشند.[۵]
درباره شخصیت ابان بن عثمان، میان علما و رجالنویسان اختلاف است. برخی چون محقق حلی و شهید اول وی را تضعیف کردند و به روایاتش عمل نکردند.[۶] این تضعیف عمدتاً مستند به نقل کشی از ابن فضال است که ابان را ناووسی خوانده است.[۷] در مقابل، بزرگانی چون صاحب معالم، وحید بهبهانی، علامه مامقانی، علامه تستری، آیتالله خویی، علی نمازی شاهرودی و محقق زنجانی بر وثاقت وی تأکید کردهاند.[۸] علامه حلی در خلاصة الاقوال مینویسد: «فالأقرب عندی قبول روایته و إن کان فاسد المذهب للإجماع المذکور».[۹] کشی ابان را از اصحاب اجماع به شمار آورده[۱۰] و امام صادق(ع) نقل روایت را به وی اجازه داده است.[۱۱] همچنین احمد بن محمد بن عیسی، که در امر حدیث بسیار سختگیر بوده، از حسن بن علی وشاء میخواهد که نقل روایت از کتاب ابان را به ایشان اجازه دهد.[۱۲] در کتب رجالی قدمایی مانند رجال نجاشی، فهرست و رجال شیخ طوسی هیچ به ضعف یا انحراف اعتقادی ابان اشاره نشده[۱۳] و قرائن موجود کافیاند که به امامی بودن و حسن عقیده وی حکم شود.
تاریخ دقیق وفات ابان بن عثمان معلوم نیست؛ ولی به تصریح ابن حجر، وی بر رأس سال دویست درگذشته است.[۱۴] او دارای تألیفاتی بوده که مهمترین آنها کتاب المبدأ و المغازی و الوفاة و الردة در زمینه تاریخ اسلام و سیره رسول الله(ص) است که نجاشی درباره آن مینویسد: «کتاب حسن کبیر».[۱۵] بر این اساس، علامه محمد حسین کاشف الغطاء، سید حسن صدر و سید محسن امین وی را نخستین نویسنده تاریخ اسلام و سیره معرفی کردند.[۱۶][۱۷].
جستارهای وابسته
منابع
پانویس
- ↑ ر. ک: الموسوعة الرجالیه (طبقات رجال الکافی)، ص۲۳.
- ↑ وله أصل، أخبرنا به عدة من أصحابنا... (الفهرست طوسی)، ص۴۹، ش۶۲.
- ↑ إلا أنا لم نقف علی روایته عنه (قاموس الرجال، ج۱، ص۱۱۵)؛ ثم إنک قد عرفت من النجاشی و الشیخ روایة أبان بن عثمان، عن أبی الحسن(ع)، و لکنا لم نقف علیها من الکتب الأربعة، و هما أعلم بما قالا؛ (معجم رجال الحدیث، ج۱، ص۱۵۴).
- ↑ تفسیر کنز الدقائق، ج۲، ص۱۰۶ و۴۶۱، ج۳، ص۴۵۳،۴۹۳، ج۴، ص۶۸؛ ج۵، ص۴۶، ج۶، ص۱۰۸؛ المحاسن، ج۱، ص۷۲ (ح ۱۵۲) و۲۲۳ (ح ۱۳۹)، ج۲، ص۶۰۹، ح۱۰.؛ الامالی (طوسی)، ص۱۷۱ (ح ۲۹۴)، ۱۷۲ (۲۹۱) و ۱۷۹ (۲۹۹)؛ تفسیر القمی، ج۱، ص۳۲۸؛ فضائل أمیر المؤمنین(ع)، ص۶۳، ح۶۳.
- ↑ تفسیر کنز الدقائق، ج۲، ص۱۰۶ و۴۱۵؛ ج۳، ص۴۹۳؛ ج۴، ص۶۸ و ۱۳۰؛ ج۵، ص۸۴؛ من لا یحضره الفقیه، ج۳، ص۵۱۲، ح۴۷۹۸؛ ج۴، ص۳۹۳ (ح ۵۸۳۶) و۴۸۴؛الأمالی (صدوق)، ص۲۴۶ (ح۷) و۶۱۰ (ح۶).
- ↑ والراوی أبان بن عثمان و فیه ضعف (المختصر النافع، ص۲۹۲)؛ و فی طریقها أبان بن عثمان و فیه ضعف(المعتبر، ج۲، ص۵۸۰)؛ الطریق أبان بن عثمان و فیه ضعف (ذکری، ج۱، ص۲۰).
- ↑ شیخ مفید مینویسد: ثم لم تزل الإمامیة علی القول بنظام الإمامة حتی افترقت کلمتها بعد وفاة أبی عبدالله جعفر بن محمد(ع). فقالت فرقة منها: إن أباعبدالله(ع) حی لم یمت و لا یموت حتی یظهر فیملأ الأرض قسطا و عدلا کما ملئت ظلماً و جوراً لأنه القائم المهدی، و تعلقوا بحدیث رواه رجل یقال له عنبسة بن مصعب عن أبی عبدالله(ع) أنه قال: إن جاءکم من یخبرکم عنی بأنه غسلنی و کفننی و دفتنی فلا تصدقوه، و هذه الفرقة تسمی الناووسیة و إنما سمیت بذلک لأن رئیسهم فی هذه المقالة رجل من أهل البصرة یقال له عبدالله بن ناووسی(الفصول المختاره، ص۳۰۵) شهرستانی مینویسد: الناووسیة، اتباع رجل یقال له ناووس؛ و قیل: نسبوا إلی قریة ناووسا. قالت: إن الصادق حی بعد؛ و لن یموت حتی یظهر فیظهر أمره و هو القائم المهدی. (الملل و النحل، شهرستانی، ج۱، ص۱۶۶) در کتاب فائق المقال ذیل عنوان الناووسیة آمده است: و هم القائلون بإمامة علی و الحسن و الحسین و علی بن الحسین و محمد بن علی و جعفر بن محمد الصادق(ع) و التحیة و الإکرام - و وقفوا علیه سلام الله علیه (فائق المقال، ص۷۰)؛ «مُحَمَّدُ بْنُ مَسْعُودٍ، قَالَ حَدَّثَنِی عَلِیُّ بْنُ الْحَسَنِ، قَالَ، کَانَ أَبَانٌ مِنْ أَهْلِ الْبَصْرَةِ وَ کَانَ مَوْلَی بَجِیلَةَ وَ کَانَ یَسْکُنُ الْکُوفَةَ وَ کَانَ مِنَ النَّاوُوسِیَّةِ»(رجال الکشی (اختیار معرفة الرجال)، ص۳۵۲، ش۶۶۰).
- ↑ آیت الله خویی به دو دلیل به وثاقت ابان بن عثمان معتقد شده: أ. وی از اصحاب اجماع است. ب. در اسناد روایات تفسیر قمی قرار گرفته است. (ر. ک: معجم رجال الحدیث، ج۱، ص۱۴۶ - ۱۴۷، ش۳۷)؛ ر. ک: مستدرکات علم رجال الحدیث، ج۱، ص۹۰، ش۳۴؛ نحن نعتمد علیه و نعد ما رواه فی الصحیح علی مصطلح القدماء، احادیث الرجل علی کثرتها مستقیمة نقیة(الجامع فی الرجال، ج۱، ص۱۶ - ۱۷، ش۴۸).
- ↑ خلاصة الأقوال (رجال العلامة الحلی)، ص۲۲، ش۳.
- ↑ ر. ک: رجال الکشی (اختیار معرفة الرجال)، ص۵۵۶، ش۱۰۵۰.
- ↑ نجاشی مینویسد: عن صفوان بن یحیی و غیره، عن أبان بن عثمان عن أبی عبدالله(ع): إن أبان بن تغلب روی عنی ثلاثین ألف حدیث، فاروها عنه (رجال النجاشی، ص۱۲، ش۷).
- ↑ ...عن أحمد بن محمد بن عیسی قال خرجت إلی الکوفة فی طلب الحدیث فلقیت بها الحسن بن علی الوشاء فسألته أن یخرج لی (إلی) کتاب العلاء بن رزین القلاء و أبان بن عثمان الأحمر فأخرجهما إلی فقلت له: أحب أن تجیزهما لی فقال لی: یا رحمک الله و ما عجلتک اذهب فاکتبهما(رجال النجاشی، ص۳۹، ش۸۰).
- ↑ نجاشی دربارهاش مینویسد: کان فقیه أصحابنا بالکوفة، و وجههم، و ثقتهم، و عارفهم بالحدیث، و المسموع قوله فیه. سمع منه شیئاً کثیراً، ولم یعثر له علی زلة فیه ولا ما یشینه، و قل ما روی عن ضعیف، و کان فطحیاً (رجال النجاشی، ص۲۵۷ - ۲۵۸، ش۶۷۶).
- ↑ لسان المیزان، ج۱، ص۲۴، ش۲۰؛ کلمه مات از چاپهای قدیم لسان المیزان ساقط شده؛ لکن در چاپهای جدید آمده است. (لسان المیزان، ج۱، ص۳۶، ش۲۰).
- ↑ رجال النجاشی، ص۱۳، ش۸؛ و أول من صنف فی التاریخ الاسلامی أبان بن عثمان الأحمر التابعی له کتاب المبدأ و المبعث و المغازی و الوفاة و السقیفة و الردة (أعیان الشیعه، ج۱، ص۱۵۳)؛ و أول من صنف ذلک (أی السیر و الآثار) من علماء الإسلام، أبان ابن عثمان الأحمر (اصل الشیعة و اصولها، ص۱۵۴)؛ فاعلم أن أول من صنف فی التاریخ الإسلامی هو أبان بن عثمان الأحمر التابعی، المتوفی سنة أربعین و مائة. صنف کتاباً کبیراً یجمع المبتدأ و المغازی و الوفادة و الردة (الشیعة و فنون الاسلام، ص۸۵).
- ↑ و أول من صنف فی التاریخ الاسلامی أبان بن عثمان الأحمر التابعی له کتاب المبدأ و المبعث و المغازی و الوفاة و السقیفة و الردة (أعیان الشیعه، ج۱، ص۱۵۳)؛ و أول من صنف ذلک (أی السیر و الآثار) من علماء الإسلام، أبان ابن عثمان الأحمر (اصل الشیعة و اصولها، ص۱۵۴)؛ فاعلم أن أول من صنف فی التاریخ الإسلامی هو أبان بن عثمان الأحمر التابعی، المتوفی سنة أربعین و مائة. صنف کتاباً کبیراً یجمع المبتدأ و المغازی و الوفادة و الردة (الشیعة و فنون الاسلام، ص۸۵).
- ↑ ر.ک: جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری ج۱، ص ۱۳۴-۱۴۷.